19 ғасырдағы Қараит жазушысы және археологі Авраам Фиркович

Кіріспе

19 ғасырдағы қарай еврей жазушысы және археологы Абрахам (Аврахам) бен Самуил Фиркович (ивритше אברהם בן שמואל Avraham ben Shmuel; қарай тілінде Аврагъам Фиркович) (27 қыркүйек, 1786 – 7 маусым, 1874) – белгілі жазушы және археолог, ежелгі қолжазбаларды жинаушы және қарай хахамы. Ол Волыньдегі Луцк қаласында дүниеге келді, кейін Литвада тұрды, соңында Қырымдағы Чуфут-Қаледе қоныстанды және сол жерде қайтыс болды. Габриэль Фиркович Трокийдің күйеу баласы еді.

Өмірбаян

Абрахам Фиркович 1787 жылы Ресей империясының сол кездегі бөлігі, қазіргі Украинаның Волынь облысының Луцк ауданындағы қырымдық қараиттар шаруа отбасында дүниеге келген. 1818 жылы ол қырымдық қараиттар қауымына кіші хазан, яғни діни басшы ретінде қызмет етті және 1822 жылы Қырымдағы Евпатория қаласына барды. 1825 жылы ол жергілікті қараиттар қауымы тарапынан хазан қызметіне тағайындалды. Қараиттардың көрнекті өкілі Симха Бабовичпен бірге ол патшаға қараиттарды еврей қауымына салынатын ауыр салықтардан босату туралы ұсыныстармен меморандумдар жіберді. 1828 жылы ол Бердичевке көшіп, онда көптеген хасидтермен танысып, Талмуд пен раввиндік дәстүрге негізделген еврей жазбаларының түсіндірмелері туралы көбірек білді. Раввиндік еврейлермен болған кездесу Фирковичті олармен қақтығысқа түсірді. Ол «Масса және Мериба» атты кітап жариялады, онда раввиндердің басым яһуди халахасына қарсы пікірлер келтірді. 1830 жылы ол Иерусалимге сапар шегіп, көптеген еврей қолжазбаларын жинады. Оралғаннан кейін ол екі жыл бойы Константинопольде қараиттар қауымында мұғалім болып жұмыс істеді. Содан кейін ол [Қырымға] барып, ескі қараиттар еңбектерін жариялау үшін қоғам құрды, олардың бірнешеуі Евпаторияда (Кослов) оның түсіндірмелерімен жарық көрді. 1838 жылы ол Ресейлік қырымдық қараиттардың басшысы Сима Бабовичтің балаларына сабақ берді, ол бір жылдан кейін оны граф Воронцовқа және Одесса тарихи қоғамына қырымдық қараиттар тарихы бойынша материалдар жинау үшін жіберуге лайық адам ретінде ұсынды. 1839 жылы Фиркович Чуфут-Қаледегі ежелгі зиратта қазба жұмыстарын бастады және көптеген ескі қабір тастарын тауып алды, олардың кейбіреулері біздің заманымыздың алғашқы ғасырларына жатады деп мәлімдеді. Келесі екі жылды ол Кавказда саяхаттап өткізді, онда ол ескі еврей қауымдастықтарының генизоттарын қарап, көптеген құнды қолжазбаларды жинады. Ол Дербентке дейін барды және 1842 жылы қайтып келді. Кейінгі жылдары ол Мысыр және басқа елдерге осындай сапарлар жасады. Одессада ол Безалел Стернмен және Симха Пинскермен достық қарым-қатынас орнатты. Вильнада ол Сэмюэл Джозеф Фуэннмен және басқа да еврей ғалымдарымен танысты. 1871 жылы ол Галициядағы Галич қаласындағы қараиттар қауымына барып, бірнеше реформалар енгізді. Одан кейін ол Венаға барып, граф Бюстпен танысты және Адольф Джеллинекпен де жақсы қарым-қатынас жасады. Ол өмірінің соңғы күндерін Чуфут-Қаледе өткізді, онда қазірде бірнеше ғимараттар мен көптеген қираған үйлер сақталған. Алайда, Фирковичтің үйі әлі де сол жерде сақталған. Фиркович өзінің халқының дәстүрлері туралы дәлелдерді іздеу үшін көптеген саяхаттары барысында еврей, араб және самариялық қолжазбалардың көптеген жинақтарын жинады. Олардың ішінде Ресей империясының түкпір-түкпірінен жиналған мыңдаған еврей құжаттары да болды, бұл «Бірінші Фиркович жинағы» деп аталды. Оның «Екінші жинағында» Таяу Шығыстан жиналған материалдар бар. Оның сапары Соломон Шехтердің Мысырға жасаған әйгілі сапарынан отыз жыл бұрын болды. Бұл «Екінші Фиркович жинағы» 13 700 экспонаттан тұрады және өте құнды. Оның зерттеулерінің нәтижесінде ол қырымдық қараиттардың ата-бабаларының шығу тегіне назар аударды, олардың біздің заманымызға дейін Қырымға келгенін мәлімдеді. Сондықтан да қараиттарды Исаның айыпты болуына кінәлі деп қарауға болмайды, өйткені олар Қырымға осылай ерте қоныстанған. Оның теориялары Ресей императорлық сарайын қырымдық қараиттарды Исаны айыптап соттауға болмайтынына көндірді және олар еврейлерге қарсы шектеу шараларынан алынып тасталды. Оның көптеген жаңалықтары қайтыс болғаннан кейін бірден дау тудырды және олардың маңызды құндылығына қарамастан, ол жинаған көптеген құжаттар туралы пікірлер әлі де келіспеушілік тудыруда. Ресей Ұлттық кітапханасы 1876 жылы, Фиркович қайтыс болғаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, «Екінші Фиркович жинағын» сатып алды. Фиркович жинағындағы құндылықтардың арасында «Метафоралар бағы» атты қолжазба бар, бұл сефард ақыны Мұса ибн Езраның туындысы, еврей-араб тілінде жазылған және Киелі кітап әдебиетіне эстетикалық баға беруге арналған. Фирковичтің өмірі мен еңбектері қараиттар тарихы мен әдебиеті үшін зор маңызға ие. Оның Ресей Ұлттық кітапханасындағы жинақтары Киелі кітап зерттеушілері мен тарихшылар үшін, әсіресе қараиттар мен самариялықтар қауымдастықтары үшін маңызды. Оның ашқан жаңалықтары мен еңбектерінің сенімділігі туралы пікірталас әлі де жалғасуда.

