Кіріспе

Сегіз жылдық соғыс және ағылшын-испан соғыстары кезіндегі қоршау, Голландия көтерілісі кезіндегі қоршау

Остенд қоршауы – Сегіз жылдық соғыс және ағылшын-испан соғысы кезінде Остенд қаласын үш жыл бойы қоршауға алу. Испанияның архиегері Альбрехт басқарған әскерлері қаланы қоршады, ал бастапқыда оны голландиялық күштер ұстап тұрған еді. Кейін қала губернаторы болған Фрэнсис Вере басқарған ағылшын әскерлерімен күшейтілді. «Испан әскерлері қолға түспейтін нәрсені шабуылдады, ал голландиялықтар қорғауға болмайтын нәрсені қорғады» деген сөз бар. Фландрия провинциясындағы голландтардың бақылауындағы жалғыз аймақ үшін болған дау екі тараптың да осы науқанды соғыстың басқа кез келген шайқасынан ұзаққа созуына себеп болды. Нәтижесінде, әлем тарихындағы ең ұзақ және қанды қоршаулардың бірі болды: қоршау кезінде 100 мыңнан астам адам қаза тапты, жараланды немесе аурудан көз жұмды. Әскерлер белгілі бір мерзімге қызмет еткен соң, жаңа әскерлермен алмастырылып, әдетте бір уақытта 3000 сарбазды сақтап, жарақаттану мен аурулардың санын азайтуға тырысты. Қоршау испандықтардың бірнеше шабуылдарынан тұрды, оның ішінде 1602 жылдың қаңтар айында Фрэнсис Вере басқарған кезде 10 мың испандық жаяу әскері жасаған сәтсіз шабуыл да болды. Ауыр шығынға ұшырағаннан кейін испандықтар архиегерді Амброзио Спиноламен алмастырды, ал қоршау күшті бекіністерді бірінен соң бірін алып, тоқырады. Остендтің жоғалуы Республика үшін стратегиялық тұрғыдан ауыр соққы болды, бірақ испандықтардың үгіт-насихаты мен стратегиялық мақсаттары голландтар мен ағылшындардың Остендтің тапсырылуына бірнеше апта бұрын солтүстік-шығыста Слюисті басып алуымен сәтсіз аяқталды. Бұған қоса, осы ұзақ науқанның экономикалық салдары мен көптеген адамдардың қаза болуы нәтижесінде испандықтар үшін пирр жеңісіне айналды және қоршау испандықтардың үш жылдан кейін банкротқа ұшырауына тікелей себеп болды, содан кейін он екі жылдық бітім жасалды.

