Кіріспе

Оңтүстік Африканың жойылған антилопасы

Көк антилопа (африкаанс: bloubok '/b//l//aʊ//b//ɒ//k/') немесе көк антилопа (Hippotragus leucophaeus) – 1800 жылға дейін Оңтүстік Африкада өмір сүрген антилопалардың жойылған түрі. Бұл түр, Hippotragus туысына жататын роан антилопасы мен сабель антилопасынан кішірек болған. Көк антилопа кейде роан антилопасының түршесі саналған, бірақ генетикалық зерттеу оны жеке түр ретінде растады. Ең ірі сақталған көк антилопаның құлжасы жамбас сүйегінен биіктігіне дейін жетеді. Оның мүйіздері қисық бойымен өлшенеді. Терісі біркелкі көкшіл сұр түсті, құрсағы ақшыл. Маңдайы қоңыр, бетінен қараңғырақ. Шашы роан және сабель антилопаларындағыдай дамымаған; құлақтары қысқарақ және дөңгелек, ұштары қара емес; құйрық тұмсығы қараңғырақ, тістері кішірек. Сондай-ақ, оның туыстарының басындағы қара-ақ контрастты өрнектердің жоқтығы да байқалды. Көк антилопа шөп жейтін мал болған, және жаңбыр мөлшері, демек шөптің көп болуы кезінде төлдеген болуы мүмкін. Еуропалықтармен кездескен кезде көк антилопа Оңтүстік-Батыс Кейп аймағымен шектелген, бірақ қазбалар мен тас суреттері оның бастапқыда кеңірек таралуын көрсетеді. Соңғы Плейстоцен дәуірінде көк антилопа Оңтүстік Африканың көп бөлігінде кең таралған, бірақ 17 ғасырда еуропалықтар оны кездестірген кезде ол-ақ сирек кездесетін, мүмкін оның сүйікті шөптік мекені Оңтүстік Африканың оңтүстік жағалауына дейін тарылған. Голоценнің басындағы теңіз деңгейінің өзгеруі де оның популяциясын бұзып, азаюына себеп болуы мүмкін, және оның төмен тиімді популяция санына бейімделген болуы мүмкін. Көк антилопа туралы алғашқы жазба 1681 жылға жатады, ал оның тірі кезінде оның сипаттамасы аз жазылған. 18 ғасырдың басындағы суреттердің көпшілігі сақталған үлгілерге негізделген болып көрінеді. Еуропалық қоныс аударушылардың аң аулауына байланысты көк антилопа 1800 жылға қарай жойылды; ол тарихи кезеңде жойылған алғашқы ірі африкалық сүтқоректі болды, одан кейін 1883 жылы квагга жойылды. Лейден, Стокгольм, Вена және Париж музейлерінде төрт сақталған терісі, сондай-ақ түрлі музейлерде мүйіздері мен сүйектері қалды.

