Кіріспе

Халықаралық адам құқықтары туралы құжат

Адам құқықтары мен халықтар құқықтары жөніндегі Африка хартиясы (Банжуль хартиясы деп те аталады) – Африка құрлығында адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды ілгерілету және қорғауға бағытталған халықаралық адам құқықтары туралы құжат. Ол Африка Бірлігі Ұйымының (кейіннен Африка Одағымен алмастырылды) қолдауымен құрылды. 1979 жылы Мемлекет және Үкімет басшыларының Ассамблеясында Еуропада (Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция) және Америкада (Адам құқықтары жөніндегі Америка конвенциясы) бар болатын, құрлықтық деңгейдегі адам құқықтары туралы құжатты әзірлеу үшін сарапшылар комитетін құруға шақыратын қарар қабылданды. Аталған комитет құрылып, 1981 жылғы маусымда Найробиде (Кения) өткен Африка Бірлігі Ұйымының 18-ші Ассамблеясында бірауыздан бекітілген жобаны дайындады. Хартияны бақылау және түсіндіру міндеті Адам және халықтар құқықтары жөніндегі Африка комиссиясына жүктелген. Комиссия 1987 жылғы 2 қарашада Эфиопияның Аддис-Абеба қаласында құрылып, қазірде Гамбияның Банжуль қаласында орналасқан. 1998 жылы Хартияға Адам және халықтар құқықтары жөніндегі Африка сотын құру туралы хаттама қосылды. Хаттама 2004 жылғы 25 қаңтарда күшіне енді. 2004 жылғы шілдеде Африка Одағының Ассамблеясы АХПА-ны Африка сотына біріктіру туралы шешім қабылдады. 2005 жылғы шілдеде Африка Одағының Ассамблеясы Африка сотының құрылуына қатысты хаттама әлі күшіне енбегеніне қарамастан, АХПЖ-ны іске қосу туралы шешім қабылдады. Осыған сәйкес, 2006 жылғы 22 қаңтарда Суданның Хартум қаласында өткен Африка Одағының Атқарушы Кеңесінің сегізінші кезекті отырысында Адам және халықтар құқықтары жөніндегі Африка сотының алғашқы судьялары сайланды. Жаңадан құрылған Сот пен Комиссия арасындағы қарым-қатынас әлі анықталған жоқ. 2019 жылға дейін 53 мемлекет Хартияны ратификациялады.

Мазмұны

Адам және халықтар құқықтары туралы Африка хартасы кіріспе, 3 бөлім, 4 тарау және 63 баптан тұрады. Кіріспеде сионизмді жоюға міндеттеме берілген, ол отаршылдық пен апартеидпен салыстырылады, бұл Оңтүстік Африканың 1996 жылғы қосылуын БҰҰ-ның "сионизмді мінелеуге қатысты" қаулыларына сәйкес келу шартымен жүзеге асыруына себеп болды.

Азаматтық және саяси құқықтар

Хартияда жалпыға бірдей танылған азаматтық және саяси құқықтар деп есептелетін көптеген құқықтар көрініс тапқан. Хартияда танылған азаматтық және саяси құқықтардың ішінде кемсітуге қарсы құқық (2 және 18-баптар), теңдік (3-бап), өмірге және жеке тұлғаның қадір-қасиетіне құқық (4-бап), қадір-қасиет (5-бап), құлдықтан босату (5-бап), қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе ар-ұятты қорлайтын жазадан қорғау (5-бап), тұтқындау және қамауға алу кезіндегі заңмен қамтамасыз етілген сот процесіне құқық (6-бап), әділ сот талғамына құқық (7 және 25-баптар), дін бостандығы (8-бап), ақпарат және өркендеу бостандығы (9-бап), бірігу бостандығы (10-бап), жиналу бостандығы (11-бап), қозғалыс бостандығы (12-бап), саяси қатысу бостандығы (13-бап), меншік құқығы (14-бап) және қарсылық таныту құқығы (20-бап) кіреді. Алайда, кейбір адам құқықтары сарапшылары Хартияның басқа да азаматтық және саяси құқықтарды жеткілікті деңгейде қамтымағанын жасайды. Мысалы, жеке өмірге құқық немесе мәжбүрлі еңбекке қарсы құқық тікелей танылмайды. Әділ сот және саяси қатысуға қатысты шаралар халықаралық стандарттар бойынша толық емес деп есептеледі.

Халықтардың құқықтары мен топтық құқықтары

Жоғарыда аталған жеке құқықтарды мойындаумен қатар, Хартия ұжымдық немесе топтық құқықтарды, халықтардың құқықтарын және үшінші буын адам құқықтарын да мойындайды. Осылайша, Хартия топтық құқықтарды Еуропалық немесе Америкааралық аймақтық адам құқықтары құжаттарындағыдан артық деңгейде таниды. Хартия отбасының мемлекеттік қорғау құқығын (18-бап) бекітеді, ал "халықтардың" теңдік (19-бап), өзін-өзі анықтау (20-бап), байлықтары мен табиғи ресурстарын еркін пайдалану (21-бап), даму (22-бап), бейбітшілік және қауіпсіздік (23-бап) құқықтарымен қатар "қанағаттанарлық ортада өмір сүру" (24-бап) құқығы да бар.

Міндеттер

Хартия жеке тұлғалар мен халықтарға құқықтарды ғана емес, сонымен қатар оларға жүктелген міндеттерді де тағайындайды. Бұл міндеттер 29-бапта жазылған және былай делінеді:
Отбасының үйлесімді дамуын сақтау міндеті. Ұлттық қауымдастыққа физикалық және зихи қабілеттерін жұмсау арқылы қызмет ету. Мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтірмеу. Әлеуметтік және ұлттық ынтымақты сақтау және нығайту. Ұлттық тәуелсіздікті және өз елінің аумақтық тұтастығын сақтау және нығайту, сондай-ақ оны қорғауға үлес қосу. Өз қабілеттері мен біліктілігінің шегінде еңбек ету және қоғамның мүддесі үшін салық төлеу. Африканың оң мәдени құндылықтарын сақтау және нығайту, жалпы алғанда қоғамның рухани әл-ауқатын жақсартуға көмектесу. Африканың біртүтастығын ілгерілетуге және оны жүзеге асыруға бар күшімен үлес қосу.