Кіріспе

Триметиламинурия (ТМАУ), сондай-ақ балық иісі синдромы немесе балықтың жаман иісі синдромы деп те аталады, – сирек кездесетін метаболизмдік бұзылыс, ол флавин құрамындағы монооксигеназа 3 (FMO3) ферментінің қалыпты өндірісіндегі ақауға себеп болады. FMO3 дұрыс жұмыс істемесе немесе ферментің жеткіліксіз өндірісі болса, организм тамақ қорыту кезіндегі прекурсорлық қосылыстардан балық иісі бар химиялық зат – триметиламиннің (TMA) триметиламин оксидіне (TMAO) дұрыс түрлену қабілетін жоғалтады, бұл процеске N-оксидтеу дейді. Содан кейін триметиламин жиналып, адамның тері, зәр және демі арқылы шығарылып, балықтың иісін шығарады. Біріншілік триметиламинурияның себебі – бауырдың FMO3 функциясына әсер ететін генетикалық мутациялар. Генетикалық себеп болмаса да, ТМАУ-ға ұқсас белгілер пайда болуы мүмкін, егер шамадан тыс ТМА шығарылса, мұны екіншілік триметиламинурия (TMAU2) деп атайды.

Симптомдар мен белгілер

Триметиламин ең анық түрде зәрде байқалады, себебі ол жиналады, шоғырланады және аралықта бөлінеді. Балықтың иісімен зәр – нәрестелердегі негізгі анықтамалық белгі (Триметиламинурия сөзбе-сөз "зәрдегі триметиламин" дегенді білдіреді). Триметиламин адамның терінен, көбелек сұйықтықтарынан және демінен шығады және триметиламин концентрациясы анықталарлық деңгейге жеткенде балық иісін шығаруы мүмкін. Иістің қарқындылығы қандағы триметиламин концентрациясымен тікелей байланысты. ТМАУ-мен ауыратын адамдар диетасына және FM03 мутациясының ауырлығына байланысты уақыт-уақыт балық иісімен дене иісін сезуі мүмкін. Wise PM жүргізген зерттеуде, ТМАУ диагнозы қойылған 115 адамның ішінде, холинмен жүктеме сынағынан (қасақана ТМА прекурсорын қабылдағаннан кейін) тек 10%-ы ғана әлеуметтік қашықтықта иіс сезген. 12 сағат аш болған кезде 0%-да әлеуметтік қашықтықта иіс сезілді, ал тек 5%-да жақын қашықтықта жеңіл иіс сезілді. Бұл нәтижелер иіс шығаратын адамдарда FMO3 функциясының нашарлауының ауыр түрі болуы мүмкін екенін көрсетті. Иіс пайда болуы көбінесе спорадикалық және эпизодтық сипатта болады (соңғы 24 сағаттағы диетаға байланысты), сондықтан иіс арқылы ғана диагноз қою қиын. Триметиламинуриямен ауыратын кейбір адамдар үнемі күшті иіс сезінетіні туралы хабарлайды, бірақ бұл туралы өздерінің шағымдарынан басқа ешқандай дәлел жоқ. Бұл жағдаймен ауыратын адамдарда ешқандай физикалық белгілер байқалмайды және олар әдетте дені сау көрінеді. Бұл жағдай әйелдерде ерлерге қарағанда жиі кездеседі, себебі белгісіз. Ғалымдар прогестерон және эстроген сияқты әйелдердің жыныс гормондары бұл жағдайды нашарлатады деп санайды. Бірнеше есептерге сәйкес, жасөспірім кезеңде жағдай нашарлайды. Әйелдерде симптомдар менструация алдында және кезінде, орал контрацептивтерді қабылдағаннан кейін және менопауза кезінде нашарлауы мүмкін. Функцияның жоғалу мутациялары, бессмысл мутациялары және қате мутациялары – ең көп таралған үш түрі. Бессмысл және қате мутациялары ең ауыр фенотиптерге әкеледі. 2007 жылы FMO3 генінің эволюциясы, соның ішінде ТМАУ-мен байланысты кейбір мутациялардың эволюциясы зерттелді.

