Кіріспе
Нейробластома көбінесе жүктіліктің бірінші триместрінде туындайтын генетикалық мутация нәтижесінде пайда болады. Нейробластома - нәрестелерде ең көп кездесетін қатерлі ісік, ал балалар арасында лейкемия және ми қатерлі ісігінен кейін үшінші орында тұрады. Жайлардың шамамен 90% 5 жасқа дейінгі балаларда кездеседі, ересектерде сирек болады. Бұл ауру алғаш рет 1800 жылдарда сипатталған.
Белгілері мен симптомдары
Нейробластоманың алғашқы белгілері көбінесе бұлыңғыр болып келеді, сондықтан диагноз қою қиынға түседі. Шаршау, тәбеттің жоғалуы, қызба, буын аурулары жиі кездеседі. Симптомдар негізгі ісіктің орналасқан жеріне және егер бар болса, метастаздардың таралуына байланысты болады.
Құрсақ аймағындағы ісік құрсақтың ісінуіне және ішек қырысуына (констипацияға) себеп болуы мүмкін. Кеудедегі ісік тыныс алуда қиындықтар тудыруы мүмкін. Жұлынға қысым жасайтын ісік әлсіздікке алып келуі мүмкін, нәтижесінде тұру, жүгіру немесе жүру мүмкін болмайды. Аяқтар мен жамбас сүйектеріндегі зақымданулар ауырсыну мен ақсауға себеп болуы мүмкін. Көздің шеңберінің айналасындағы сүйектердегі ісіктер айқын көгеру мен ісінуді тудыруы мүмкін. Сүйек миына таралу анемиядан туындаған сарғыштыққа (бозғылт теріге) әкелуі мүмкін. Нейробластома көбінесе симптомдар білінбей тұрып-ақ, дененің басқа бөліктеріне таралады, және барлық нейробластома жағдайларының 50-60% метастаздармен бірге жүреді. Нейробластома ең көп кездесетін орын (яғни, негізгі ісік) – бүйрек үсті бездері. Бұл жағдайдың 40% локализацияланған ісіктерде, ал 60% жағдайда кең таралған ауруларда кездеседі. Нейробластома симпатикалық жүйке жүйесі тізбегінің бойымен мойыннан жамбасқа дейін кез келген жерде дамуы мүмкін. Әртүрлі аймақтарда кездесу жиілігі: мойын (1%), кеуде (19%), құрсақ (30% бүйрек үсті безінен тыс), немесе жамбас (1%). Сирек жағдайларда негізгі ісікті анықтау мүмкін болмайды. Сирек кездесетін, бірақ ерекше белгілері бар жағдайлар: көлденең миелопатия (жұлынның қысылуы, жағдайлардың 5%), емге бағынбайтын диарея (жұлынның вазоактивті ішек пептидін бөлуі, жағдайлардың 4%), Хорнер синдромы (мойын ісігі, жағдайлардың 2,4%), опсоклонус-миоклонус синдромы және атаксия (паранеопластикалық себеп болуы мүмкін, жағдайлардың 1,3%), гипертония (катехоламин бөлінуі немесе бүйрек артериясының қысылуы, жағдайлардың 1,3%).