Өмірбаян

1568 жылы Испанияның Филипп II патшалығы тұсында Нидерланды, осы уақытқа дейін Испания империясының билігінде болған, испан тәжіне қарсы қару көтерді. Соғыстың алғашқы кезеңі Оранж князі Вильгельм I (1568 және 1572) басқаратын жалдамалы әскерлердің провинцияларға жасаған екі сәтсіз шабуылымен және Гейзендер немесе Теңіз қаскөйлерінің (ретсіз голланд жер және теңіз күштері) шетелдегі шабуылдарымен басталды. 1573 жылдың соңына қарай қаскөйлер Голландия және Зеландия провинцияларының көп бөлігін басып алып, халықты кальвинизмге көшірді және испандық шабуылдан қорғады. 1576 жылы басқа провинциялар да көтеріліске қосылды, содан кейін жалпы одақ құрылды. 1579 жылы одақ Рим католиктері валлон провинцияларының Аррас одағына қосылуымен әлсіреп қалды. 1588 жылы Парма герцогы Александр Фарнезе бастаған испандықтар Оңтүстік Төмен елдерді қайта басып алды, тек Остендті жағалаудағы көтерілісшілердің анклавы ретінде қалдырды және солтүстіктегі жаңадан құрылған Голландия Республикасына қарсы соңғы соққы беруге дайын тұрды. Алайда, Испанияның Англия мен Францияға қарсы іс-қимылдары Республикаға Маврикий Оранский басшылығымен сәтті қарсы шабуыл жасауға мүмкіндік берді, ол 1590-1600 жылдар аралығында "Он жылдық даңқ" деп аталды. 1599 жылы Австрияның эрцгерцогы Альберт пен Филипп III-нің інісі және қарындасы Изабелла Клара Евгения Филипп II-нің өсиетімен Нидерландының бірлескен билеушілері ретінде билік жүргізді. 1600 жылы Нассаулық Морис штадхолдер, ал Йохан ван Олденбарневельт Нидерланд штаттарының бас зейнеткері болды. 1575 жылы Корольдік қазынашылығының банкротқа ұшырауынан бастап; Жерорта теңізінде Османдықтарға қарсы операциялар, Фландрияда Біріккен провинциялардың көтерілісші күштеріне қарсы отыз жылдық соғыс және 1585 жылдан бастап Англиямен соғыс болды. Біріккен провинциялардың жағдайы да осыған ұқсас болды; отыз жылдан астам соғыс және Испанияның сыртқы сауданы тоқтатуы қаржылық қиындықтарға әкелді. Голландтар өзінің қиын қаржылық жағдайын жеңілдету үшін Шығыс Индиямен сауданы кеңейтуге тырысты, осылайша Голланд Шығыс Индия компаниясы (VOC) құрылды. Англия да осындай жағдайда болды және қазір Ирландияда соғысып жатыр. Алайда бұл орын алмады, себебі голланд басшылығындағы даулар Нидерландының қалған бөлігіндегі испандық қалаларды басып алуға мүмкіндік туғанда басымдыққа ие болды. Морис келісіп, әскерін теңіз арқылы эвакуациялады, Остендті испандықтар басып алды. Фландрия штатының пікірінше, протестант голландтар мен ағылшындардың қолындағы Остенд олар үшін үлкен проблема болды. Нидерландының басқа жерлерінен айырмашылығы, Остендті испандар ешқашан басып алмады, ал гарнизон 1583 жылы Парманың шабуылын да тойтарды. Гарнизон сондай-ақ көршілес аймаққа жиі шабуыл жасады. Ескі шіркеу мен қала теңізге қараған, бірақ 1583 жылы жаңа қала, ішкі аймақта орналасқан, қамалмен, қарсы қамалмен және екі кең ормен бекітілді. Бұл қорғауға ең маңызды аймақ деп есептелді, өйткені қабырғаларға күш салуды берік жерде жасауға болады. Терциолар Испанияның Габсбург империясының барлық аймақтарынан жалдамалы сарбаздардан құралған: испандықтар, португалдықтар, итальяндықтар, немістер, валлондықтар, швейцариялықтар, Испанияға адал бургундтар және католиктік диссидент ирландтар, сондай-ақ басқа елдерден жалдамалылар. Оларды Нидерландтағы испан әскерлерінің әскери қолбасшысы Альбрехт басқарды. Ағылшындықтар, олар Turnhout және Nieupoort сияқты шайқастарда испандық терциоларын жеңіп, ерекше көзге түскен, ардагерлер және жалпы әскердің элитасы болып саналды. Алайда олар ұры ретінде танымал болды, шайқас кезінде де, одан кейін де достар мен жауларды тонады. Осыны ескеріп, олар өздерінің қызметіндегі ең қабілетті қолбасшыны іздеді. Ниупорттың батыры Фрэнсис Вэр губернатор емес, әскердің генералы болып тағайындалды. Веренің ағасы Хораций Морис әскерінен сегіз ағылшын ротасын бөліп, Остенд гарнизонын нығайту үшін жіберді. Ван дер Нут оны су жағасында күтіп алып, Остенд кілттерін тапсырды. Осы уақытта қоршаулаушылардың атысы жалғасты, ал гарнизонның сарбаздары "Пекель" бастионының жанындағы базарда жер астындағы қоршауларды қазып, оқ-дәріден қорғаныш жасады. Бұл кезде Штаттар Генералдары Морис қаланы босату үшін шабуылға шығуын талап етті. Алайда Морис тікелей шабуыл жасаудың пайдасыз екенін білгендіктен, испандықтардың қорын тосқауылдап, қоршаулаушылардың назарын аудару үшін айналадағы аймақтарда науқан жүргізуді таңдады. Ол Рейнбергті қоршап алып, қайтадан басып алды, содан кейін тамыз айында испандықтар бақылап отырған Мёрске шабуыл жасады, ол да басып алынды. Ол Альбертпен келісім бойынша қоршаулаушыларға хабар берді. Ескі гавань жағасында, Оңтүстік алаңының жанында лайға батқан қайыққа хаттар салынды, оларды түнгі уақытта испан сарбазы алып кетті. Алайда Конисби батырақтады және ұнтақ қоймасын жаруға сержантты пара беруге тырысты. Сержант құйрық тікенін ашты, ал Конисби барлығын мойындады және жазалануға үкім шығарылды, бірақ мейірімділік актісі бойынша қаладан шығарылды.