Abraham Firkovich was born in 1787 into a Crimean Karaite farming family in the Lutsk district of Volhynia, then part of the Russian Empire, now Ukraine. In 1818 he was serving the local Crimean Karaite communities as a junior hazzan, or religious leader, and he went in 1822 to the city of Yevpatoria in Crimea. The Karaite community there appointed him hazzan in 1825. Together with the Karaite noble Simha Babovich, he sent memoranda to the czar, with proposals to relieve Karaites from the heavy taxes imposed on the Jewish community. In 1828 he moved to Berdichev, where he met many Hasids and learned more about their interpretations of Jewish scriptures based on the Talmud and rabbinic tradition. The encounter with Rabbinical Jews brought Firkovich into conflict with them. He published a book, "Massah and Meribah" which argued against the predominant Jewish halakha of the Rabbinites. In 1830 he visited Jerusalem, where he collected many Jewish manuscripts. On his return he remained for two years in Constantinople as a teacher in the Karaite community. He then went to [
Crimea and organized a society to publish old Karaite works, of which several appeared in Yevpatoria (Koslov) with his commentary. In 1838 he tutored the children of Sima Babovich, head of the Russian Crimean Karaites, who a year later recommended him to Count Vorontzov and to the Historical Society of Odessa as a suitable man to send to collect material on the history of Crimean Karaites. In 1839, Firkovich began excavations in the ancient cemetery of Çufut Qale, and unearthed many old tombstones, claiming that some of them dated from the first centuries of the common era. The following two years were spent in travels through the Caucasus, where he ransacked the genizots of old Jewish communities and collected many valuable manuscripts. He travelled as far as Derbent, and returned in 1842. In later years he made other journeys of the same nature, visiting Egypt and other countries. In Odessa he became the friend of Bezalel Stern and of Simchah Pinsker. While in Wilna he made the acquaintance of Samuel Joseph Fuenn and other Hebrew scholars. In 1871 he visited the small Karaite community in Halych, Galicia, where he introduced several reforms. From there he went to Vienna, where he was introduced to Count Beust and also made the acquaintance of Adolph Jellinek. He returned to spend his last days in Çufut Qale, of which only a few buildings and many ruins now remain. However, Firkovich's house is still preserved at the site. Firkovich collected a vast number of Hebrew, Arabic and Samaritan manuscripts during his many travels in his search for evidence on the traditions of his people. These included thousands of Jewish documents from throughout the Russian Empire in what became known as the First Firkovich Collection. His Second Collection contains material collected from the Near East. His visit took place about thirty years before Solomon Schechter's more famous trip to Egypt. This "Second Firkovich Collection" contains 13,700 items and is of incredible value. As a result of his research he became focused on the origin of the ancestors of the Crimean Karaites who he claimed had arrived in Crimea before the common era. The Karaites, therefore, could not be seen as culpable for the crucifixion of Jesus because they had settled in Crimea at such an early date. His theories persuaded the Russian imperial court that Crimean Karaites could not be accused of Jesus' [[crucifixion and they were excluded from the restrictive measures against Jews. Many of his findings were disputed immediately after his death, and despite their important value there is still controversy over many of the documents he collected. The Russian National Library purchased the Second Firkovich Collection in 1876, a little more than a year after Firkovich's death. Among the treasures in the Firkovich collection is a manuscript of the Garden of Metaphors, an aesthetic appreciation of Biblical literature written in Judeo Arabic by one of the greatest of the Sephardi poets, Moses ibn Ezra. Firkovich's life and works are of great importance to Karaite history and literature. His collections at the Russian National Library are important to biblical scholars and to historians, especially those of the Karaite and Samaritan communities. Controversy continues regarding his alleged discoveries and the reliability of his works.