Себеп
Нейробластоманың пайда болу себебі толыққанды түсініксіз. Аурудың басым көпшілігі спорадикалық және отбасылық емес. Шамамен 1–2% жағдайларда ауру отбасылық сипатта болады және нақты гендік мутациялармен байланысты. Кейбір жағдайларда отбасылық нейробластома анапластикалық лимфома киназа (ALK) геніндегі сирек кездесетін ұрықтық мутациялардың салдарынан туындайды. PHOX2B немесе KIF1B геніндегі ұрықтық мутациялар да отбасылық нейробластомамен байланысты. Нейробластома сонымен қатар 1-типті нейрофиброматоз және Беквитт-Видеманн синдромының да белгісі болып табылады. MYCN онкогенінің ісік ішінде амплификациясы нейробластомада жиі кездесетін құбылыс. Амплификация деңгейі бимодальді таралымды көрсетеді: 3-тен 10 есеге дейін немесе 100-ден 300 есеге дейін. Бұл мутацияның болуы аурудың прогрессивті сатыларымен тығыз байланысты. Нейробластома ісік жасушаларындағы LMO1 генінің дубликацияланған сегменттері қатерлі ісіктің агрессивті түрін дамыту қаупін арттыратыны көрсетілген. Нейробластоманың бағамында басқа гендердің де рөлі болуы мүмкін. 2023 жылы жарияланған биоинформатикалық зерттеу AHCY, DPYSL3 және NME1 гендерінің бұл ауруда бағамында маңызды рөл атқара алатынын ұсынды. Нейробластома NBPF10 генінің көшірме санының өзгеруімен байланысты, бұл 1q21.1 делеция синдромына немесе 1q21.1 дупликация синдромына алып келеді. Бір зерттеуде 1p жойылған нейробластома жасушаларында, нейробластоманың басқа генетикалық топтарына қарағанда, артық экспрессияланатын miRNA-лар нейрондық дифференциациямен байланысты гендердің реттелуін бұзуы мүмкін, соның салдарынан нейробластоманың патогенезіне әсер етеді. Сонымен қатар, miR 495 негізінен нейрондық дифференциацияға қатысатын mRNA-ның көп бөлігін бағыттайтыны анықталды. Бірнеше қауіп факторлары ұсынылған және олар бойынша зерттеулер жалғасуда. Аурудың ерте басталуына байланысты көптеген зерттеулер ата-аналардың бала көру кезіндегі және жүктілік кезеңіндегі факторларына бағытталған. Зерттелген факторларға кәсіп (мысалы, белгілі бір салалардағы химиялық заттарға ұшырау), темекі шегу, алкоголь тұтыну, жүктілік кезінде дәрілік препараттарды қолдану және босану факторлары кіреді, бірақ нәтижелер әлі нақты емес. Басқа зерттеулерде атопиямен және балалық шақта инфекцияға ұшыраумен, гормондар мен фертильділік препараттарын қолданумен, сондай-ақ аналардың шаш бояуын қолдануымен байланысы қарастырылды.
Диагностика
Диагноз көбінесе хирургиялық патологтың клиникалық белгілерін, микроскоптық тұрғысынан қарауды және басқа зертханалық тесттерді ескере отырып расталады. Бұл симпатикалық жүйке жүйесінің (СЖЖ) кез келген нейрондық гребенінен пайда болуы мүмкін. Эстезионневробластома, сондай-ақ иіс нейробластомасы деп те аталады, иіс эпителийінен пайда болады деп саналады және оның жіктемесі күмәнді болып қалады. Дегенмен, ол симпатикалық жүйке жүйесінің қатерлі ісігі болмағандықтан, эстезионневробластома жеке клиникалық жағдай болып табылады және оны нейробластомамен шатастыруға болмайды.
Биохимия
Нейробластоманың шамамен 90% жағдайында зәрде немесе қанда катехоламиндердің немесе олардың метаболиттерінің жоғары деңгейі анықталады. Катехоламиндер мен олардың метаболиттеріне допамин, гомованиллик қышқыл (HVA) және/немесе ваниллилманделік қышқыл (VMA) жатады.