Сандхилл мен Оңтүстік қорғанысқа шабуыл

1601 жылдың желтоқсанында гарнизонның қорғаушыларының саны 3000-нан азырақ болды, бірақ қоршаушылар ауыр қатыгездікке ұшырады және 25000-нан тек 8000-ы ғана қызметке жарамды болды. Алғашқы алты айда және қоршаудың барысында күніне орташа есеппен мыңнан астам оқ атылды. Испандықтар қараша айының соңында ғана батареяларын жылжытуға кірісіп, құммен толтырылған үлкен тоқыма себеттерді суға батырып, негіздерін қалады, содан кейін "Геуле" деп аталатын артиллериялық платформалар құрылысын бастады. 4 желтоқсанда Порчеспик пен Гельмунд арасында жарық пайда болды және эрцгерцог шабуылға дайындалды. Испандықтар қираған үйінділерде шайқасу мүмкін емес екенін түсініп, ауыр шығынға ұшырағандықтан, шабуыл жарықтан әрі өте алмады. 23 желтоқсанда Вир дезертирден испандықтардың қалаға ірі шабуылға дайындалып жатқанын білді; ол тек уақытты бағалаудан басқа ешқандай үміті жоқ екенін түсінді. Сондықтан Вере испандықтардың "келіссөздерін" мүмкіндігінше тежеп, уақытты ұзартуға тырысты; ол шабуыл болмаса да, әскерлеріне дайындыққа жиналуға бұйрық берді. Содан кейін Вере қараңғылық пен су тасқынына байланысты оларға орнында қалуды бұйырды, ал өтемақы ретінде ағылшын сырасы берілді. Осы кезде испандықтар қалаға 163 200 оқ жіберген, нәтижесінде тұрған үйлердің саны азайып, көбі қирады. Зеңбіректердің оғынан қираған бірнеше үйлер бағаналар мен бекініс құру үшін бұзылды.

Ұлы испан шабуылдары

Көп ұзамай Вер дезертирлер мен барлаушылардан испандықтар жалпы шабуылға дайындалып жатқанын хабарлады, және ол дайындыққа кірісті.

