Польшадағы білім жүйесінің шолуы

Кіріспе

Польшадағы білім берудің жалпы шолуы қазіргі Польшадағы білім беру

Польшада білім беру міндетті; әрбір бала 6 жастан бастап 18 жасқа дейін білім алуы тиіс. Сонымен қатар, 6 жастағы балалар 6 жасында бастауыш мектепке (szkoła podstawowa) барар алдында бір жыл балабақшада (przedszkole, сөзбе-сөз «мектепке дейінгі») білім алуы міндетті. Бастауыш мектеп 8 жылға созылады (1–8 сыныптар), ал оқушылар 8-ші сыныпты бітіргеннен кейін қорытынды емтихан тапсыруы керек. Бастауыш мектепті бітіргеннен кейін, көпшілік орта мектепке (szkoła średnia) түседі, ол 4 немесе 5 жылға созылады. Олар сондай-ақ, нақты мамандық немесе кәсіптік білім алып, тәжірибелік оқу арқылы жұмыс тәжірибесі мен біліктілік алуға таңдау жасай алады. Орта мектепті бітіргеннен кейін және «матура» деп аталатын қорытынды емтиханды тапсырғаннан кейін, университеттерде, колледждерде және т.б. жоғары білім алуға болады. Польшаның білім министрлігі, король Станислав Август Понятовский құрған 1773 жылғы әлемдегі алғашқы білім министрлігі еді және оның дәстүрлері жалғасуда. Халықаралық PISA 2012 математика, ғылым және сауаттылық салаларындағы поляк білім беруінің жетістіктерін жоғары бағалады; 2003 жылдан бері үлгерімі жоғары оқушылардың саны артты, ал үлгерімі төмен оқушылардың саны қайтадан азайды. 2014 жылы Pearson/Economist Intelligence Unit Польша білім беруін Еуропадағы ең жақсы бесінші және әлемдегі ең жақсы ондық деп бағалады. Орта білім берудің бірнеше балама жолдары бар, олардың ең көп таралғаны – төрт (2017 жылға дейін үш) жылдық лицей немесе бес (2017 жылға дейін төрт) жылдық техникум. Екеуі де «матура» (француз бакалавриатына ұқсас) емтиханымен аяқталады және бакалавр: licencjat немесе inżynier (Польшаның Болон процесі бірінші циклының біліктілігі), магистр: magister (Польшаның Болон процесі екінші циклының біліктілігі) және соңында PhD: doktor (Польшаның Болон процесі үшінші циклының біліктілігі) деңгейлеріне жетелейтін жоғары білім берудің әртүрлі формаларымен жалғасады. Польшадағы білім беру жүйесі 22 жылдық үздіксіз, үзіліссіз оқуға мүмкіндік береді. Бастауыш мектепті аяқтау әдетте сегіз жылға созады (1–8 сыныптар). 2017 жылға дейін бастауыш мектепті аяқтауға алты жыл ғана кеткен (1–6 сыныптар), содан кейін оқушылар міндетті түрде үш жылға созылатын гимназияға (орта мектепке) баратын. Алайда, 2016 жылғы «Мектеп білімі туралы» заңының қабылдануымен, сол кездегі білім министрі Анна Залевская енгізген бұл жағдай өзгерді. Гимназия жойылды және оның орнына 8 жылдық бастауыш мектеп енгізілді (бұрынғы 6 жылдық бастауыш мектеп + 3 жылдық гимназия жүйесіне қарамастан). Бұл өзгерістер 2017 жылдың 1 қыркүйегінен күшіне енді. Бастауыш мектептің алғашқы үш жылы «біріктірілген» болып табылады, яғни бір мұғалім барлық немесе көптеген пәндерді өзі оқытады, ал келесі бес жылда пәндік мұғалімдер оқытады. Алғашқы үш жылда балалар әдетте бірнеше пәнды оқиды: поляк тілі, математика, шет тілі (әдетте ағылшын тілі), дене шынықтыру (wychowanie fizyczne, көбінесе WF деп қысқартылады) және қалау бойынша дін (religia) сабақтары. Алайда, бұл әр мектепте әртүрлі болуы мүмкін. Келесі бес жылда студенттер биология, физика және екінші шет тілі (неміс, испан, орыс тілдері ең танымал) сияқты қосымша пәндерді де оқиды. Бастауыш мектепті бітіргеннен кейін оқушылар міндетті түрде ұлттық біліктілік емтиханын тапсырады (egzamin ósmoklasisty, сөзбе-сөз «сегізінші сынып оқушыларының емтиханы»). Тест міндетті, бірақ оның ең төменгі талап етілетін нәтижесі жоқ, яғни оны сүре алмау мүмкін емес. Емтиханды тапсырып, бастауыш мектепті бітіргеннен кейін студент әдетте орта мектепке түседі.