Суреттеу
Нейробластоманы анықтаудың тағы бір тәсілі – мета-йодобензилгуанидин сканилеуі, ол барлық нейробластомалардың 90-95%-ына сіңіріледі, көбінесе «mIBG avid» деп аталады. mIBG әрқашан нейробластомаларға сіңірілмейтіндіктен, зерттеушілер нейробластомасы бар балаларда басқа типтегі ядролық бейнелеу – фтор-дезоксиглюкоза – позитрондық эмиссиялық томография, көбінесе «F FDG PET» деп аталатынының пайдалы болу мүмкіндігін қарастырды. Деректер, mIBG тиімсіз болған нейробластомасы бар балаларға осы әдісті қолдану ұсынылуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ бұл сала бойынша қосымша зерттеулер қажет. Олар эпендимоманың псевдорозеткаларынан да ерекшеленеді, олар глиальды фибрилляциялық қышқылды белок (GFAP) – оң процестері бар ісік жасушаларынан тұрады, олар қан тамырына қарай тартылып, бірігіп кетеді. Патологтар нейробластоманы гистологиялық ұқсас ісіктерден – мысалы, рабдомиосаркома, Юинг саркомасы, лимфома және Вильм ісігінен ажырату үшін әртүрлі иммуногистохимиялық бояуларды қолданады. Нейробластома – перифериялық нейробластикалық ісіктердің (pNT) бірі, олардың ұқсас тегі бар және қатерсіз ганглионевромадан бастап, нейробластикалық жасушалары араласқан немесе түйіндерде орналасқан стромаға бай ганглионевробластомаға дейін, және жоғары қатерлі нейробластомаға дейін кең ауқымды дифференциация үлгілерін көрсетеді. Емге дейінгі ісіктің патологиясындағы осы айырмашылық, жас және митоздық кариорексис индексімен (MKI) бірге маңызды болжамдық фактор болып табылады. Бұл патологиялық жіктеу жүйесі (Шимада жүйесі) 1999 жылы құрылған және 2003 жылы қайта қарастырылған Халықаралық нейробластома патологиясы комитеті (INPC) «қолайлы» және «қолайсыз» ісіктерді сипаттайды.
Скрининг
Нейробластоманың клиникалық белгілері пайда болуға дейінгі кезеңінде катехоламин деңгейі жоғарылауы мүмкін. 1980 жылдан бері Жапонияда, Канадада, Австрияда және Германияда үш апта, алты ай және бір жастағы симптомсыз нәрестелерді тексеру (скрининг) жүргізіліп келеді. Жапония 1984 жылы гомованиллиндік қышқыл мен ванильмандлелік қышқыл деңгейін талдау арқылы алты айлық балаларды нейробластомаға тексеруді бастады. 2004 жылы Канада мен Германияда жүргізілген зерттеулер нейробластомадан болатын өлім-жітімнің төмендемегенін көрсеткен соң тексеру тоқтатылды, бірақ емдеусіз кететін жағдайлардың көбеюіне себеп болды, нәтижесінде нәрестелер қажетсіз хирургиялық араласындар мен химиотерапиядан өтті.
Емдеу
Аурудың локализациясы анықталған жағдайда, оны емдеу мүмкіндігі жоғары. Дегенмен, 18 айдан асқан балалардағы ілгерілеген ауру жағдайында, қарқынды көптүрлі терапияға (интенсивті химиотерапия, хирургиялық араласу, сәулелік терапия, дің клеткаларын трансплантациялау, дифференциациялық агент – изотретиноин, сонымен қатар 13 цис-ретино қышқылы, және көбінесе анти-GD2 моноклоналды антиденелермен иммунотерапия – динутуксимаб) қарамастан, ұзақ мерзімді өмір сүру көрсеткіштері нашар. Классикалық клиникалық сатыға қосымша, биологиялық және генетикалық ерекшеліктер анықталды, бұл емдеу қарқындылығын жоспарлау үшін тәуекел топтарын анықтауға мүмкіндік берді. Бұл критерийлерге адам жасы, аурудың таралу деңгейі, микроскопиялық бейнесі, ДНК плоидиясы және N-myc онкогенінің күшеюі (N-myc микроРНК-ны реттейді) сияқты генетикалық ерекшеліктер