Кіріспе

Голландиялық философ және профессор (1933–2021)
Якоб Клапвик (24 қазан 1933 – 19 наурыз 2021) – голландиялық философ, Амстердамдағы Vrije Universiteit-тің қазіргі және жүйелі философиясының зейнеткер профессор, Эрнст Трульц және тарихилық, реформациялық ой-өріс, христиан философиясының трансформациялық міндеті және жаңадан пайда болатын эволюция теориясы жөніндегі еңбектерімен белгілі.

Өмірбаян

Дронрижп қаласында туған Клапвийк 1952 жылы Vrije Universiteit (VU University) университетінде философия мен теологияны оқыды және 1961 жылы магистр дәрежесін алды. Ол көп жылдар бойы реформациялық философияның негізін қалаушылардың бірі Д. Х. Воленховеннің ғылыми жұмысына көмектесушісі болды. 1970 жылы ол Воленховеннің әріптесі С. Ю. Зюидеманың жетекшілігімен "Тарихилық және релятивизм арасында" тақырыбындағы диссертациясын қорғап, философия ғылымы бойынша докторлық дәрежесін алды. 1960 жылдардың басында университетті бітіргеннен кейін Клапвийк Vrije Universiteit-те логика пәнінің лекторы болды. 1974 жылы ол қазіргі заманғы философия тарихы профессоры, ал кейін жүйелі философия профессоры болып тағайындалды. Оның шәкірттерінің арасында Джон Кок және Рене Вуденберг болды. 1994 жылы ол зейнетке шықты.

Жұмыс

Клапвиктің ғылыми қызығушылығы "ақыл мен дін арасындағы қатынас және христиан философиясының күрделі түсінігі" болып табылады. Ол "христиандық ойлаудың алуан түрлі үлгілеріне, әсіресе орта ғасырлық схоластикалық және августиндік реформациялық дәстүрлер арасындағы түбегейлі қарама-қайшылыққа" ден қойды.

Эрнст Тройльц, тарихилық және радикалды тарихилықтың белгілері

Бастапқыда Клапвиктың еңбектері негізінен тарих пен қоғамның түрлі теорияларымен айналысты. Оның докторлық диссертациясы неміс теологы және кейін тарих философы Эрнст Тройльц (1865-1923) Берлиндегі Гегель кафедрасында жазылған, ол радикалды историзмді қорғағаны үшін кеңінен танылып, шіркеу, секта және мистика арасындағы әлеуметтанулық айырмашылықты анықтады. Клапвийктің диссертациясының голланд тіліндегі атауы: Tussen historisme en relativisme: Een studie over de dynamiek van het historisme en de wijsgerige ontwikkelingsgang van Ernst Troeltsch (1970, ағылшын тілінде 2013). Диссертация Тройльцтың «радикалды тарихилық» философиясын талдайды, оның дамуында алты кезеңді бөліп көрсетеді. Бұл даму ғаламдық тарихқа қатысты кең Гегельдік көзқараспен басталып, мистикаға негізделген «монодологиялық индивидуализммен» аяқталады. Кейінгі жылдары Клапвик осы радикалды тарихилықты оның салыстырмалылық және өзін-өзі қайшы етуші салдарларымен, тіпті этика мен теология салаларында да кездестірді. Ол адамзаттың түбегейлі тарихилығын, соның ішінде нормалар мен құндылықтардың көп түрлілігін қабылдау қажет екенін, бірақ күнделікті өмірімізді басқаратын түпкілікті, әмбебап қағидалардың даусыз белгілерін елемеуге болмайды деп санайды. Бұл әмбебаптық анамнетикалық және академиялық тарих арасындағы негізгі айырмашылыққа негізделуі мүмкін. 1974 жылы Клапвик ВУ университетінде қазіргі заманғы философия тарихы кафедрасын алды, ал сексенінші жылдары жүйелі философия кафедрасы да қосылды. Оның ашылу лекциясы Dialektiek der verlichting: Een verkenning in het neomarxisme van de Frankfurter Schule (1976, ағылшын тілінде 2010) деген атаумен жарияланды. Бұл кітапта Клапвик Франкфурт мектебінің сындық теориясына Маркьюзе, Хоркхаймер, Адорно және ертедегі Хабермастың қазіргі заманғы тарих пен қоғамның әл-ауқатына қатысты сынды көзқарастарын талқылау арқылы құрмет көрсетеді. Ол, шын мәнінде, бізге ағарту дәуірінің мұрасын еркіндік, рационалдық және адамдық қадір-қасиет тұрғысынан сын тұрғысынан қайта құру қажет екенін, бірақ сындық теория жеткілікті сынға ие емес екенін тұжырымдайды. Ақиқатында, бұл сенімнің толыққанды түсіндірілмеген көрінісі болып түсіндірілуі мүмкін.