Education in Poland is compulsory; every child must receive education from when they are 6 years old until they are 18 years old. It is also mandatory for 6 year old children to receive one year of kindergarten (przedszkole, literally pre school) education, before starting primary school (szkoła podstawowa) at 6 years old. Primary school lasts eight years (grades 1–8), and students must take a final exam at the end of the eighth grade. After graduating from primary school, people typically go on to attend secondary school (szkoła średnia), which lasts 4 or 5 years. They can also choose to educate themselves towards a specific profession or trade, and receive work experience and qualifications through apprenticeships. After graduating from secondary school and passing the final exam, called the matura, one can pursue a higher education at a university, college, etc. The Polish Ministry of Education established by King Stanisław August Poniatowski in 1773 was the first ministry of education in the world, and the traditions continue. The international PISA 2012 praised the progresses made by Polish education in mathematics, science and literacy; the number of top performers having increased since 2003 while the number of low performers decreased again. In 2014, the Pearson/Economist Intelligence Unit rated Polish education as fifth best in Europe and tenth best in the world. There are several alternatives for the upper secondary education later on, the most common being the four (three until 2017) years of a liceum or five (four until 2017) years in a technikum. Both end with a maturity exam (matura, similar to French baccalauréat), and may be followed by several forms of upper education, leading to Bachelor: licencjat or inżynier (the Polish Bologna Process first cycle qualification), Master: magister (the Polish Bologna Process second cycle qualification) and eventually PhD: doktor (the Polish Bologna Process third cycle qualification). The system of education in Poland allows for 22 years of continuous, uninterrupted schooling. Primary school typically takes eight years to complete (grades 1–8). Prior to 2017, primary school only took six years to complete (grades 1–6), after which students would attend the also mandatory gimnazjum (middle school), which lasted 3 years. However, this changed when the 2016 "Law on School Education" act was introduced by then Minister of Education, Anna Zalewska. Gimnazjum was abolished, and replaced with 8 years of primary school (as opposed to the previous 6 years of primary school + 3 years of gimnazjum system). The changes began taking effect on 1 September 2017. The first three years of primary school are "integrated", with one teacher handling all or most of the subjects alone, while the following five years are taught by subject specific teachers. During the first three years, children typically only study a handful of subjects: Polish, math, a foreign language (usually English), physical education (wychowanie fizyczne, often abbreviated as WF), and optional Religion (religia) classes. This may, however, vary in different schools. In the next five years, students also learn some additional subjects, such as Biology, Physics, and a second foreign language (German, Spanish, Russian being the most popular). At the end of primary school, pupils take a mandatory national competence exam (egzamin ósmoklasisty, literally an eighth grader's exam). The test itself is mandatory, however, it does not have a minimal required passing result, meaning it is impossible to fail it. After taking the exam and graduating primary school, the student usually goes on to attend secondary school.