кіреді, осыған сәйкес ауру төмен, орташа және жоғары тәуекелге бөлінеді. Жақында жүргізілген биологиялық зерттеу (COG ANBL00B1) 2687 нейробластомамен ауыратын адамды талдады, нәтижесінде тәуекелдің таралуы анықталды: нейробластома жағдайларының 37%-ы төмен тәуекелге, 18%-ы орташа тәуекелге, ал 45%-ы жоғары тәуекелге жатады. (Жоғары және төмен тәуекел түрлерінің әртүрлі механизмдерден туындағаны және бір механизмнің әртүрлі дәрежедегі көрінісі емес екеніне қатысты деректер бар.) Осы тәуекел санаттары үшін қолданылатын терапия әртүрлі. Төмен тәуекелді ауру көбінесе емсіз бақылауда ұсталады немесе хирургиялық араласумен емделеді. Орташа тәуекелді ауру хирургиялық және химиотерапиялық емдеумен емделеді. Жоғары тәуекелді нейробластомаға интенсивті химиотерапия, хирургиялық араласу, сәулелік терапия, сүйек миының / гематопоэтикалық дің жасушаларын трансплантациялау, 13 цис-ретино қышқылымен (изотретиноин немесе Accutane) биологиялық терапия және GM-CSF және IL-2 цитокиндерімен бірге қолданылатын антидене терапиясы тағайындалады. Мета-талдау нәтижесінде миелоаблативті терапия жоғары тәуекелді нейробластомамен ауыратын балаларда оқиғасыз өмір сүру ұзақтығын жақсартатыны, бірақ дәстүрлі химиотерапиямен салыстырғанда бүйрек проблемалары сияқты қосымша әсерлердің қаупін арттыратыны анықталды. Төмен және орташа тәуекелді аурулардың жақсы болжамы бар, төмен тәуекел үшін емделу деңгейі 90% жоғары, ал орташа тәуекел үшін 70–90% арасында. Керісінше, соңғы екі онжылдықта жоғары тәуекелді нейробластомаға арналған терапия шамамен 30% жағдайда ғана емдеуге мүмкіндік берді. Антидене терапиясын қосу жоғары тәуекелді аурулардың өмір сүру көрсеткіштерін айтарлықтай арттырды. 2009 жылдың наурыз айында Балалар Онкологиялық Тобының (COG) 226 жоғары тәуекелді пациенттерді қамтыған зерттеуінің алғашқы талдауы көрсетті, екі жылдан кейін гендік ЦСЖ және IL-2 антиденесімен бірге ch14.18 антиденесін алған топтың 66%-ы тірі және аурудан азат болды, ал антидене алмаған топта бұл көрсеткіш 46% құрады. Сынаққа қатысатын барлық пациенттер антидене терапиясын алуы үшін рандомизация тоқтатылды. Нейробластомаға қарсы тиімділігі дәлелденген бірнеше химиотерапиялық препараттар бар. Индукция кезінде және дің жасушаларды трансплантациялауға дайындық үшін платиналық препараттар (цисплатин, карбоплатин), алкилдеуші агенттер (циклофосфамид, ифосфамид, мелфалан), топоизомераза II ингибиторы (этопозид), антрациклин антибиотиктері (доксорубицин) және винка алкалоидтары (винкристин) жиі қолданылады. Кейбір жаңа схемаларға индукция кезінде топоизомераза I ингибиторлары (топотекан және иринотекан) кіреді, олар рецидивті ауруға қарсы тиімділігін көрсетті. Қосымша зерттеулер қажет болғанымен, клиникалық зерттеулерде зерттеліп жатқан араласулардың қатарында эпигенетикалық терапиялар, мысалы, SWI/SNF ингибициясы бар, бұл қолданыстағы ретиноид терапиясын толықтыруы мүмкін. 2020 жылдың қараша айында накситамаб АҚШ-та гранулоцит-макрофаг колониясын ынталандыратын фактормен (GM-CSF) бірге, бір жастан асқан және сүйек немесе сүйек миындағы жоғары тәуекелді нейробластомамен ауыратын пациенттерді емдеу үшін мақұлданды, егер бұрынғы емдеуге жауап бермеген немесе қайталаған және бұрынғы терапияға жартылай жауап, минималды жауап немесе аурудың тұрақтанғаны байқалған болса.
