Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Мадагаскар шайқасы (5 мамыр – 6 қараша 1942 ж.) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Виши Франциясының бақылауындағы Мадагаскар аралын басып алуға бағытталған одақтастардың әскери науқаны. Британдықтардың аралды басып алу мақсаты – Мадагаскар порттарын Жапон императорлық флотына қолдану мүмкіндігінен айыру және Үндістан, Австралия және Оңтүстік-Шығыс Азияға бағытталған одақтастардың теңіз жолдарын жоғалту немесе бұзылу қаупінен сақтау болды. Науқан 1942 жылдың 5 мамырында аралдың солтүстік жағындағы Диего-Суарес (қазіргі Анциранана) портын басып алумен, "Темір қақпа" операциясымен басталды. Бүкіл аралды бақылауға алу үшін 10 қыркүйекте "Стрим Лайн Джейн" операциясы қолға алынды. Одақтастар аралдың ішкі аймақтарына еніп, жағалаудағы күштермен байланыс жасап, қазан айының соңына қарай аралды толық бақылауға алды. 6 қарашада шайқас тоқтатылып, келісімге қол қойылды. Бұл одақтастардың теңіз, құрлық және әуе күштерін біріктірген алғашқы ірі әскери операциясы болды. Арал еркін француз әкімдігіне берілді.

Геосаяси

Диего Суарес Мадагаскар аралының солтүстік ұшына жақын орналасқан, жақсы порты бар үлкен шығанақ. Оның шығысына қарай Оронджа бұғазы деп аталатын тар арна арқылы шығу бар. Диего Суарес теңіз базасы Диего Суарес шығанағының ішіне кіретін төрт кішкентай шығанақтың арасындағы екі шығанақтың арасында орналасқан. Бұл шығанақ Мадагаскардың Амбер мүйісінің солтүстік бөлігін терең кесіп, оны аралдың қалған бөлігінен дерлік бөліп тастайды. 1880 жылдары Франция бұл шығанақты өте қалаған, себебі ол оны шығысқа қарай француз иеліктеріне саяхаттайтын кемелерге отын құю станциясы ретінде пайдалануды жоспарлаған. Бірінші Франко-Хова соғысынан кейін отарлау ресми түрде бекітілді, онда королева Ранавалона III 1885 жылғы 17 желтоқсанда Францияға шығанақ пен оны қоршаған аумақтарды, сондай-ақ Носи-Бе және Мадагаскардың Сент-Мари аралдарын қорғау құқығын берді. 1897 жылы отарлық басқару Француз Мадагаскарының құрамына енді. 1941 жылы Диего Суарес қаласы, шығанағы және бұғазы жағалаудағы артиллериялық батареялармен жақсы қорғалған.

Виши

1942 жылдың ақпан айының соңында Жапонияның Оңтүстік-Шығыс Азияны бағындыруынан кейін, Жапон Императорлық Әскери-теңіз флотының су асты кемелері Үнді мұхитының солтүстік және шығыс бөліктерінде еркін қозғалды. Наурыз айында жапондық авианосецтер Бенгал шығанағындағы сауда кемелеріне шабуыл жасап, Сейлонның (қазіргі Шри-Ланка) Коломбо және Тринкомалидегі базаларын шабуылдады. Бұл шабуыл британдық Шығыс флотын аймақтан ығыстырып, оларды Кенияның Момбаса қаласындағы Килидиньи портына жаңа базаға көшіруге мәжбүр етті. Бұл көшу британдық флотты шабуылға көбірек сезімтал етті. Жапон теңіз күштерінің Мадагаскардағы алдыңғы базаларды пайдалану мүмкіндігін қарастыру қажет болды. Бұл базаларды пайдалану одақтас сауда кемелеріне, британдық Сегізінші армияға және Шығыс флотқа жабдық жеткізу жолына ерекше қауіп төндірді. Жапондық «Кайдай» типіндегі су асты кемелері сол кездегі Орталық державалардың су асты кемелерінің арасында ең ұзақ қашықтыққа ие болды – кейбір жағдайларда одан да артық, бірақ АҚШ Әскери-теңіз флотының салыстырмалы түрде жаңа флоттық су асты кемелерінің ең жоғары қашықтығымен бәсекелестікке түсті. Егер Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштерінің су асты кемелері Мадагаскардағы базаларды пайдалана алса, Тынық мұхиты мен Австралиядан бастап Таяу Шығысқа және Оңтүстік Атлантикаға дейінгі аймақтағы одақтастардың байланыс желілеріне әсер ететін еді. 1941 жылдың 17 желтоқсанында Германияның Теңіз соғысы басқаруының (Seekriegsleitung) штаб бастығы вице-адмирал Фрике Берлинде Жапонияның теңіз атташесі вице-адмирал Наокуни Номурамен кездесіп, неміс «Кригсмарине» мен Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштері арасындағы операциялық аймақтарды бөлу мәселесін талқылады. 1942 жылдың 27 наурызында өткен келесі кездесуде Фрике Үнді мұхитының Орталық державалар үшін маңыздылығын атап өтті және жапондықтардың Үнді мұхитының солтүстік теңіз жолдарына қарсы операцияларды бастауын тіледі. Фрике сондай-ақ Цейлон, Сейшель және Мадагаскардың теңіз күштері үшін Австралияға қарсы операциялардан гөрі жоғары басымдыққа ие болуы керектігін баса көрсетті. 8 сәуірде жапондықтар Фрикке Аден мен Ізгі Үміт мүйісі арасындағы Батыс Үнді мұхитындағы операцияларға төрт немесе бес су асты кеме мен екі қосымша крейсер жіберуге ниетті екендерін хабарлады, бірақ Мадагаскар мен Цейлонға қарсы операциялар жоспарларын ашудан бас тартты, тек осы аймақтағы операцияларға деген міндеттемелерін қайталады.

Құрамында басқа да препараттар бар

121-ші күш 23 наурызда Шотландиядағы Клайдтан шығып, Оңтүстік Африка туған Сифрет кемелерімен Сьерра-Леонедегі Фритаун қаласында қосылды. Одан олар екі конвоймен Оңтүстік Африканың шығыс жағалауындағы Дурбанға аттанды, онда 5-ші дивизияның 13-ші бригадалық тобы қосылды. Генерал Стерджестің күші үш жаяу әскер бригадасынан тұрды, ал Сифрет эскадрильясы флагмандық жауынгерлік кемеден, екі авианосецтен – және , екі крейсерден – және , он бір эсминецтен, алты мина тазартқыштан, алты корветтен және қосымша кемелерден құралды. Бұл Диего-Суаресдегі 8000 әскерге (көбінесе шақырылған малагасиліктерге) қарсы күшті күш болды, бірақ штаб басшылары операцияның сәтті аяқталуын, мүмкіндігінше ешқандай шайқассыз талап етті. Бұл Дарданеллдегі апатты десанттан кейінгі 27 жылдағы алғашқы британдық десанттық операция болды. Дурбандағы жиын кезінде фельдмаршал Ян Сматс Диего-Суаресті басып алу ғана жапондық агрессияны тоқтатуға кепілдік бермейтінін айтты және Маджунга мен Таматаве порттарын да басып алуды ұсынды. Штаб басшылары бұл ұсынысты қарастырды, бірақ адам күшінің жетіспеуіне байланысты Диего-Суарес жалғыз мақсат ретінде сақталды. Черчилль Мадагаскарды толық қорғаудың жалғыз жолы – күшті флот пен Цейлоннан қолдау көрсететін жеткілікті әуе күштері екенін айтты және генерал Арчибальд Уэвеллге (Үнді қолбасшылығы) бастапқы мақсаттар орындалғаннан кейін Мадагаскарды қорғау жауапкершілігі оған жүктелетінін хабарлады. Ол коммандостар кеткеннен кейін гарнизондық міндеттерді екі африкалық бригада мен Бельгия Конгосы немесе Африканың батыс жағалауынан бір бригада атқаратынын қосты. Наурыз және сәуір айларында Оңтүстік Африка Әуе күштері (SAAF) Диего-Суарес үстінен барлау ұшуларын жүргізді, ал 32, 36 және 37 жағалаулық эскадрильялары теңіздік патрульдеуден алынып, жоспарланған операциялар кезінде жақыннан әуе көмегін көрсету үшін Таңганьиканың Үнді мұхиты жағалауындағы Линдиге, қосымша он бір Bristol Beaufort және алты Martin Maryland ұшағымен жіберілді.

Науқан

Одақтас әскерлерінің басшылары Мадагаскарға десант шабуылы жасауға шешім қабылдады. Бұл міндетті "Темір қақпақ" операциясы деп атады, оны 121-ші күш орындады. Оған одақтас теңіз, құрлық және әуе күштері кірді, ал оған Корольдік теңіз жаяу әскерлерінің генерал-майоры Роберт Стерджес басшылық етті. Британ армиясының десант күштеріне 29-шы тәуелсіз жаяу әскер бригадасы тобы, No 5 (армия) командосы және 5-ші жаяу әскер дивизиясының екі бригадасы кірді, соңғысы дивизияның қалған бөлігімен бірге Үндістанға жол тартқан еді. Одақтас әскери-теңіз күштері Сифрет басқаратын H күшінен, Ұлыбритания үй флотынан және Ұлыбритания шығыс флотынан алынған 50-ден астам кемеден тұрды. Флотқа "Иллюстриус" ұшақ тасушы кемесі, оның "Индомтабель" сеңлі кемесі және десантты қамтамасыз ету үшін "Рамиллис" ескі жауынгерлік кемесі кірді.

Құмға түсіру (Ironclad операциясы)

Оңтүстік Африка Әуе күштерінің көптеген барлау миссияларынан кейін, 5 мамырда британдық 29-шы жаяу әскер бригадасының бірінші тобы мен No. 5 командосы шабуылдық кемелерде десант түсірді, сосын 5-ші жаяу әскер дивизиясының екі бригадасы мен Корольдік теңіз жаяу әскері келді. Барлығы Мадагаскардың солтүстік ұшындағы Диего Суарес портының батысындағы Курьери және Амбарарата шығанақтарына десанттақ кемелермен жеткізілді. Шығыс жақта алалау шабуылдары жасалды. Әуедегі қорғауды негізінен Fairey Albacore және Fairey Swordfish торпедо-бомбалаушылары қамтамасыз етті, олар Виши кемелеріне және Аррахарттағы әуежайға шабуыл жасады. Оларға Grumman Martlets истребительдері көмектесті. Swordfish қарулы сауда крейсерін «Бугайнвилл» және содан кейін «Бевезиер» су асты кемесін батырды, бірақ бір Swordfish зениттік оққа түсіріліп, экипажы тұтқынға алынды. Түсірілген ұшақ француз тілінде Виши әскерлерін қарсылық көрсетуден бас тартуға шақыратын парақшалар тастап жатқан. Антисаране өзі қазбалармен, екі редутпен, пулеметтік қаптамалармен қоршалған және екі жағынан да өтпес батпақтармен шектелген. Арахарт әуежайына шабуыл жасалды, нәтижесінде бес Morane истребителі жойылды, тағы екеуі зақымдалды, ал екі Potez 63 ұшағы да зақымданды. Бұл шабуыл аралдағы Виши әуе күштерін 25 пайызға азайтты. Екі Morane истребителі қысқа уақытқа пайда болып, Курьери шығанағындағы жағажайларға оқ жаудырды, бірақ күнінің соңында тағы екі Виши ұшағы жоғалды. 6 мамыр күні таңертең қорғанысқа жасалған тікелей шабуыл үш Valentine және екі Tetrarch танкысінің жоғалуымен сәтсіз аяқталды. Күннің соңына қарай қатты қарсылық Мадагаскарға британдықтар әкелген 12 танктың 10-ын жойды. Британдықтар француз қорғанысының «Жоффри желісі» деп аталатын күшін білмеді және олар кездескен қарсылық деңгейіне қатты таң қалды. Оңтүстік Ланкаширлердің тағы бір шабуылы Виши қорғанысын айналып өтті, бірақ батпақтар мен қиын жерлер оларды топтарға бөлді. Дегенмен, олар Виши желісінің артына өтіп, жағдайды шатастырды. Виши қорғанысына арт жағынан от ашылды, радиостанция мен казарма басып алынды. Барлығы 200 тұтқынға алынды, бірақ Оңтүстік Ланкаширлер радио байланысының үзілуіне байланысты негізгі күшпен байланыс болмағандықтан, кері шегінуге мәжбүр болды. Осы уақытта Францияның Виши үкіметі десант туралы білуге кірісті, адмирал Дарлан губернатор Аннеге «Біздің тудың абыройын қатаң қорғаңыз» және «Сіздің мүмкіндіктеріңіздің шегіне дейін күресіңіз және британдықтарды қымбатқа бағалауға мәжбүр етіңіз» деп хабарлама жіберді. Виши күштері жапондықтардан көмек сұрады, бірақ олар маңызды қолдау көрсете алмады. Виши француз қорғанысының тиімділігі жоғары болғандықтан, тұйыққа қадам басқан жағдайды ескі эсминец Антисаране портының қорғанысын асып өтіп, Рамиллиден келген елу Корольдік теңіз жаяу әскерін Вишидің артқы аймағына түсіргенде бұзды. Теңіз жаяу әскері өздерінің санына қарағанда «қаладағы үлкен дүрліктіс» тудырып, француздық артиллерияның бас штабын казармасымен және теңіз депосымен бірге басып алды. Сол уақытта 17-ші жаяу әскер бригадасы қорғанысты бұзып, қалаға кіріп кетті. Виши қорғанысы бұзылды және Антисаране сол күні кешке берілді, бірақ Вишидің маңызды күштері оңтүстікке шегінді. 7 мамырда британдық Martlet истребительдері үш француз Morane истребителін атып түсірді. Содан кейін француздың үш ұшағы да атып түсірілді, яғни Мадагаскарға шабуылдың үшінші күні бүкіл аралдағы 35 Виши ұшағының ішінде он екі Morane және бес Potez 63 жойылды. 2 шілдеде Вишидің Майотта аралына басып кіру күштері жіберілді, олар құнды радиостанцияны бақылауға алып, оны британдық операциялардың базасы ретінде пайдалануға тырысты. Аралдың қорғаушылары күтпеген жерден ұсталып, негізгі радиостанция мен ұйықтап жатқан қорғаушылардың көпшілігі тұтқындалды. Полиция бастығы мен тағы бірнеше адам көлікпен қашып құтылуға тырысты, бірақ оларды жолды бөгеп тұрған бөгеттер тоқтатты. Аралдың басып алынуы адам өміріне зиян келтірмей, үлкен залал келтірмей жүзеге асырылды. 27-ші (Солтүстік Родезия) жаяу әскер бригадасы (Шығыс Африкадан келген күштерді қоса алғанда) 8 тамызда Мадагаскарға қонды. Мадагаскардың Виши губернаторы Анне орталық Виши үкіметінен, әсіресе ұшақтардан күш-жігер алуға тырысты, бірақ мұны істей алмады. Тамыз айына қарай Вишидің аралдағы әуе күштері төрт Morane истребителінен және үш Potez 63-тан тұрды. «Stream Line Jane» (кейде «Streamline Jane» деп аталады) операциялық коды Stream, Line және Jane деп аталатын үш қосалқы операциялық кодтан тұратын. Stream және Jane тиісінше 10 қыркүйекте Мажунгада және 18 қыркүйекте Таматаведегі десанттық операциялар болды, ал Line Мажунгадан француз астанасы Тананаривке жасалған жорық болды, ол 23 қыркүйекте түсті. 10 қыркүйекте 29-шы бригада және 22-ші бригада тобы Мажунгада, аралдың батыс жағалауындағы тағы бір портта десант түсірді. No. 5 командосы десантқа бастап, пулеметтен оқ ала отырып, дегенмен олар пирске шабуыл жасап, жергілікті почта бөлімін бақылауға алды, губернатордың резиденциясына шабуыл жасап, Ұлыбританияның туын көтерді. Тананаривпен байланысты үзіп, одақтастар жаңбыр маусымы басталар алдында шабуылды қайта бастауды жоспарлады. Одақтас күштері үшін прогресс баяу болды. Виши күштерімен арасындағы кездейсоқ шайқастардан басқа, олар Виши әскерлері орнатқан негізгі жолдардағы көптеген кедергілерге де тап болды. Виши күштері Мажунга-Тананарив жолындағы екінші көпірді бұзуға тырысты, бірақ көпірдің орталық бөлігін тек 3 фут төменге түсіруге қол жеткізді, бұл одақтас көліктерінің өтуіне мүмкіндік берді. Виши күштері қателіктерін түсінгеннен кейін, Potez 63 ұшағы көпірді толық бұзу үшін бомба тастауға жіберілді, бірақ шабуыл сәтсіз аяқталды. Одақтастар астана Тананаривті көп қарсылықсыз басып алды, содан кейін Амбалавао қаласын басып алды, бірақ Вишиге адал губернатор Анне қашып кетті. Сегіз күннен кейін британдық күштер Таматавені басып алуға шықты. Күшті толқындар операцияға кедергі келтірді. HMS Birmingham қайығы жағаға бағытталғанда француз жағалық батареяларынан оқ алды және дереу кері қайтты. Birmingham содан кейін жағалық батареяларға оқ ашып, үш минут ішінде француздар ақ ту көтерді және капитуляциялады. Содан кейін Оңтүстік Ланкаширлер мен Корольдік Уэльс фузилерлері оңтүстікке қарай сол жердегі күштермен байланысу үшін жорық жасады. Олар Тананаривке жеткеннен кейін Морамангаға қарай жылжыды және 25 қыркүйекте аралдағы британдық байланыс желісін қамтамасыз еткен Африкалық патшалық атқыштармен кездесті. Сол уақытта Шығыс Африкалық жаяу әскері мен Оңтүстік Африкалық бронетранспортерлері құпия губернатор Аннені табуға шықты. Сол күні Оңтүстік Африкалық Maryland бомбалаушылары Фианарантсоадағы Виши бекінісіне шабуыл жасады, ол әлі де француз қолындағы жалғыз маңызды елді мекен және барлық Виши ұшақтарының қалдықтары осы жерде орналасқан. Сондай-ақ 25 қыркүйекте британдық күштер Комор аралдарына десант түсірді. 'B' және 'C' арнайы қызмет эскадрильяларының Tetrarch және Valentine танктары осы операцияларда қолдану үшін кемеге мінген, бірақ олар қолданылмады, өйткені олар Ивондро өзенін кесіп өте алмады және теміржол көпірлері жарамсыз болды. 29 қыркүйекте Оңтүстік Африкалық Претория Хайлендерлерінің екі ротасы Диего Суарестен 900 шақырым оңтүстікке орналасқан батыс жағалау порты Тюлеарда соғыстың барлық кезеңінде Оңтүстік Африка күштері жасаған жалғыз десантты жасады. HMS Birmingham, 2 эсминец және 200 Корольдік теңіз жаяу әскері қарсылықсыз десантқа қолдау көрсетті. 6 қазан күні Morane истребителі Антинчи маңындағы британдық позицияларын жауып тастады, ал 8 қазан күні Ихоси әуежайына жасалған британдық бомбалау шабуылы төрт Vi...