Орта мектеп

2019 жылға дейін гимназия төменгі орта білім беруді қамтыды және жалпы негізгі білімді аяқтады, оқу мерзімі үш жылды құрады. Оқытылатын пәндер: поляк тілі, тарих, азаматтық білім, екі шет тілі, математика, физика және астрономия, химия, биология, география, бейнелеу өнері/музыка, технология, ақпараттық технологиялар, дене шынықтыру және дін немесе этика. Кәсіптік білім беретін мектептер үш жылдық кәсіптік білім береді және түрлі салаларда біліктілік туралы сертификат тағайындайды, ең көп таралғандары: сатушы, аспаз, бағбан, автомеханик, шаштараз және нан пісіруші. Польшаның білім министрі Катаржина Холл ұсынған білім реформасы бойынша, поляк төменгі орта мектептерінің оқушылары екі түрлі шет тілін оқуға міндетті болды. Бірінші шет тілі (көбінесе ағылшын тілі) аптасына үш рет оқытылды. Екінші шет тілі аптасына екі рет оқытылды. Реформа емтиханның екі деңгейін енгізді: жоғары деңгей (егер оқушы бастауыш мектепте сол тілді оқыса) және стандартты деңгей (егер оқушы төменгі орта мектепте бірінші тілді оқыса). Төменгі орта мектептің тілдік емтихандарының нәтижелері жоғары сыныпқа түсу критерийлеріне қосылды.

Тарих

Польша қоғамының білім алуы 12 ғасырдың басында-ақ билеушілердің мақсаты болды, және Польша көп ұзамай Еуропадағы ең білімді елдердің біріне айналды. 1110 жылы құрылған Краков соборы кітапханасының каталогы 12-ші ғасырдың басында поляк зиялыларының еуропалық әдебиетке қол жеткізгенін көрсетеді. 1364 жылы Краковта патша Казимир III құрған Ягеллон университеті Еуропаның ең көне университеттерінің бірі болып табылады. 1773 жылы король Станислав Август Понятовский Ұлттық білім беру комиссиясын (Komisja Edukacji Narodowej) құрды, ол әлемдегі алғашқы мемлекеттік білім беру министрлігі еді. Польшадағы алғашқы университет, Краковтың Ягеллон университеті, 1364 жылы Казимир III Ұлымен Краковта құрылды. Бұл Польшадағы ең көне университет. Ол Орталық Еуропадағы екінші көне университет (Прага университетінен кейін) және әлемдегі ең көне университеттердің бірі. Казимир III елге білімді адамдардың, әсіресе заңгерлердің қажет екенін түсінді, олар елдің заңдарын жазып, соттар мен кеңселерді басқара алатын еді. Польшада жоғары білім беру мекемесін құруға жасаған күш-жігері, ақыры, папа Урбан V оған Краков университетін ашуға рұқсат бергенде жеміс берді. 16 ғасырда Кіші Польша мен Үлкен Польшадағы барлық приходтардың 90% -ында грамматика мен латын тілі негізгі деңгейде оқытылатын мектептер болды, ал орта білім қалаларда және ірі қалаларда қолжетімді болды. Ягеллон университетінде студенттердің 65% -ы қалалық ортадан, 25% -ы ақсүйектерден, 10% -ы шаруа отбасыларынан шыққан. Міндетті білім беру идеясын 1555 жылы Анджей Фрич Модржевский ұсынды. Польшаның бөлінісінен кейін, Пруссия билігі Пруссияға қарасты поляк провинцияларында (1825) және Галицияда (1873) Австрия билігімен міндетті білім беруді енгізді. Ресей империясында міндетті білім беру болған жоқ. Нәтижесінде, 1921 жылы Польша тәуелсіздік алғаннан кейін, Польшаның Екінші Республикасы халқының үштен бірі сауатсыз болды. Шығыс аймақтарында сауатсыздық өте жоғары болды, ал батыс аймақтарында ол мүлдем болған жоқ. Польшада міндетті білім беру 1919 жылдың ақпан айында қабылданған жарлықпен енгізілді. Бұл 7 мен 14 жас аралығындағы барлық балаларды қамтыды. Алайда, жаңадан құрылған Польша мемлекеті жүзеге асыруда бірнеше проблемаларға тап болды: білікті мұғалімдердің, ғимараттардың және қаржының жетіспеуі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін міндетті білім беру мемлекеттің басымдықтарының бірі болып қала берді. 1978 жылы поляк халқының тек 1,2 пайызы ғана сауатсыз болды. Польшада міндетті білім беру 18 жастан кейін аяқталады. Ол әдетте 6 жаста басталып, 12 жылдық оқудан кейін аяқталады (әдетте жоғары мектепте). Қазіргі Польша заңдарында міндетті мектеп (obowiązek szkolny) және міндетті білім алу (obowiązek nauki) арасында айырма жасалады.