Болжам
Англиядан алынған мәліметтерге сәйкес, нейробластоманың жалпы 5 жылдық өмір сүру көрсеткіші 67% құрайды. Жоғары тәуекелді жағдайлардың 20-50% жоғары дозалы индукциялық химиотерапияға тиісті жауап бермейді және прогрессивті болады немесе емге тұрақты болып келеді. Бірінші басқы терапиядан кейін рецидивтер де жиі кездеседі. Нейробластомаға қарсы жаңа препараттар мен препараттардың комбинацияларын сынап-тексеру үшін I және II фазалық клиникалық сынақтарда қосымша ем алуға болады, бірақ жоғары тәуекелді рецидивтер үшін нәтиже өте нашар болып қалады. Бүгінде ұзақ жылдар бойы өмір сүріп жатқан аман қалғандардың көпшілігі төмен немесе орташа тәуекелді аурулармен және жоғары тәуекелді аурулармен салыстырғанда емдеудің жеңілірек түрін алған. Аман қалғандардың көпшілігі емнің ұзақ мерзімді салдарымен күреседі. Орташа және жоғары тәуекелді емдеуден аман қалғандардың көпшілігі есту қабілетінің төмендеуіне, өсудің баяулауына, қалқанша безі функциясының бұзылуына, оқуда қиындықтарға және екіншілік қатерлі ісіктердің пайда болу қаупіне ұшырайды, бұл жоғары тәуекелді аурудан аман қалғандарға әсер етеді. Балалық шақтағы қатерлі ісіктен аман қалғандардың шамамен үштен екісі қатерлі ісік диагнозы қойылғаннан кейін 20-30 жыл ішінде кем дегенде бір созылмалы және кейде өмірге қауіпті денсаулық мәселесін бастан өткереді.
Эпидемиология
Нейробластома барлық балалық шақтағы қатерлі ісіктердің 6–10% құрайды және балалардағы қатерлі ісіктен болатын өлім-жітімнің 15% -ын шағарды. Жылдық өлім-жітім көрсеткіші 0–4 жас аралығындағы миллион балаға 10 адамды, ал 4–9 жас аралығындағы миллион балаға 4 адамды құрайды. Ең көп жағдайлар өмірдің бірінші жылында кездеседі, ал кейбір жағдайлар туа біткен болып табылады. Жас диапазоны кең, үлкен балалар мен ересектерді де қамтиды, бірақ жағдайлардың тек 10% 5 жастан асқан адамдарда кездеседі. Еуропалық ірі зерттеуде 4000-нан астам нейробластома жағдайының 2% -ынан да аз 18 жастан асқан адамдарда болған.
Тарих
1864 жылы неміс дәрігері Рудольф Вирхов баланың іш қуысындағы ісікті алғаш рет "глиома" деп сипаттады. Симпатикалық нерв жүйесі мен бүйрек үсті безі ісіктерінің ерекшеліктерін 1891 жылы неміс патологы Феликс Маршанд атап өтті. 1901 жылы Уильям Пеппер нәрестелердегі 4S сатысының ерекше белгілерін (бауырда, бірақ сүйекке метастаздарсыз) сипаттады. 1910 жылы Джеймс Хомер Райт бұл ісіктің бастапқы нейрондық жасушалардан пайда болатынын анықтады және оны нейробластома деп атады. Ол сондай-ақ сүйек миының үлгілеріндегі дөңгелек жасушалардың топтарын байқады, қазір олар "Хомер Райт розеткалары" деп аталады. Маңыздысы, "Хомер Райт" дегенді демеумен жазу грамматикалық қате, себебі бұл атау тек доктор Райтқа қатысты.