Реформациялық философия өзінің ішкі тарихын және оның қазіргі қоғаммен қарым-қатынасын анықтайды

Клэпвик бастауынан бастап өзіне алған маңызды міндет – реформациялық философия деп аталатын ерекше ұстанымды талдау болды. Ол Волленховеннің ежелгі грек дініне немесе қазіргі заманауи секулярлық гуманизмге бейімделмейтін, ал Волленховен мен ВУ университетіндегі әріптесі Герман Дойеверд «синтез философиясы» деп атаған нәрсемен – христиандық емес бастаудың күрделі түсініктермен араластырылмаған, яғни Киелі Жазуға негіделген философияны зерттеді. Волленховен үшін мұндай синтез орта ғасырлар мен тіпті Патристикалық философиялық теологияның барлығына зиян келтіретін еді, бұл Альфред Норт Уайтхедтің сол дәуірге берген бағасына қайшы келеді. Бірақ Клэпвик кейінгі жылдары Волленховеннің реформациялық ойшылдарға тән қарсылық көзқарастың, секулярлық теориялар мен христиан философиясы арасындағы ұқсастықтар мен құрылымдық байланыстарды жоққа шығармайтынын мойындағанын атап өтті. Осы тұста Клэпвик маңызды сұрақ қойды: діни қарсылық философиялық ашықтықпен қатар жүрмеуі керек пе, «барлық адам ойын Мәсіхке бағынуға бағындыруға ашықтық»? Клэпвик сондай-ақ университеттегі екі жетекші тұлға – Авраам Куйпер мен Герман Бавинк арасындағы айырмашылықтарды талдап бағалады. Екеуі де қазір қайтыс болған, бірақ олардың ізбасарлары көшбасшылардың өзінен гөрі олардың арасындағы келіспеушіліктерді көтере алмады. Клэпвик өзінің философиялық қауымдастығы үшін осы сын тұрғысынан қарауды алғаш рет Хендрик Харт, Йохан ван дер Ховен және Николас Вултерсторф редакциялаған, Theology Today журналында Эуген Остерхавен тарапынан мақаласы жарияланған жинақта ұсынды: «Якоб Клэпвик жазған «Голланд неокальвинистік дәстүріндегі рационалдық» атты тамаша тарау Авраам Куйпердің жалпы инаят және қарсылық туралы ілімдерін, сондай-ақ оларды үйлестіре алмағанын, әсіресе адам ақылы туралы мәселеде қарастырады. Куйпердің қарсылыққа ұйымдық форма беруге жасаған тырысы «христиандық (немесе, қаласаңыз, реформаланған) істі Құдайдың ісімен қауіпті жақындастырады». Куйпердің ниеті христиандық ұйымдардың қоғамды христиандастыру құралы болуы еді, бірақ «олардың кемшілік құралдар емес, Құдай Патшалығы үшін күрестің өзіндік мақсаты ретінде қарастырылуы мүмкін еді». Остерхавен атап өткендей, Бавинк пен Куйпердің арасындағы маңызды айырмашылық реформаланған дәстүрге тән терминдермен түсіндіріледі. Бұл «діни қарсылық» (адам жаны ғана емес, мәдениет пен қоғамның барлық саласы құтқарылуға тиіс) және оған қарсы «жалпы инаят» (мәдени құндылықтар христиандар мен христиан емес адамдарға да Құдайдың инаят белгілері) арасындағы қайшылық. Екі көзқарасты қалай біріктіруге болады? Бавинк жалпы инаятқа басымдық берді, ал Куйпер көптеген еңбектерінде, сондай-ақ қоғамдық өмірдегі жеке христиандық ұйымдар тұрғысынан, қарсылық көзқарасын (кейде өткір) атап өтті. Нидерландыдағы Реформаланған христиан шіркеулері мен олардың мүшелерінен шыққан христиан қозғалыстарындағы өзара байланысты және даулы екі дәстүрді көрсететін екі ұстанымды салыстыру Якоб Клэпвик Реформациялық философияның өзін-өзі сынға салу жұмысына қосқан үш тараудың бірінде ұсынылған. Ол осы жинақтың үш редакторының бірі және онға жуық авторлардың бірі болды.