Екіншілік триметиламинурия

FMO3 мутациялары триметиламинурияның көпшілігіне жауапты болғанымен, кейбір жағдайлардың себептері басқа факторлармен байланысты. Холин, карнитин және бетаин сияқты ТМА прекурсорларын тым көп мөлшерде қабылдау балық иісіне ұқсас дене иісін тудыруы мүмкін (әдетте, оларды күнделікті диетадан алу қиын, үлкен дозада қосымшалар қабылдау қажет). 900 мг триметиламин, 8-20 г холин, 3 г карнитин немесе 20 г бетаин уақытша ТМАУ сияқты балық иісін тудыруы мүмкін. Бұл симптомдар тек қосымша қабылдау тоқтағанға дейін сақталады. Холиннің тәуліктік қажетті мөлшері 450-550 мг құрайды және көптеген стандартты диеталар осы көрсеткіштен төмен болады, сондықтан прекурсордың шамадан тыс мөлшері қажет. Гепатитке байланысты бауыр зақымдалған ересектерде осы аурудың екі жағдайы анықталды. Бұл жағдайлардың уақытша болғаны белгісіз, себебі пациенттер қосымша тексеруге келген жоқ. Ішек дисбиозының ғана TMAU2 тудыруы мүмкін екенін растайтын ғылыми зерттеулер жоқ, сондай-ақ осы диагноз басқа зертханаларда қойылған жоқ. Антибиотиктер мен диеталық өзгерістер арқылы жағдайдың жақсаруы туралы хабарламалар бар. 2017 жылы жаңа газ хроматографиялық аппараты мен сынақ процедурасы енгізілді, бұл жалған оң нәтижелердің санын азайтып, ТМАU2 жағдайларын сирек кездестірді. Ішек бактерияларының тепе-теңдігі ішектегі прекурсорлардан ТМА өндірілу мөлшеріне әсер етеді (антибиотиктерді қабылдау иісті уақытша тоқтатады), бірақ ішек бактериялары диетадан түсетін ТМА прекурсорларының көп бөлігін өңдейді. Мысалы, артық холиннің шамамен 63%-ы және карнитиннің 31% (+13%) ТМА-ға айналады. Оның зәр талдауында триметиламиннің деңгейі жоғары болды, ал триметиламиннің химиялық таза еркін базалық үлгісі пациенттің балық иісіне ұқсас иіс берді. Олар оның жағдайын тексеру үшін оған қосымша триметиламин берді, бұл оның иісін күрт күшейтті (бақылау тобында мұндай эффект байқалған жоқ).

Белгілі бұқаралық ақпарат құралдары

2014 жылы әнші-әндерші Кэсси Грейвс алғаш рет Daily Mail, Daily Mirror және The Metro UK газеттерінде, басылым түрінде де, онлайн форматта да триметиламинуриямен күресіп көрген тәжірибесі туралы сұхбат беріп жарияланды. Бұл мақала кейіннен әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарында, ең әйгілісі HuffPost сайтында қайта жарияланды. 2016 жылы Грейвс Ұлыбританияның Channel 5 арнасында Princess Productions Medical Mysteries бағдарламасында пайда болды, ол осы аурудың ресми диагнозын табу үшін жасалған саяхатты көрсетті және бұл жағдайға әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарының қызығушылығын қайтадан ояртты. 2010 жылы Нед Боуманның "Боксер, қоңызы" романында триметиламинуриямен ауыратын кейіпкер бейнеленген. 2023 жылы Александр Пэйннің режиссерлік еткен "The Holdovers" фильмінде де триметиламинуриямен ауыратын кейіпкер бар, алайда бұл ауру алғаш рет фильм түсірілген жылмен бірге сипатталған.