Клиникалық емес үлгілер
Нейробластомадан алынған ісік ксенотрансплантаттары (PDX) иммунодефицитті егешқұйрықтарға ісік үлгілерін ортотоптық түрде имплантациялау арқылы жасалды. PDX модельдерінің дәстүрлі қатерлі жасуша желілерінен (CCL) бірнеше артықшылықтары бар. Нейробластома PDX ісіктерінің генетикалық ерекшеліктерін сақтайды және инфильтративті өсуді, сондай-ақ алысқан органдарға метастаздарды көрсетеді. Осылайша, нейробластома PDX нейробластомаға қарсы тиімді заттарды анықтау үшін клиникалық маңызы бар модель ретінде қызмет ете алады. 1997 жылдан 2005 жылға дейін А3961 тобына жазылған, орташа тәуекелге ұшыраған 467 адамды зерттеу, осы тәуекел тобы үшін емді табысты түрде азайтуға болатыны туралы гипотезаны растады. Қолайлы сипаттамалары бар (ісіктің сатысы және жауабы) пациенттерге екі циклдық химиотерапия, ал қолайсыз сипаттамалары барларға сегіз циклдық химиотерапия тағайындалды. Үш жылдық оқиғасыз өмір сүру және жалпы өмір сүру бүкіл топ үшін 90% деңгейінде тұрақты болды. Болашақта 1p36 немесе 11q23 хромосомаларында ауытқулары бар, сондай-ақ емге ерте жауап бермейтін пациенттерге емді күшейту жоспарлануда. Керісінше, соңғы 20 жылдан бері жоғары тәуекелді нейробластомаға емдеуді күшейтуге басымдық беріліп келеді. Химиотерапиялық индукцияның вариациялары, хирургиялық араласудың уақыты, дің жасушаларын трансплантациялау схемалары, сәулеленудің әртүрлі беру тәсілдері, минималды қалдық ауруды емдеу үшін моноклоналды антиденелер мен ретиноидтарды қолдану мәселелері зерттеуде. Жақында жоғары тәуекелді аурулардың өмір сүру көрсеткіштерін жақсарту мақсатында рандомизацияланған III фазалық клиникалық сынақтар жүргізілді.
Рефракторлық және қайталап кеткен нейробластома
Топотекан және циклофосфамидпен химиотерапия жиі рефрактерлік жағдайда және рецидив болғаннан кейін қолданылады. Нейробластомасы бар немесе қайталап жатқан пациенттерде гемопоэздік жасушаларды трансплантациялау, яғни ата-анадан алынған донор жасушаларын трансплантациялау зерттелді, себебі пациенттің өз жасушалары тиімді емес. Нейробластома жасушаларында соматостатин рецепторларының жоғары экспрессиясы байқалады, бұл 177Lu DOTA TATE қолдану арқылы әлеуетті емдеуге мүмкіндік береді, ол соматостатин рецепторларын нақты нысаналайтын радионуклидтік терапияның бір түрі. Жоғары тәуекелді рефрактерлік/рецидивті нейробластоманы емдеу үшін 177Lu DOTA TATE қолданылатын бірнеше алғашқы сатыдағы клиникалық сынақтар үміттендіретін нәтижелер көрсетті.
Электрондық медициналық есепке алу деректері
Нейробластомамен ауыратын науқастардың электрондық медициналық деректерін бөлісу мақсатында бірнеше халықаралық жобалар жақында іске қосылды: бұл деректерді машиналық оқыту және статистикалық модельдермен талдау арқылы осы ауру туралы жаңа білім алуға болады. Осы мақсатта Халықаралық нейробластома қауіп тобы (INRG) жақында INRG Data Commons-ты жариялады, ал Чикаго университеті Педиатриялық қатерлі ісік деректер орталығын іске қосты. Бұл екі дерекқорымызда мыңдаған науқастардың электрондық медициналық деректері бар, оларға ғылыми зерттеулер үшін алдын ала рұқсат алып қол жеткізуге болады. 2022 жылы зерттеушілер Нейробластома электрондық медициналық деректерінің ашық дерекқоры деп аталатын электрондық денсаулық сақтау деректерінің жаңа дерекқорын шығарды, онда деректерді кез келген шектеусіз еркін жүктеуге болады.
Ұйымдар
Нейробластома зерттеулер қауымдастығы (ANRA) – нейробластоманың биологиясы, диагностикасы, болжамы және емдеуі саласындағы зерттеушілердің бас ұйымы болып табылады және олардың арасында ақпарат алмасу мақсатында екі жылда бір рет жиналыстар өткізеді.