The education of Polish society was a goal of rulers as early as the 12th century, and Poland soon became one of the most educated countries in Europe. The library catalog of the Cathedral Chapter of Kraków dating back to 1110 shows that in the early 12th century Polish intellectuals had access to European literature. The Jagiellonian University, founded in 1364 by King Casimir III in Kraków, is one of Europe's oldest universities. In 1773 King Stanisław August Poniatowski established the Commission of National Education (Komisja Edukacji Narodowej), the world's first state ministry of education. The first university in Poland, Kraków's Jagiellonian University, was established in 1364 by Casimir III the Great in Kraków. It is the oldest university in Poland. It is the second oldest university in Central Europe (after Prague University) and one of the oldest universities in the world. Casimir III realized that the nation needed a class of educated people, especially lawyers, who could codify the country's laws and administer the courts and offices. His efforts to found an institution of higher learning in Poland were finally rewarded when Pope Urban V granted him permission to open the University of Kraków. In the 16th century, 90% of all parishes in Lesser Poland and Greater Poland had schools where grammar and Latin were taught at the basic level, while secondary education was available in cities and larger towns. At the Jagiellonian University, 65% of students came from urban backgrounds, 25% from the nobility and 10% from peasant families. The idea of compulsory education was put forward by Andrzej Frycz Modrzewski in 1555. After the partitions of Poland, compulsory education was introduced by Prussian authorities in Polish provinces which belonged to Prussia (1825), and Austrian authorities in Galicia (1873). In the Russian Empire compulsory education did not exist. As a result, in 1921, after Poland regained independence, one third of the population of the Second Polish Republic was illiterate. Illiteracy was very high in the east, but almost non existent in western provinces. Compulsory education in Poland was introduced by a decree in February 1919. This covered all children aged 7 to 14. At the beginning, however, the newly created Polish state faced several problems of implementation – a lack of qualified teachers, buildings and funds. After World War II, compulsory education remained as one of the priorities of the state. By 1978, only 1.2 percent of the Polish population was illiterate. In Poland, compulsory education ends at the age of 18. It usually starts when children are 6 years old and ends after 12 years of learning (usually in a high school). Contemporary Polish law distinguishes between compulsory school (obowiązek szkolny) and compulsory education (obowiązek nauki).

1999 жылғы реформалар

1999 жылы білім беру жүйесінде маңызды реформа жүргізілді, осыған сәйкес, ұйымдастыру құрылымы 8 (бастауыш мектеп) + 4 (орта мектеп/лицей) жылдық білім беруден 6 (бастауыш) + 3 (негізгі мектеп, гимназия) + 3 (жоғары мектеп, лицей) жылдыққа өзгертілді. Реформа негізгі пәндерді оқытуға жұмсалатын уақытты ұлғайтты және кәсіптік білім беруді (лицейді) бір жылға кейінге шегерді. Польшаның Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымындағы (ЭЫДҰ) оқу және ғылым саласындағы білім беру рейтингісі орташа деңгейден төменнен алдыңғы 10-ға, ал математика бойынша алдыңғы 15-ке көтерілді. Аталған жоспар бойынша мұғалімдер мемлекеттік қызметкерлердің заңдық мәртебесіне ие болады, сондай-ақ оларға қарсы жасалған зорлық-зомбылық қылмыстары үшін жаза шаралары қатастырылады. Мектеп директорлары агрессивті мінез-құлық танытқан оқушыларды теориялық тұрғыдан қоғамдық жұмыстарға жіберуге құқылы, ал олардың ата-аналарына айыппұл салынуы мүмкін. Мектептегі зорлық-зомбылық фактілерін хабарламаған мұғалімдерге бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін.