Кіріспе
Пол Фейерабендтің 1975 жылғы "Методқа қарсы: Анархистік білім теориясының жобасы" кітабы – австриялық ғылым философы Пол Фейерабендтің 1975 жылғы еңбегі. Кітаптың негізгі тезисі – ғылымның анархиялық іс-әрекетке айналуы керек екендігі. Бұл еңбекте "анархия" термині эпистемологиялық анархияны білдіреді, ол ғылыми прогресті шектеуі мүмкін кез келген бір ғылыми әдіспен шектелмейді. Бұл еңбек ғылым тарихы мен философиясында Галилеоның Жердің өз осімен айналатыны туралы гипотезасын толық зерттеуімен ерекшеленеді және содан бері бакалавриат және магистратура деңгейіндегі ғылым философиясына кіріспе курстарының негізгі оқулығына айналды. "Методқа қарсы" кітабында Фейерабендтің бұрынғы мақалаларынан көптеген сөзсіз үзінділер келтірілген, оның ішінде "Түсіндіру, азайту және эмпиризм", "Жақсы эмпирик болуға қалай қол жеткізуге болады: Эпистемологиялық мәселелерде төзімділікке шақыру" және "Эмпиризмнің проблемалары, 1-бөлім". Осы себепті Фейерабенд "[Методқа қарсы] кітап емес, ол коллаж" деп мәлімдейді. "Методқа қарсы" кітабының кейінгі басылымдарына "Еркін қоғамдағы ғылым" кітабынан алынған үзінділер қосылды.
Against Method: Outline of an Anarchistic Theory of Knowledge is a 1975 book by Austrian philosopher of science Paul Feyerabend. The central thesis of the book is that science should become an anarchic enterprise. In the context of the work, the term "anarchy" refers to epistemological anarchy, which does not remain within one single prescriptive scientific method on the grounds that any such method would restrict scientific progress. The work is notable in the history and philosophy of science partially due to its detailed case study of Galileo's hypothesis that the earth rotates on its axis and has since become a staple reading in introduction to philosophy of science courses at undergraduate and graduate levels. Against Method contains many verbatim excerpts from Feyerabend's earlier papers including "Explanation, Reduction, and Empiricism", "How to be a Good Empiricist: A Plea for Tolerance in Matters Epistemological", and "Problems of Empiricism, Part I." Because of this, Feyerabend claims that "[Against Method] is not a book, it is a collage." Later editions of Against Method included passages from Science in a Free Society.
Эпистемологиялық анархизм
«Әдіске қарсы» еңбегінің негізгі тезисі – ғылыми әдіс деген нәрсе жоқ, және ғылыми тәжірибелерге бір ғана әдістемелік ережені таңу орынсыз. Керісінше, «әртүрлі нәрсеге рұқсат етіледі», яғни ғалымдар өздеріне қызықты көрінетін кез келген зерттеуді еркін жүргізе алуы керек. «Әдіске қарсы» еңбегінің басты нысаны – «рационализм», яғни ғылыми тәжірибелерді басшылыққа алатын рационалды ережелердің бар деген көзқарас. «Әдіске қарсы» еңбегінің неміс тіліндегі атауы – Wider den Methodenzwang, «Әдістің күштеп таңушылық шектеулеріне қарсы» деп тікелей аударылады, бұл әдістерді қолданудың орнына, әдістемелік ережелерді таңудан бас тартуды көрсетеді. Фейерабенд осы ұстанымды қолдау үшін екі параллель аргумент келтіреді: бірі – тұжырымдамалық, екіншісі – тарихи. Тұжырымдамалық аргумент ғылыми рационалдылықтың жаңа формасын құру үмітімен ғылыми тәжірибенің қалыптасқан формаларын бұзудың әрқашан заңды екенін көрсетуге бағытталған. Тарихи аргумент ғалымдардың ережелерді бұзу арқылы пайда тапқан мысалдарымен дәлелдейді. «Әдіске қарсы» еңбегінде ондаған жағдай зерттеледі, бірақ олардың көпшілігі түсіндірмелерге немесе кездейсоқ ескертулерге сіңірілген. «Әдіске қарсы» еңбегіндегі негізгі жағдай – Галилейдің Жердің өзінің осінен айналатыны туралы гипотезасы. Ғалымдар эпистемологиялық анархизмнің нақты мағынасы туралы пікір таластырып жүр. Джон Престон «әртүрлі нәрсеге рұқсат етіледі» деген сөз Фейерабендтің нормативті философиядан бас тартуын білдіреді деп санайды. Яғни, Фейерабенд 1950 және 60-шы жылдардағы еңбектерінде плюрализмді қорғағанмен, «Әдіске қарсы» еңбегі Фейерабендтің ойлау жолындағы дамуды көрсетеді, онда ол плюрализмді де, нормативті теорияны да толығымен қабылдамайды. Көбінесе «әртүрлі нәрсеге рұқсат етіледі» деген Фейерабендтің оң көзқарасын емес, reductio ad absurdum нәтижесі ретінде түсіндіріледі. Сондықтан «әртүрлі нәрсеге рұқсат етіледі» – бұл әдістемелік нұсқау емес, «тарихи деректерді жақыннан зерттеген рационалисттің қорқынышпен айтқан сөзі». Соңғы кезде эпистемологиялық анархизм – бұл оң әдістемелік ұсыныс, бірақ екі қайшы түрде келеді деп айтылуда. Бір жағынан, эпистемологиялық анархизм ғалымдардың жағдайға бейімделіп, әдістерін өзгертетін мүмкіндікшіл болуын білдіреді, ал екінші жағынан, анархизм шексіз плюрализмді де білдіреді, сондықтан ол бұрынғы плюрализмге қатысты аргументтердің радикалды жалпылануын құрайды.
Қарсы индукция
Фейерабенд әрбір әдістемелік ережеге бір "қарсы ереже" бар дейді, яғни, өзінің қарсысына қарама-қарсы ұсыныс жасайтын әдістемелік ереже де құнды. Осы жалпы гипотезаның мысалы ретінде Фейерабенд "контриндукцияны" индуктивизмге қарсы ереже ретінде, ал "жалғандықты арқылы индукцияны" құнды әдістемелік ереже ретінде қорғайды. Контриндукция – қазіргі кезде қабылданған эмпирикалық деректерге қайшы келетін теорияларды жасауды қамтиды, бұл бұрынғыда кең таралған, теориялар белгілі фактілерге сәйкес болуы керек деген ережеге қарсы. Фейерабенд контриндукцияны дәлелдеу үшін, белгілі фактілермен келіспейтін теориялар "табиғи түсіндірмелерді" анықтауға көмектеседі дейді, оларды тексеру үшін ашық көрсету қажет. Табиғи түсіндірмелер – тәжірибеге қатысты түсіндірмелер, байқауларды сипаттау кезінде тілмен білдірілетін, автоматты және бейсана түрде туындайтын түсініктер. Теория ұзақ уақыт бойы қабылданғаннан кейін, оқиғаларды немесе процестерді белгілі бір түсініктерді қолдана отырып сипаттау әдетке айналады. Фейерабендтің пікірінше, байқаулар біз байқаған нәрсені қалай сипаттау керектігін толық анықтамайды, сондықтан тәжірибені жаңаша сипаттайтын теориялар, ескі және жаңа табиғи түсіндірмелерді салыстыруға мәжбүр етеді. Бұл – біздің белгілі бір теорияларды қабылдауымызға қатысты толыққанды сындық бағалау жасауымызға көмектесетін контриндукцияның алғашқы қадамы.
Galileo тестілеуі
Қарсы әдіс-тегі негізгі жағдайды зерттеу – бұл Жердің өзінің осімен айналуы туралы Галилейдің гипотезасы. Фейерабендтің реконструкциясына сәйкес, Галилей бұл гипотезаны белгілі фактілерге сілтеме жасай отырып дәлелдемеді, сондай-ақ алдыңғысына қарағанда эмпирикалық мазмұны бар жалған емес болжам ұсынбады. Керісінше, сол кездегі бар дәлелдерге сәйкес Галилейдің гипотезасы дұрыс емес деп саналған және ол эмпирикалық мазмұны бойынша Аристотельдің қозғалыс теориясынан төмен. Оның үстіне, Галилей өз пікірін дәлелдеу үшін аргумент келтірмеді, керісінше, жалған ілімдерді қолданды. XVII ғасырдың басында Жердің өзінің осімен айналатындығы туралы түсінік дұрыс емес деп есептелді. Мысалы, Галилейдің Жердің қозғалуынан пайда болған толқын теориясы дұрыс емес еді, ал айырмашылықтар «қалай үлкен болса да, тіпті ең қалың көзді теңізшіге де белгілі болды». Сонымен қатар, Жердің өзінің осі бойынша қозғалысы Марс пен Венераның салыстырмалы жарықтығын қабылдаумен өлшегенде қате болжауға әкеледі. Осы қателіктерді түзету үшін Галилей телескопы арқылы жаңа дәлел келтіреді. Алайда сол кезде телескоптың теориялық мәні түсініксіз болған. Оптиканың ең жақсы теориясы Кеплердің теориясы болды, оны Галилей жеке түсінген жоқ, ол жарықтың дөңгелек линзалардан қалай шағылысқаны туралы ештеңе айтпайды. Сонымен қатар, аристотельдіктер сияқты, жарық ай асты сферасынан тыс жерде әртүрлі әрекет етеді деп ойлаудың дәлелденген себептері болды, сондықтан телескопиялық көрудің шынайы болуы үшін ешқандай негіздемесі жоқ. Сонымен қатар, Галилей телескопты Падуадағы көптеген бақылау астрономымен жер бетіндегі нысандар бойынша сынағанда, ол белгісіз және қос суреттерді, аспан денелерінің орналасуы мен ұлғаюы туралы оптикалық иллюзияларды және жер бетіндегі нысандар бойынша сыналғанда да суреттерден кейін пайда болды. Осыған байланысты Галилейдің Жердің өзінің осі бойынша тәуліктік айналуды аяқтайтынын растайтын жаңа дәлелі болмаған, ал қазіргі дәлелдер оның жалған екенін көрсетті. Галилейдің гипотезасы Поппердің фальсификацияшылдығына да сәйкес келмейді, бұл біз арнайы гипотезаларды қолданбаймыз дегенді білдіреді. Аристотельдің қозғалыс теориясы өсу, ыдырау және сапалық өзгерістерді (мысалы, түстің өзгеруі) қамтитын кеңірек өзгерістер теориясының бір бөлігі болды. Галилейдің қозғалыс теориясы тек қозғалыс туралы ғана ойланады, сондықтан Аристотельдің теориясына қарағанда эмпирикалық мазмұны аз. Бұл оны көбірек ad hoc етеді, өйткені ол жаңа болжамдар жасамайды және тек локомоция Аристотельдің теориясы түсіндіре алатын барлық нәрсені түсіндіреді деген уәде беретін нотаны ұсынады. Фейерабенд тек Галилей мен оның ізбасарлары индуктивизм мен фальсификационизм тұрғысынан «рационалсыз» әрекет жасады деп ғана емес, сонымен қатар олардың солай істегені ақылға қонымды болды деп айтады. Себебі Галилейдің болжамы Аристотельдің дүниетанымынан туындаған табиғи түсіндірмелерді аша алды. Табиғи түсіндірмелерді Фейерабенд анықтаған, олар біздің қабылдауымызда табиғи және автоматты түрде болатын құбылыстардың түсіндірмелері және біз байқаған нәрсеге тіл қосудың жолдары. Ұзақ уақыт бойы теорияны қабылдағаннан кейін табиғи түсіндірмелер жасырын және ұмытылып кетеді, сондықтан оларды тексеру қиын. Табиғи түсіндірмелерді басқа түсіндірмелермен салыстыру арқылы олар айқын көрінеді және сыналуы мүмкін. Сондықтан, Аристотельдік дүниетанымын толықтай зерттей отырып, Фейерабенд Галилейдің оның табиғи түсіндірмелерін ашатын жаңа теорияны болжауы дұрыс болды деп болжайды. Фейерабендтің табиғи түсіндірмелердің әсерінің басты мысалы – қозғалатын Жер теориясына қарсылық ретінде ұсынылған мұнара аргументі. Аристотельдің пікірінше, мұнарадан құлаған тас немесе Жердің басқа бір қатты заты оның астына түсіп, Жердің тұрақсыз екенін дәлелдейді. Олар Жер қозғалса, тас «артта қалады» деп ойлады. Нысандар тік емес, парабола түрінде түседі. Бұл болмағандықтан, аристотельдіктер Жер қозғалмайды деп ойлады. Галилейдің гипотезасы бұл барлық қозғалыс «оперативті» (яғни, қабылдауда байқалатын) деп болжайды. Галилей бұл болжамды жоққа шығарып, тас абсолюттік кеңістікке қатысты параболаға түседі деп айтады, дегенмен абсолюттік кеңістік туралы түсінік Ньютонға дейін айқын және үйлесімді болған жоқ. Алайда Галилей өз еңбегін осылай ұсынған жоқ. Егер ол солай істеген болса, Фейерабенд оның жаңа теориясына аз көңіл бөлінгені және Коперник жүйесіне одан әрі зерттеулерді ынталандырмаған болар еді. Осы себепті Галилей өзінің теориялары Аристотельдік дүниетанымында жасырылғандай көрінуі үшін жалған ілімдерді қолданды. Атап айтқанда, Галилей өзінің салыстырмалы қозғалыс тұжырымы Аристотельдің жалпы ақыл-санасында жатқандай көрінуіне тырысты, бірақ ол солай емес (Аристотельдің салыстырмалы қозғалысы қабылдауда байқалатын динамикалық әсерлері бар көптеген қозғалатын денелерді қамтиды). Бұл айырмашылықты, Ханс Райхенбах пен Карл Поппер қалыптастырған, ғалымдардың ғылыми теорияларды қалай дамытатынына қатысты логика жоқ, бірақ ғылыми теорияларды растау немесе жоққа шығару логикасы болуы керек. Бұл айырмашылық қабылданғаннан кейін, Фейерабендтің «әлдеқандай нәрсеге болады» деген талабы тривиалды болар еді және логикалық эмпиризмге қарсы болмас еді. Фейерабендтің «Қарсы әдіс» кітабындағы жауабы – ашу және дәлелдеме арасындағы айырмашылықтың жарамдылығын жоққа шығару. Ол бұл айырмашылық абстрактілі түрде сақталғанымен, ғылыми тәжірибеде «шабуыл нүктесін» таппайды. Себебі екі контекст ғылыми зерттеудің әртүрлі кезеңдерінде бөлінбеген, бірақ әрқашан араласып жатады. Мысалы, дәлелдерді есептен шығару көбінесе ашу үшін қажет, бірақ дәлелдеме үшін тыйым салынған. Ғылыми теорияларды дәлелдеу жүргізілетін зерттеулерге әсер етеді, сондықтан не дәлелденгені туралы сұрақтар ашу жолдарына да әсер етеді.
Лакатоны сынға алу
Against Method-тің бірінші басылымында Лакатостың зерттеу бағдарламаларының әдістемесін сын тұрғысынан талдауға арналған тарау бар, бірақ бұл тарау кейінгі басылымдарда алынып тасталды. Фейерабенд бірнеше сын айтады. Лакатос зерттеу бағдарламаларына «демалуға мүмкіндік» беруге рұқсат ету керек дейді, яғни эмпирикалық негізі болмаса, ішкі қайшылықтары болса немесе тәжірибелік нәтижелерге қарсы келсе де, зерттеу бағдарламаларын іске асыруға рұқсат етіледі. Фейерабенд осымен келіседі, бірақ оны тұрақты қолдану зерттеу бағдарламалары деградацияға ұшырағаннан кейін де (яғни, үнемі қосымша шаралар қабылданатын болғаннан кейін) (деградацияға қанша уақыттан бері ұшырағанына қарамастан) оларды тоқтатуға болмайтынын білдіреді. Фейерабенд Болцманның атомизмін 19 ғасырда Зермело-Пуанкаренің қайталану қарсылығы және Лошмидттың қайтымдылық қарсылығы салдарынан деградацияға ұшыраған теория ретінде мысалға келтіреді, бірақ 20 ғасырдың басында Эйнштейннің статистикалық механиканы дамытуымен осы мәселе шешілді. Осы себепті Фейерабенд Лакатос зерттеу бағдарламаларын жою үшін рационалды ережелер ұсынғанын айтса да, бұл ережелердің мәні жоқ, өйткені олар ешқандай мінез-құлықты тыйым салмайды. Сондықтан Лакатос – «жасырылған анархист», себебі ол орындалуы міндетті емес әдістемелік ережелер ұсынады. Фейерабенд тағы бір сын айтады, ол да соған ұқсас қорытындыға әкеледі. Лакатос өзінің ғылыми рационалдық теориясында тікелей кеңес берудің орнына, оны іске асыру үшін эвристика бар дейді. Осыған байланысты Лакатостың теориясы өзіндік кеңес бермейді және нақты кеңес нақты зерттеу тәжірибесін қарастырудан туындайды. Екіншіден, ғылыми элитаның құндылықты бағалауы көбінесе білімсіздікке негізделеді. Сондықтан осы құндылықты бағалауларды қабылдамауға себептер жеткілікті. Соңында, Фейерабенд Лакатостың рационалдық теориясына «космологиялық» сын жасайды. Лакатос ғылыми рационалдық теориясы білімнің «ішкі» өсуін қайта құруға және ғылыми практиканың «сыртқы» (мысалы, әлеуметтік, психологиялық, саяси) ерекшеліктерін назарға алмауға мүмкіндік береді дейді. Алайда, ғылыми практиканың сыртқы ерекшеліктерін білмей, ғылыми рационалдық теориясы іс жүзінде табысқа жететінін біле алмаймыз, – дейді Фейерабенд.
Ғылыми білім беру
Фейерабенд өз заманындағы ғылыми білім беруді көптеген сынға алады. Оның пікірінше, білім берудің басты рөлі – оқушыларды өздері таңдамаған тақырыптарды қабылдауға және зерттеуге мәжбүрлеу арқылы жекелеген шығармашылықты шектеу. Сондай-ақ, білім беру оның атап айтуынша, "ақыл-ойдың ластануына" жауапты, онда "білімі жоқ, қабілетсіз кітаптар нарыққа толып, түсініксіз, құпия сөздерге толы бос әңгімелер терең ойларға толы екенін дәлелдейді, ақыл-ойы, мінезі, тіпті интеллектуалдық, стильдік, эмоционалдық темпераменті жоқ "сарапшылар" бізге 'қазіргі жағдайымыз' және оны жақсарту жолдары туралы айтады". Ол еркін жеке тұлғаны дамытуға бағытталған жалпы білім беруді және белгілі бір мамандықтың идеологиясын үйренуді қамтитын кәсіби білім беруді ажыратады. Жалпы білім беруде оқушылар көптеген интеллектуалдық және мәдени дәстүрлермен танысады, содан кейін олар өмірді қалай өткізгілері келетіні туралы еркін шешімдер қабылдау үшін оларды сын тұрғысынан қарастырады. Керісінше, кәсіби білім беру оқушыларды бір ғана дәстүрмен таныстырады және көбінесе осы дәстүрді өзінің бәсекелестерінен білімдік тұрғысынан жоғары деп үйретуді қамтиды. Фейерабендтің айтуынша, кәсіби білім беруге басымдық беру жалпы білімнің есебінен артып келеді. Фейерабенд мұны этикалық тұрғыдан сынға алады, себебі ол студенттерді интеллектуалдық құлдарға айналдырады, сондай-ақ жалпы білім беру білімді дамытуға көбірек мүмкіндік береді.
Ғылыми қабылдау
"Әдіске қарсы" кітабына бастапқы реакция ғылым философтары арасында, бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, көбінесе теріс болды. Көптеген сын-пікірлер Фейерабендтің философиялық аргументтеріне, Галилеоның зерттеуіне емес, оған бағытталды. Басты сын – эпистемологиялық анархизмнің Пиррондық скептицизмнің немесе релятивизмнің қайталануы ғана екендігі, Фейерабенд әділдікке қарсы шығып, бірқатар әдістерді (мысалы, кері индукцияны) қолдауы арқылы өзімен қайшылыққа түсетіні және ол дұрыс емес пікірді сынға алады. Бір жағымды пікірді эпистемологиялық анархизмге көңіл білдірген Арне Несс берді. Бұған қарамастан, "Әдіске қарсы" 20 ғасыр ғылым философиясының классикалық туындыларының бірі болып қала береді және одан кейінгі ғылым философтарына (әсіресе Стэнфорд мектебіне) әсер етті.
Салдары
Фейерабенд осы сынға бірнеше келелі жарияланымдарында жауап берді, олардың көпшілігін "Азат қоғамдағы ғылым" жинағында топтады. Ол "Методқа қарсы" кітабына жазылған сын-пікірлердің сапасынан қатты наразы болды, оларды білімсіздік пен қабілетсіздікпен айыптады. Өзінің өмірбаяндық еңбегінде ол кейде "ол сол кітапты жазбағанда жақсы болар еді" дейтінін жазды. Осы реакция Фейерабендтің 1980-ші жылдары академиялық ортадан біртіндеп шеттесуіне және оның зерттеу тақырыптарының өзгеруіне алып келді.