Дайындықтар

Биіктікте Вере батыс шлюзді жапты, бұл "Хелмундтың" артындағы Ескі теңізден қалаға су жіберді, мүмкіндігінше көп суды сақтап қалу үшін. Гораций Вере мен Чарльз Фэрфакс 12 ротамен, пикалар мен мылтықтармен қаруланған күйде "Құм төбесінде" орналасты. Вере өзінің 6 тәжірибелі ағылшын және шотланд компаниясымен бірге жанында тұрды. Содан кейін Вере "Құм төбесінің" басына шығып, барлығын дайын күйде ұстауға бұйрық берді, бірақ ол сигнал бергенше атуға тыйым салды, содан кейін артиллерия мен ұсақ оқтарды қолдануға рұқсат берді. Ескі қаланың қабырғалары бойымен испандықтар бұзылысқа шабуылдады, бірақ олар көтерілген кезде қорғандардан артиллериялық оқтармен қарсы алынды. Оларға жанған күл, тастар мен қирандылар лақтырылды, ал содан кейін отты обручтар тасталды. Испандықтар "Құм төбесіне" және "Шоттенбургке" көтерілер емес, шабуылға жиналғаннан кейін ауыр шығынмен үш рет кері қайтарылды, ал бұзылыстағы күрес бір сағатқа созылды. Гарнизонның жоғалуы – қырық адам өлті, 100 адам жараланды. Вере 7 наурызда ағасы Гораций және Джон Оглмен, сондай-ақ ағылшын компанияларының көп бөлігімен Остендтен кетті, бірақ қалған ағылшын әскерлері голландтар үшін соңына дейін күресті. Жаңа губернатор, полковник Зеландес Фредерик ван Дорп, сегіз голланд және фриз роталарын жаңадан алмастырып келді. 1602 жылдың шілдесінде Морис шабуылға шықты, оған Франсис Вере қосылғаннан кейін Гравені қоршады. Баяу қоршау жүргізілді және испандықтардың көмекке келу әрекетін тоқтатып, 18 қыркүйекте қаланың капитуляциясын қабылдады, содан кейін Брабант арқылы жорықтарын жалғастырды. 1602 жылдың қалған бөлігінде Остендке ешқандай шабуылдар жасалмады, бірақ жазда екі армияда да оба тарады, салдарынан өлім-жұлым мен аурулар пайда болды. 1602 жылдың қарашасында тағы 36 голланд жаяу әскер ротасы, ең ұзақ уақыт болғандарды алмастырып келді. Нәтижесінде Остендедегі базарлық жабдықтама сол кезде Еуропадағы кез келген жерден арзан болды.