Таксономия

Неміс зоологы Эрна Мордың 1967 жылы жарық көрген көкқұйрық туралы кітабында айтылғандай, 1719 жылы саяхатшы Петер Колбе жариялаған «Жақсы үміт мүйісі» туралы еңбекте бұл түрдің алғашқы рет есімдерін қамтитын жарияланым болып көрінеді. Колбе сонымен қатар Мордың естелік пен жазбаларына негізделген деп санайтын суретті де қосты. 1975 жылы Хуссон мен Холтюис Колбе кітабының түпнұсқа голланд тіліндегі нұсқасын зерттеп, суретте көкқұйрық емес, үлкен куду (Tragelaphus strepsiceros) бейнеленгенін және қателік неміс тіліне дұрыс аудармаудың нәтижесінде туындағанын анықтады. Сондықтан көкқұйрықтың алғашқы жарияланған суреті 1764 жылғы мүйіздің суреті болып табылады. Сондай-ақ, бұл жануар 1681 жылы Оңтүстік Африка сүтқоректілерінің тізімінде «blaue Böcke» деп аталып келген. 1853 жылы голланд зоологы Коенрад Якоб Темминк типтік үлгінің 1776 жылға дейін Свеллендамда жиналған және Харлемде сақталған Лейдендегі Naturalis Biodiversity Center (бұрынғы Rijksmuseum van Natuurlijke Historie) -дегі ересек еркек терісі екенін мәлімдеді. Бұл үлгінің типтік үлгі болуы күмәнді, бірақ 1969 жылы голланд зоологтары Антониус М. Хуссон мен Липке Холтюис оны синтетип сериясының лектотипі ретінде таңдады, себебі Паллас сипаттамасын бірнеше үлгіге негіздеген болуы мүмкін. 1846 жылы швед зоологы Карл Якоб Сундевалл көкқұйрық пен оның ең жақын туыстарын Hippotragus туысына көшірді; ол бұл туысты алғаш рет 1845 жылы роан антилопасы (H. equinus) деп атаған. Бұл түзету басқа жазушылар тарапынан, мысалы, британдық зоологтар Филип Склейтер мен Олдфилд Томас тарапынан қабылданып, 1899 жылы Antilope туысын қарақұйрыққа (A. cervicapra) шектеді. 1914 жылы Hippotragus атауы Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясына (ICZN) көкқұйрықты типтік түр ретінде сақтау үшін ұсынылды (осылайша ескі, қолданылмаған туыс атауларын жоюға болады). Алайда, 1845 жылы роан антилопасы бір түр ретінде аталғаны ICZN-мен ескерілмеді және кейіннен жойылды, бұл кейбір таксономиялық шатасуға әкелді. 2001 жылы британдық эколог Питер Дж. Групб ICZN-нің 1845 жылғы атауды жоюын кері қайтаруды және роан антилопасын Hippotragus-тың типтік түрі етіп белгілеуді ұсынды, өйткені көкқұйрық туралы сенімді типтік түр болуы үшін жеткілікті мәлімет жоқ. «Көкқұйрық» және «көк антилопа» деген жалпы атаулар түпнұсқа африкаанс тіліндегі «blaubok» атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы болып табылады. Атау «blauw» және «bok» («еркек антилопа» немесе «еркек ешкі») сөздерінен құралған. Бұл атаудың нұсқаларына «blaawwbok» және «blawebock» кіреді. Hippotragus туысы грек тілінен аударғанда «ат ешкі» дегенді білдіреді, ал түрлік атауы leucophaeus екі грек сөзінен құралған: leukos («ақ») және phaios («жарық»).

Сақталған даналар

Блюбуктің төрт жаны терісі сақталған: Лейдендегі ересек еркек, Стокгольмдегі Зоологиялық мұражайдағы жас еркек, Венадағы Табиғи тарих мұражайындағы ересек әйел және Париждегі Табиғи тарих мұражайындағы ересек еркек. 19 ғасырға дейін Упсаладағы Зоологиялық мұражайда бір тері сақталған, бірақ қазір тек мүйіздері ғана қалды. Харлемде тері болғандығы туралы жазбалар да бар, бірақ оның қазіргі орны белгісіз. Осы терілердің бірнешеуі XVIII ғасырға тән әртүрлі суреттерде бейнеленген. Скелет қалдықтары археологиялық және палеонтологиялық зерттеулерде табылды.

Сипаттама

Лейдендегі ересек еркек көк антилопасы құрсауларында биік, және мүмкін ең үлкен белгілі мысалы. Склейтер мен Томасқа сәйкес, ең биік мысалы – Париждікі, иығынан тік тұрған еркек; ал Венадағы мысал ең қысқа, биік ұрғашы. Көк антилопа қара және сабель антилопаларынан айтарлықтай кішірек болған, сондықтан туыстың ең кіші мүшесі. Түсі біркелкі көкшіл сұр, құрсағы ақшыл, бүйірлерінде түс контрасты болмаған. Аяқтарының алдыңғы жағында көмескі қара жолақ бар. Маңдайы қоңыр, бетінен қараңғырақ, үстінкі ерні мен көздің алдындағы дақ денесінен ақшыл. Мойын жүні алға қарай бағытталған, қара және сабель антилопаларындағыдай дамымаған, ал мойын жүні дерлік жоқ. Көк антилопаның қазіргі туыстарынан басқа айырмашылықтары – қара ұштары жоқ қысқа және дөңгелек құлақтары, қара құйрық шоғы (жалпы түсінен сәл қараңғырақ болса да) және кішірек тістері. Көк антилопаның мүйізі қуыс негіздерге (мүйіздері шығатын сүйектік құрылымдарға) ие.