Философиялық қозғалысының кең әлемдегі трансформациялық міндетін нақтылау

Синтез және антитез туралы дау мәдениет пен қоғамдағы христиандық позиция үшін шешуші салдарға ие, бірақ ең әсіресе философиядағы христиандық шақыруға қатысты. Клапвик реформациялық философияны Волленховеннің терминімен тек "кальвинистік" емес, тіпті ең бастысы "реформациялық экуменикалық" (Герман Доуевердтің терминімен) емес, трансформациялық философия ретінде қарастыруды қалады. Ол мысал ретінде шіркеу әкелерінің "spoliatio Aegyptiorum", яғни мысырлықтарды тонау тұжырымын келтірді (Шығу кітабы 12:36). Құдай Ұлы көші-қон кезінде израильдіктерге өз қарсыластарынан алтын мен күміс қазыналарын тонауға бұйырды. Бірақ бұл синтез және синкретизм ("алтын бұзау") үшін емес еді: металдар тазартылып, шөлдегі киелі орында Құдайға қызмет ету үшін қайта қолданылды. Клапвик үшін бұл діни сенімнің өзгерту күшінің философиялық пікірталастарда да парадигмасы болып табылады. Христиандық философия синтез/антитез дилеммасын жеңуі керек. Ол философиялық әлеммен бірқатар жүруге лайықты, қазіргі теорияларды сынға алып, теориялық ой аясындағы шындыққа христиандық перспективасына бағынышты болатын құнды нәрсені пайдаланады.