1603 жыл

Қоршау 1603 жылы екі жақтың артиллериямен алмасуымен жалғасты; алғашқы айларда испандықтар Остендті голланд және ағылшын кемелерімен қамтамасыз етуді тоқтатуға тағы да тырысты. Испанияның екі елшісі – Хуан де Акунья Тассис және Хуан Фернандес де Веласко – жаңа монархты құттықтады, бірақ сонымен қатар бітімгершілік пен өзара сенімді іздеуге үміттенді. Джеймс бір мезгілде Остендті қорғауға ағылшын әскерлерін шақыруды тоқтатты және Испаниямен бейбіт келіссөздерді бастау үшін теңізде атысты тоқтату туралы жариялады. Джеймс I билікке келгенімен ағылшын-испан соғысы тиімді түрде аяқталды, бірақ бұл ағылшын сарбаздарын Біріккен Провинциялар үшін күресуден тоқтаған жоқ. 1603 жылы Вудстокте рыцарь атағын алған Джон Огл Фландрияға ағылшын әскерлерін жинауды жалғастырды. Кейін ол сол жылы Остендтегі ағылшын күштерінің қолбасшысы болды. Темірде штаттардың делегациясын басқарған Йохан ван Олденбарневельт жаңа ағылшын монархының Фландриядағы жанжалға, оның назар ортасында Остендке қатысуын қамтамасыз етуге тырысты. Дауыл басылғаннан кейін испандықтар тағы бір шабуыл жасады, бұл жолы 8000-ге жуық испандық және итальяндық күштермен «Порсеспикке». Испандықтар арқан баспалдақтарды орнатып, Порсеспикте шайқас кезінде қабырғалардан асып өтті. Оның галереялар флоты ағылшындықтардың шабуылына ұшырады, Сезимбра шығанағында екі галереясын жоғалтып, қалған алты галереясымен Слюиске бет алды, бірақ ағылшын арнасында ағылшын-голланд эскадрильясы тағы үш галереяны жойды. Фредерик тағы жеңіліп, бір жылдан кейін Слюис маңындағы соңғы шайқаста қаза табады, Остендтің блокадаға түсу арманы, тіпті Англияға шабуыл жасау мүмкіндігі де жойылды. Осы уақытта Амброзио Спинола Миланның губернаторы Фуэнтес графымен бірге Италияда 8000 адамды жалдады. Бұл олардың жеке қаражаты мен генуялық банкирлердің несиелері есебінен жасалды, олар эрцгерцогтың әскерлерін нығайту үшін Остендке барды. Екі жылдық науқаннан кейін эрцгерцог Альберттің қоршаудағы жетістіктері шала болды: батыстағы Ескі гаванға шабуыл жасау әрекеті күтілген нәтиже бермеді, ал шығыстағы Буккой ұстаған бөгет қайықтарды қала портына кіруден тоқтата алмады. 1603 жылдың қазан айында Амброзио Спинола испан күштерінің қолбасшылығында эрцгерцогтің орнын басып алды. Алайда, даладағы оның Фландрия армиясының сарбаздарымен және қолбасшыларымен қарым-қатынасы көп ұзамай бағаланды; оның жеке қақтығысқа араласуы және харизматикалық тұлғасы әскерлерге ынталандыру ретінде қызмет етті. Олардың бірі – өнертапқыш Помпео Таргон, Рим папасының қызметіндегі венециялық инженер, ол бірқатар құрылғыларды ойлап тапты және жасады. Бұл процедура қымбатқа түсіп, испандықтар үшін сәтті болды. Гизельс басып алынған позицияны байқағаннан кейін көп ұзамай қаза тапты және оның орнын полковник Джон ван Луон басты, ол төрт күннен кейін оқтан қайтыс болды, оның уақытша орнындағы Жак де Биври жараланды және Зеландияға эвакуацияланды. Морис және оның туысы Нассаулық Вильгельм Луи, голланд және ағылшын әскерінің 11 000-нан 18 000-ға дейін жеткен күштерімен 1604 жылдың сәуірінде Фландрияға кірді және 25 сәуірде Слюисті қоршауға алды. Испан атты әскерінің генералы Луис де Веласко, кейіннен Спиноланың өзі қалаға көмекке келуге тырысты, бірақ Морис күштері табанды болып, Веласко мен Спиноланы жеңді. Жаңа қорғаныс позициялары қаланы екіге бөлді және бомбалаудан қираған үйлердің іргетастары алынып тасталды. Жаңа қорғаныс қақпалары ескі қақпалардың есімдерімен аталды, оның ішінде Жаңа Гельмунд, Жаңа Полдер және Жаңа Батыс Балуарк. Содан кейін испандықтар екі жақтан шабуыл жасады, бірі – бұзылған жер, екіншісі – Полдер қорғаны. Испандықтар көп ұзамай бұзылған жерге жиналды және қатал шайқас басталды. Екі жақта да ауыр шығынға ұшыраған ұзақ және жанжалдан кейін Порепсик испандықтардың қолына түсті. Алайда, Полдер қорғанысына жасалған шабуыл кері қайтарылды және позицияны алуға жасалған одан әрі әрекеттер тоқтатылды. 