Шығармалары

Фирковичтің ең маңызды еңбегі – "Абне Зикарон", онда оның тапқан жазуларының мәтіндері қамтылған (Вилна, 1872). Оған дейін Дагестанға жасаған саяхаты туралы кең мәлімет келтірілген, оны Штрак шындық пен қиялдағы оқиғалардың қосындысы деп сипаттаған. Оның өзге де еңбектері: "Хутам Токнит" – раввиндерге қарсы poleмикалық жазбалар, Арон ақсақалдың "Мибхар Ешарим" басылымына қосымша ретінде жарық көрген (Кослов, 1835); "Ебель Кабод" – әйелі мен ұлы Яковтың қазасы туралы (Одесса, 1866); және "Бене Решеф" – мақалалар мен өлеңдер, Перец Смоленскин басып шығарған (Вена, 1871).

Жинақтар

Абрахам Фиркович бірнеше ерекше құжаттар жинағын жинады. Барлығы Фиркович коллекциясында шамамен 15 000 дана бар, олардың көптегені фрагменттерден тұрады. Оның жинақтары «барлық иудей-араб қолжазбаларының ең ірі қоймасы» болып табылады және қазір Санкт-Петербургтегі Ресей Ұлттық кітапханасында сақталады, ал қолжазбалардың барлық микрофильмді көшірмелері Иерусалимдегі еврей ұлттық және университеттік кітапханасындағы микрофильмделген еврей қолжазбалары институтында сақталады.

Одессалық коллекция

Бұл жинақта Қырым мен Кавказ аймақтарынан алынған материалдар бар. Ол негізінен 1839 және 1840 жылдар аралығында жиналды, бірақ 1852 жылға дейін Фиркович қосымша материалдармен толықтырды. Бұл жинақтың бастапқы иесі Одесса тарих және археология қоғамы болған, ал материалдар Одесса мұражайында сақталған. Айта кетейік, табылғандардың ішінде Пиннердің «Одесса қоғамына тиесілі ең көне еврей және раввин қолжазбаларының шолуы» (Одесса, 1845) еңбегінде сипатталған қолжазбалардың көп бөлігі бар. Бұл сирек жұмыс 1847 жылғы «Literaturblatt des Orients» журналының 2-ші нөмірінде қысқаша сипатталған. Бұл қолжазбалар мыналардан тұрады:

Заңның он бес шоры, олардың соңында караиттар дәстүрінде жазылған жазу күні мен орны, жазушының немесе түзетушінің аты және басқа да қызықты мәліметтер келтірілген. Пентатеухтен басқа, Киелі кітаптың жиырма данасы, олардың кейбіреулері толық, ал кейбіреулері фрагменттер түрінде сақталған. Олардың бірі – 916 жылы жазылған Хабакук кітабының көшірмесі берілген. Талмуд және раввиндік қолжазбалардың тоғыз данасы.

Бірінші жинақ

Құрамында 1839 және 1841 жылдар аралығында негізінен Қырым мен Кавказ аймақтарынан жиналған материалдар бар. Ол 1862 жылы Императорлық қоғамдық кітапханаға сатып алынған.

Екінші жинақ

Құрамында Таяу Шығыстан жиналған материалдар бар. Материал 1863 және 1865 жылдар аралығында жиналған. Фиркович Иерусалимде, Алеппода және Каирде жинаған. Ол Каир генизасынан Соломон Шехтер оны ашқанға дейін отыз жыл бұрын жинаған болуы мүмкін. Фиркович бұл жинақты 1873 жылы Императорлық қоғамдық кітапханаға сатқан. Ол раввиндік иудаизм мен караиттер арасындағы кез келген байланысты жоққа шығарып, караиттер он жоғалған рудың ұрпақтары екенін мәлімдеді. Фиркович Ресей үкіметінен қараиттерді яһудилерге қарсы заңдардан босату туралы өтініш жасады, себебі қараиттер Исаның айып тартуынан бұрын Еуропаға көшіп келгендіктен оны оның өліміне жауапты деп қарауға болмайды. С. Л. Рапопорт жазулардағы кейбір мүмкін емес жағдайларды атап көрсетті (Ha Meliẓ, 1861, № 13–15, 37); А. Гейгер өзінің Jüdische Zeitschrift (1865, 166 б.), Шорр He Ḥaluẓ, және А. Нойбауэр Journal Asiatique (1862–63) және оның Aus der Petersburger Bibliothek (Лейпциг, 1866) фактілердің дұрыстығына қарсылық білдірді және олардың негізінде жасалған теорияларды, оларды Жост, Юлиус Фюрст және Генрих Гретц караиттер туралы жазбаларында Пинскердің Liḳḳuṭe Ḳadmoniyyot-інен алған, онда Фиркович ұсынған деректер сөзсіз қабылданды. Кейінгі ашықтарды Страк пен Харкави (Санкт-Петербург, 1875) Catalog der Hebr. Санкт-Петербургтегі Императорлық қоғамдық кітапхананың қолжазбалары; Харкавидің "Кримдегі ежелгі ескерткіштер" (ib. 1876); Штрактың А. Фиркович және оның жаңалықтары (Лейпциг, 1876); Френкельдің Aḥare Reshet le Baḳḳer (Ha Shaḥar, vii.646 және одан кейінгілер); Дэйнардтың Massa' Ḳrim (Варшава, 1878); және басқа да жерлерде жариялады. Керісінше, Фирковичтің ең жанашыр сыншысы Чвольсон барлық дауларды қарастырғаннан кейін, Фиркович Чуфут Каледегі еврей қабір тастарының кейбіреулері VII ғасырға дейін жететінін және еврейлер арасындағы ескерткіштің қазіргі формалары мен жаратылыс санау әдісі бұрын ойланғаннан гөрі әлдеқайда ертерек пайда болғандығын көрсетуге жеткенін айтты. Чвольсон оны жалғыз қорғады, бірақ ол да кейбір жағдайларда Фиркович жалғанға жүгінгенін мойындауға мәжбүр болды. Оның Corpus Inscriptionum Hebraicarum (Санкт-Петербург, 1882; орыс тілінде, ib. 1884) еңбегінде Чвольсон Фиркович жинағында, әсіресе қабір тастарындағы епитафияларда, көптеген шынайы нәрселер бар екенін дәлелдеуге тырысты. 1980 жылы В. В. Лебедев Фиркович жинағын зерттеді және қолжазбалардың бағасын арттыру мақсатымен жасалманы Фиркович емес, бұрынғы иелері жасағанын тұжырымдады. Көп жылдар бойы батыс ғалымдарына қолжазбалар қол жетімді болған жоқ. Фирковичтің жасаған құжаттарының көлемі әлі де анықталуда. Фиркович материалдарын әрбір жағдайда жеке қарастыру қажет. Оның жинағы еврейтану ғылымының мамандары үшін әлі де зор құндылыққа ие.

Contains material collected from the Near East. The material was collected between 1863 and 1865. Firkovich collected in Jerusalem, Aleppo and also in Cairo. He possibly collected from the Cairo Geniza thirty years before Solomon Schechter discovered it. Firkovich sold this collection to the Imperial Public Library in 1873. He wished to repudiate any connection between Rabbinic Judaism and the Karaites, declaring that the Karaites were descendants of the Ten Lost Tribes. Firkovich successfully petitioned the Russian government to exempt the Karaites from anti Jewish laws on the grounds that Karaites had immigrated to Europe before the crucifixion of Jesus and thus could not be held responsible for his death. S. L. Rapoport pointed out some impossibilities in the inscriptions (Ha Meliẓ, 1861, Nos. 13–15, 37); A. Geiger in his Jüdische Zeitschrift (1865, p. 166), Schorr in He Ḥaluẓ, and A. Neubauer in the Journal Asiatique (1862–63) and in his Aus der Petersburger Bibliothek (Leipzig, 1866) challenged the correctness of the facts and the theories based upon them which Jost, Julius Fürst, and Heinrich Grätz, in their writings on the Karaites, took from Pinsker's Liḳḳuṭe Ḳadmoniyyot, in which the data furnished by Firkovich were unhesitatingly accepted. Further exposures were made by Strack and Harkavy (St. Petersburg, 1875) in the Catalog der Hebr. Bibelhandschriften der Kaiserlichen Oeffentlichen Bibliothek in St. Petersburg; in Harkavy's Altjüdische Denkmäler aus der Krim (ib. 1876); in Strack's A. Firkowitsch und Seine Entdeckungen (Leipsic, 1876); in Fränkel's Aḥare Reshet le Baḳḳer (Ha Shaḥar, vii.646 et seq. ); in Deinard's Massa' Ḳrim (Warsaw, 1878); and in other places. In contradiction, Firkovich's most sympathetic critic, Chwolson, gives as a résumé of his belief, after considering all controversies, that Firkovich succeeded in demonstrating that some of the Jewish tombstones from Chufut Kale date back to the seventh century, and that seemingly modern forms of eulogy and the method of counting after the era of creation were in vogue among Jews much earlier than had been hitherto suspected. Chwolson alone defended him, but he also was forced to admit that in some cases Firkovich had resorted to forgery. In his Corpus Inscriptionum Hebraicarum (St. Petersburg, 1882; Russian ed., ib. 1884) Chwolson attempts to prove that the Firkovich collection, especially the epitaphs from tombstones, contains much which is genuine. In 1980, V. V. Lebedev investigated the Firkovich collection and came to the conclusion that forgery cannot be attributed to Firkovich, but rather to the previous owners, in an attempt to increase the price of the manuscripts. For many years the manuscripts were not available to Western scholars. The extent of Firkovich's forgeries is still being determined. Firkovich's materials require careful examination on a case by case basis. His collection remains of great value to scholars of Jewish studies.