Трансформациялық философия және тірі табиғат

Соңғы жылдары Клапвик өзінің христиандық философиялық көзқарасын тірі табиғат пен эволюциялық теория саласына қатысты қолданды. Ол жаратылыстанудың қазіргі эволюциялық теорияларына креационизмнің қатаң қарсы тұруынан қанағаттанбады. Бірақ ол сондай-ақ, Құдай эволюция арқылы әлемді барлық түрлілігімен жаратты дегендей, теистік эволюция деп аталатын осы көзқарастарды сынсыз қабылдауды да қабылдамады. Шындығында керісінше: егер әлем эволюциялық процеске қатысса, онда ол бастапқыда Құдайдың жарату сөзінің негізінде болады. Ақылды жобалау теориясы да, оның пікірінше, механикалық натурализм мен үстінен араласудың компромиссіз синтезіне негізделген. Өмірдің пайда болуына қатысты діни және секулярлық көзқарас арасындағы қақтығысты қалай жеңуге болады? "Жанды әлемде мақсат бар ма? Жаратылыс және жаңару эволюциясы" (2008) атты кітабында Клапвик эволюциялық биологияның дінмен байланысына философиялық талдау жасайды және өмірдің эволюциясы таза кездейсоқтық пен соқыр сәттің мәселесі ме, әлде мақсат ұғымын қамтиды ма деген сұраққа жауап береді. Ол "жаңару эволюциясы" идеясы арқылы осы айырмашылықты жоюды ұсынады. Клапвиктің жаңару эволюциясы теориясы (ЖЭТ) жер тарихының шешуші сәттерінде, беріктік пен күрделіліктің қажетті жағдайлары орынды болғанда, физикалық заттардың жаңа өмірлік формаларды ашу үшін өзін-өзі қайта ұйымдастырғанын көрсетеді. Бұл әсіресе микроорганизмдер, өсімдіктер, жануарлар және адамдар физикалық әлемде пайда болған кезде болды. Бұл жаңа құрылымдарда биотикалық, вегетативтік, сезімтал және ақыл-ой немесе моральдық болу режимдері біртіндеп пайда болды. Бұл жоғары деңгейдегі болу мен мінез-құлық әлі де физикалық немесе молекулалық негізге ие; барлық тірі организмдер физикалық заңдарға бағынады, бұл ғылыми натурализмнің ішінара шындығы. Бірақ эволюциялық процестің маңызды кезеңдерінде жердегі нәрселер физикалық принциптерден жоғарырақ күшке ілесіп қалды. Олар материалдық куәліктерін жоғалтпай, жаңаша жұмыс істей бастады, тірі, өсуге қабілетті, сезінуге және кейде ақылды тіршіліктер ретінде өмір сүрді. Осы жаңа организмдердегі модальдық деңгейлер олардың өзіндік реттеу жүйелерін білдіреді. Қысқасы, физикалық заңдардың, биотикалық ережелердің, вегетативтік үлгілердің, сезімтал стандарттардың, ақыл-ой және моральдық принциптердің модальдық иерархиясы уақыт өте келе жаңару немесе "трансценденталды жаңалық" (Г. Ледьярд Стеббинс) құбылыстарына жол ашты. Клапвиктің ЖЭТ-ін біздің жер бетіндегі өмірді сипаттайтын әртүрлі модальдық сфераларға бейімделген, редукционистік емес эволюциялық теория ретінде сипаттауға болады. Ол уақыт өте келе табиғатта пайда болған ерекше үзілістерді креационистер ұсынғандай, организмдердің жаңа түрлерінің пайда болуы ретінде емес, нәрселер немесе организмдер жоғары деңгейдегі сипаттамалармен жабдықталған және олардың материалдық негізімен байланысын ескере отырып, өздерінің ережелерін сақтайтын жаңа модальдық өрістердің пайда болуы ретінде таниды. Басқаша айтқанда, тірі организмдерде ерекшеленетін болу мен мінез-құлықтың жаңару деңгейлері физикалық әлемді сипаттайтын күрделілену процесінің бөлігі ретінде анықталмайды, бірақ олармен шартталады. Бұл "деңгейлілік" (Джон Сёрл) ғылыми зерттеулер үшін маңызды салдарларға ие. Эпигенетикалық құбылыстар, бас гендер, "секіру гендері" (клеткадағы ауыстырылатын элементтер) және қазіргі эволюциялық пікірталасқа қатысты басқа да мәселелер бойынша ол пәнаралық зерттеулерді ынталандырады. Ол бір жақты натуралистік немесе материалистік тәсілге қарағанда теориялық талдау үшін перспективалы негіздеме ұсына алады. Тірі әлемнің иерархиялық реттелгені олардың бір жоспар мен мақсатпен жаратылғанын көрсетеді. Мұнда ғылымның тілі, тіпті философияның тілі де өзінің шектерін табады. Клапвиктің пікірінше, бізге басқа, толыққанды тіл қажет. Діннің тілінде айтсақ, Жаратылыс кітабындағы жеті жаратылыс күнінің оқиғасында баяндалған Құдайдың жарату сөзі, динамикалық прогрестің, модальдық иерархияның және эволюциялық дамудың әртүрлі деңгейлерінің артында тұрған қозғаушы күш болып табылады. Ұлы жарылыс, ғарыштық уақыт пен кеңістіктің алғашқы басталуы, бір жасушалы өмірдің алғашқы көрінісі, өсімдіктер мен жануарлардың көп жасушалы жүйелерінің пайда болуы және ең соңында, бірақ ең аз емес, адам санасының жақындығын ғалымдардың түсінуі үшін бірлікке біріктіру қиын. Бірақ сенімнің көзінде барлық уақыттық құбылыстар мен барлық жаңарулардың құдайлық жаратылыстың уақытша ашылуы деп қарауға болады. Клапвикке сәйкес, әлемнің бастапқыдан бастап Құдайдың Падишалығында толық аяқталуына дейін итермелейтін негізгі қозғаушы күш – құдайлық жаратылыстың ниеті.