17 маусымда испандықтар батыс қорғаныстың астындағы минаны жарды. Осылайша Остенд гарнизонына капитуляциялауға рұқсат беру туралы шешім қабылданды. Даниэль д'Хертейн бас сауғалап, испандық дезертирлерді, еретик уағыздаушыларды және капитуляция кезінде проблема тудыруы мүмкін басқа да алауыздарды қуып жіберуге шешім қабылдады. Ақырында, 20 қыркүйекте келісімге қол қойылды; д'Хертейн қаланы Амброзио Спинола күштеріне тапсырды. Әскерлер туларымен және барабандардың соққысымен қаладан шықты және Спинола офицерлерге банкет ұйымдастырғанда Флиссингке зиянсыз кетіп бара жатты. Осы кезде испандықтар мен олардың империялық әскерлері шайқаста 60 000-нан 70 000-ға дейін адамды жоғалтты. Капитуляциядан кейін испан әскері көптеген адамдарды шоқындырған, қираған қалаға келді; Изабелла уақыттың өте келуіне күйінді. Үш жыл, екі ай және екі апталық қоршау, артиллерияның дерлік үздіксіз атысымен, сондай-ақ қабырғаларды қайта жаңарту үшін ғимараттар есебінен жасалған қорғаныс күш-жігері Остендті қираған урандыға айналдырды. Остендтегі 3000 азаматтың көп бөлігі қоршаудың басында жаппай кетіп қалды, ал соңында бос жүргіншінің әйелі мен шебер ұстаның серігі – екі азамат ғана қалды. Темірде гарнизон жаңадан басып алынған Слюиске келді, ал Морис оларды салтанатты түрде қарсы алды, офицерлер мен қатардағы сарбаздар да жаңадан тағайындалды немесе басқа да марапаттар алды. Габсбург билігі Остендтің басып алынуын үгіт-насихаттық ынталандыру ретінде қарастырды, бірақ қоршауға жұмсалған уақыт, ақша және ауыр шығындар оны үгіт-насихаттық сәтсіздікке айналдырды. Спинола басшылығымен испандықтар голланд аумағына кеңінен еніп, Морис күш-жігеріне қарамастан Олдензаал, Линген, Рейнберк және Гроенлоны басып алды. Испандықтар Морис 1590–1600 жылдары жеткен жетістіктерді қайталаған жоқ, бірақ Спинола қысқа мерзімде маңызды табыстарға жетті және Гелдерландтың Зупфен ауданына шабуыл жасағанда Республикада үрей тудырды, Республиканың ішкі жағы испандық шабуылға әлі де осал екенін көрсетті. Алайда, Спинола өзінің шабуылының психологиялық әсеріне қанағаттанды және шабуылды күшейтпеді. Морис Республиканың шығыс қорғанысындағы айқын олқылықты жабу үшін сирек күздегі науқанға шешім қабылдады. Ол Лохемді қайта басып алды, бірақ 1606 жылдың қараша айында Олдензаалды қоршауға алу әрекеті сәтсіз аяқталды. Бұл екі тараптың да 1609 жылы жасалған бітімге дейінгі соңғы ірі науқаны болды. Испандықтардың 1605–06 жылдардағы табысының стратегиялық нәтижесі – Твенте және Зупфен аудандары 1633 жылға дейін белгілі бір «ешкімнің жері» болып қалатындығы, олар испандық күштерге, олардың еркімен жүріп, салық төлеуге мәжбүр болды. Испандықтардың Солтүстік теңіздің батыс бөлігіндегі голландтың әскери портын алуға бағытталған стратегиялық ниеті Морис басып алған Слюиспен өтелді. 1605 жылы Голланд Ост-Индія компаниясы (VoC) Молукк аралдарында базалар құру арқылы португалиялық дәмдеу саудасына қатысты. Бұл жетістіктер испандық теңіз империясында жанжал одан әрі таралуы мүмкін екенін көрсететін потенциалдық қауіпті білдірді. Бұл қауіп 1607 жылы Гибралтарда VoC кемелерін табуға бағытталған испандық флотқа қарсы голландтың теңіз жеңісімен одан да айқын болды. Күштердің тепе-теңдігі шаршау тепе-теңдігіне әкелді және ондаған жылдық соғыстан кейін екі тарап та ақырында келіссөздерді бастауға дайын болды, нәтижесінде Он Жылдық Бітімге қол қойылды.

Соғыс мектебі

Американдық тарихшы Джон Лотроп Мотли және басқалардың пікірінше, Остенд қамалы прогрессивті түрде Еуропаның барлығына ең шебер сарбаздармен соғыс ғылымын және өнерін үйреткен "үлкен академия" ретінде танылды. "Еуропаның әскери мектебі", "Соғыс колледжі" және "Жаңа Троя" сияқты памфлеттерде қамалға алудың көптеген атаулары берілген.