Салдары

Мадагаскарды басып алған одақтастар аралдың бойымен әскери және теңіз базаларын орналастырды. Арал соғыстың қалған бөлігі үшін өте маңызды болды. Оның терең сулы порты Үндістанға және Парсы арнасына бақылау орнату үшін маңызды еді, енді ол Ось державаларының қолынан шығып кетті. Бұл одақтастардың Бірінші дүниежүзілік соғыста теңіз, құрлық және әуе күштерін біріктірген алғашқы ірі операциясы болды. Соғыстың басындағы одақтастардың жоспарлау кезінде Мадагаскарға жасалған шабуыл стратегиялық маңызға ие болды. Тарихшы Джон Грехан британдықтардың Мадагаскарды жапондықтар басып алуына дейін жаулап алуы соғыстың барысында шешуші болды және Жапонияның күйреуіне және жеңілісіне әкелді деп санайды. 1942 жылдың желтоқсанында еркін француз генералы Поль Легентильом Мадагаскардың жоғарғы комиссары болып тағайындалды, ол британдық әкімшіліктің орнын басты. Көптеген колониялар сияқты, Мадагаскар да соғыстан кейін француз империясынан тәуелсіздік алғысы келді. 1947 жылы аралда Малагаси көтерілісі болды, бұл 1948 жылы басылған қымбат бағалы төңкеріс еді. Мадагаскар Республикасы Франциядан тәуелсіздігін тек 1960 жылдың 26 маусымында, шамамен он екі жыл өткен соң жариялады. Мадагаскардағы әскери қызмет британдық және Ұлттар Достастығының Африка жұлдызына ие болуға құқық бермеді. Оның орнына 1939-1945 жылдарғы жұлдыз табысталды.