Кіріспе

Бенджамин Нахаванди немесе Бенджамин бен Мұса Нахавенди (بنیامین نهاوندی Nahāwandī; ) – қараиттік иудаизмді зерттеген көрнекті парсы яһуди ғалымы. Ол ерте орта ғасырдағы ең ірі қараиттік ғалымдардың бірі деп есептеледі. Қараит тарихшысы Соломон бен Йерохам оны тіпті Анан бен Давидтен де ұлырақ деп санады. Оның есімі оның Иран (Парсы) елiндегi Нахаванд қаласынан екендігін көрсетеді.

Раббилердің ережелері

Бенджаминнің жаңалықтарының бірі – бұрын қараиттер қабылдамаған көптеген раввиндік қағидаларды қабылдауы болды. Дегенмен, раввиндерден өзгеше, ол осы қағидаларды қабылдау не қабылдамауды жеке қараиттердің еркіне қалдырды. Осы мәселелердегі оның пікірі «Sefer Dinim» (Ережелер кітабы) атты еңбегінде жинақталған. Онда ол былай деп жазды: «Раббаниттер сақтап, жазған, ал менде оларға қатысты нақты бібіл аяттары табылмайтын басқа ережелерді де жаздым, егер қаласаңыздар, оларды да сақтай аласыздар». Мысалы, Бенджамин раввиндердің «шерем» (құдайдың қарғысы) идеясын қолдады, бірақ бұл шартпен: егер қылмыскер сот шақыруын орындамаса, ол жеті күн бойы қарғысқа ұшырауы керек, осылайша оған тәубе етіп, мойынсұну мүмкіндігі беріледі (Mas'at Binyamin 2a). Қызығы, кейбір зерттеушілер Ишаяға жасаған түсіндірмелердің авторы оның екеніне күмәнданып, оны қараизмнің ірі қарсыластарының бірі – Саадия Гаонның еңбегі деп санайды.

Киелі кітаптың түсіндірмесі

Бенджамин кейде Киелі кітапты түсіндіруде раббилерге де жақындап, Ананның түсіндірмелерімен күресті. Осылайша ол раббилермен бірге Ананға қарсы, баласы жоқ бауырдың жесірін тек қана қайтыс болған бауырға, одан арғы туыстарына емес, үйленуге міндеттілік тек соған ғана қатысты деген пікірді қолдады. Ол Талмудтың сенбі күні туралы Киелі кітаптағы сөздерін – «Әркім өз орнында қалыңдар» (Шығ. XVI. 29) – қабылдап, осы жердегі тыйымның тұрғын жерге емес, қаладан 2000 метрден артық қашықтыққа қатысты екенін айтты (қ. Илья Башази, "Аддерет", 63-бет).

Ой еркіндігі

Алайда, раббинизмге көптеген ұступтар жасағанына қарамастан, Бенжамин Анан білдірген қағиданы қатаң сақтап, Қасиетті Жазуларды жан-жақты зерттеуді жалғастырды. Бенжаминнің пікірінше, адам өзін шешімдерге тәуелді етуі керек емес, бірақ өз нанымымен жүруі керек: ұлы әкесінен, шәкірті ұстазынан ерекшеленуі мүмкін, егер олардың әртүрлі пікірлеріне негіз болса. Бенжамин үшін ізденіс – міндет болды, және ол шын ниетпен іздену нәтижесінде туған қателіктерді күнә деп санамады (Ефет бен Алидің Дюкстің "Beiträge", II. 26 бетінде келтірілген түсіндірмесін қараңыз).

Киелі кітап философиясы

Бенджамин Киелі кітаптағы философиялық ойларды түсіндіретін еңбек жазған сияқты. Кейінгі кезеңдегі Якуб әл-Киркисани, Ефет бен Али және Хадаси сияқты қараит жазушыларының сілтемелеріне сүйенсек, Бенджамин Филондық идеялардың ықпалында болған, сонымен қатар мотазилиттердің құдайлық қасиеттер, ерік бостандығы және осы сияқты басқа да мәселелерге қатысты теорияларын қабылдады. Оның пікірінше, Құдай материялық әлеммен араласуға тым ұлық, ал материяның Құдайдан тікелей пайда болғаны туралы идея қабылдауға келмейді. Құдай алдымен Даңқты ("Кабод"), содан кейін Тақты ("Киссе") және одан соң Періште жаратты. Осы Періште әлемді жаратты, және ол әлемде Құдайдың өкілі. Құдай ешқашан адамдармен байланысқа түспеді, сондай-ақ Исроил халқымен Синай тауында сөйлеспеді. Таурат заңы мен Пайғамбарларға берілген хабарлар Періште арқылы келді, және Киелі кітаптағы Құдайға қатысты барлық антропоморфтық сипаттамалар оған байланысты (Хадасси, "Эшколь", 25б). Жан – дененің бір бөлігі болғандықтан, ол жойылуға бейім. Киелі кітаптағы сыйлық пен жаза туралы айтылғандар тек денеге қатысты түсіндірілуі керек (Саадия, "Эмунот уе ха Де'от", vi. 4). Осы аралық күш туралы теориясы, және Киелі кітаптағы Құдайға қатысты барлық үзінділерді түсіндіру жүйесі, осы мәселелерде Бенджамин өзінің Киелі кітапқа жазған түсіндірмелерінде қайта-қайта тоқталды, бұл Мағариях (Шығу тегі белгісіз адамдар) еңбектерінен алынған. Шахарастани мәтініндегі шатасу салдарынан Бенджаминге бұрыс таңылған осы және басқа да мәселелер, Абрахам Харкави ессендермен теңестірді, олар шөлде өмір сүргендіктен "Шығу тегі белгісіз адамдар" деп аталған. Бенджамин өзінің халахикалық еңбектерін еврей тілінде жазды.