Мінез-құлық және экология

Клейннің айтуынша, көк антилопа "білікті ғалымдар тірі мыналарды байқап үлгермей тұрып" жойылып кеткен. Тарихи мәліметтерге сәйкес, көк антилопалар 20-ға дейін жететін топтарда тіршілік еткен. Тіс морфологиясы тұрғысынан роан және сабель антилопаларымен ұқсастығы көк антилопаның негізінен таңдамалы шөп жеуші болғанын және бастықша шөптермен қоректенгенін көрсетіп тұр. Премолярлар қатары басқа түрлерге қарағанда ұзын болған, бұл диетада екіжарнақты өсімдіктердің болуын білдіреді. 2013 жылы австралиялық палеонтолог Дж. Тайлер Фейт және әріптестері жүргізген зерттеуде көк антилопаның Кейп Флористикалық Аймағының (CFR) батыс жиегінде жазды өткізе алуын көрсететін морфологиялық дәлелдердің жетіспеушілігі атап өтілді, себебі сол кездегі шөптер дәмді де, қоректі де емес еді. Бұл батыстан шығысқа қарай көші-қонға себеп болуы мүмкін, өйткені шығыс жиегінде жыл бойы жауын-шашын жауады, ал батыс жиегінде жауын-шашын тек қыс мезгілінде ғана болады. Оңтүстік Африканың шығысындағы Фри-Стейт провинциясының Каледон өзені аңғарындағы тас суреттері көк антилопалар ретінде анықталды, бұл да түрдің бұрын кеңінен таралғандығын растайды. Сондықтан, Голоценнің басталуымен теңіз деңгейінің көтерілуі көк антилопалардың популяциясын бөліп-жарып, көптеген топтарды батыс жағалаудан алшақтатты (осы кезеңге жататын қазбалар батыс жағалауда сирек кездеседі, бірақ оңтүстік жағалаудан тіркелген). Осылайша, жаппай жойылу орын алып, негізінен ресурстарға бай батыс CFR-де қалған популяциялар қалды. Фейт және әріптестері бұдан әрі көк антилопаның шөп жеуші болғандықтан, шөптесін жерлерді ұнататынын айтты. Керли және әріптестері көк антилопаның шөптесін жерлерге жиі келіп, орманды және бұталы аймақтардан қашық жүретінін көрсетті.

Құрып кету

17-18 ғасырларда Кейп аймағына еуропалықтардың қоныс аудару кезінде көк бұғының таралған аймағы шектеулі болғандықтан, бұл түрдің осы кезеңге дейін азайып кеткендігі болжанып отыр. Көк бұғы бұл аймақта 70 000 – 35 000 жыл бұрын *Гиппотрагус* туысының жалғыз өкілі болған, бірақ шамамен 11 000 жыл бұрын роан антилопасы басымдыққа ие болған. 1996 жылы Робертсон және оның әріптестерінің пікірінше, бұл жағдай шөптесі далалардың, мысалы, бұталы және орманды жерлермен алмасуымен бірге жүрген болуы мүмкін, соның салдарынан көк бұғының сүйікті мекені саналатын далалар азайды. Көк бұғы еуропалық қоныс аударушылар тарапынан жойылды; 1774 жылы Тунберг оның санының азайып бара жатқанын атап өтті. Неміс биологы Хинрих Лихтенштейн соңғы көк бұғы 1799 немесе 1800 жылы атылғанын мәлімдеді, одан кейін зебра квагга (*Equus quagga quagga*) 1883 жылы жойылды. Көк бұғы жойылған кезде, ол Оверберг аймағында (Батыс Кап провинциясы) кездесетін, және, мүмкін, Свеллендам ауданында шоғырланған. 1990 жылы Оңтүстік Африка зоологы Брайан Д. Колохан 1853 жылы Бетлехем (Фри-Стейт) маңында байқалған «бастард гемсбок» туралы куәгердің баяндамасы, шындығында, көк бұғыға қатысты екенін, және Свеллендамдағы соңғы өкілдер атылғаннан кейін 50 жыл өткен соң осы жағдай орын алғанын айтты.

Мәдени маңызы

Каледон өзенінің аңғарындағы көк түстес тас суреттері бушмендерге жатқызылған. Олар адамға қарап тұрған алты антилопаны бейнелейді және шамандық эйфориядан шабыт алған деп саналады; бұл суреттер бушменнің туннель арқылы рухтар әлеміне саяхатын көрсетуі мүмкін. Бушмендер, қоршаған ортадағы басқа жануарлар сияқты, көк түлкінің үстіміздік күші бар деп сенген болуы мүмкін. Суреттердегі жануарлардың пропорциясы сабан құсына ұқсас, бірақ үлкен құлақтары, мүйіздері және жалы жоқтығы көк түлкіден басқа түрлерді жоққа шығарады. Оңтүстік Африка халық әңгімелерінің бірі, "Қоян туралы әңгімеде" көк түлкі (инпути деп аталады) басқа жануарлармен бірге краалды күзетуге тағайындалғандығы айтылады. Көк түлкі француз жазушысы Жюль Верннің "Баллонда бес апта" (1863) романында да еске алынады; жануар "ақшыл көгілдір түсті, сұрға боялған, бірақ құрсағы мен аяқтарының ішкі жағы қардай ақ" деп сипатталған.