Кіріспе

Мұсылмандар арасында әйелдердің имамдыққа, яғни аралас жынысты қауымға намаз оқып, басшылық етуіне қатысты пікірлер әртүрлі. Көне діни ұстаным бойынша, әйелдер ерлерді намазға бастап бара алмайды (бірақ әйелдерді бастап жүруге болады), бұл әртүрлі Құран аяттарымен және ерлер мен әйелдердің рөлдері мен міндеттері туралы хадистермен негізделеді. Исламның шағын мектептері тарауих (Рамазан айының қосымша дұғалары) немесе жақын туыстардан ғана құралған қауым үшін ерекшелік жасайды. Бірақ әйелдердің басшы, мұғалім және басқа да лауазымдарда болуы исламдық дәстүрден шығу емес, себебі әйелдерге ғалым, улема, заңгер, муфти, уағызшы, миссионер немесе рухани кеңесші болуға ешқашан тыйым салынбаған. Ислам ғылымдарының әйел ұстаздарының ерлерге білім беруінің ұзақ тарихы бар. Тарихи түрде, кейбір топтар әйелдердің имамдық қызметін қабылдауға болатындығын жақтаған. Бұл жағдай ертедегі исламның араб орталығында ғана емес, соңғы ғасырларда әйелдер мешіттері дамыған Қытайда да кездескен. Бұл мәселе 21-ші ғасырда, Батыс пен әлем сексизмді қайта қарастырып жатқанда қайта жанданды. Әйелдердің қауымдық намазды оқымауына қарсы шығушылар, Құранның мағынасы мен әлсіз саналатын (да’иф) хадистің (Мұхаммедтің (с.ғ.с.) сөзі) әйелдердің аралас (тіпті балалар болса да) қауымды, жыныс бойынша бөлінген қауымдарға қарағанда басқара алатынын көрсетеді. Олар бұл тыйымның ортағасырлық сексизм мен діни мәтіндердің дұрыс емес патриархалды түсіндірулерінен туындағанын, ал "нағыз исламнан" емес екенін айтады. Осы пікірге қарсылық білдірушілер исламның әйелдер арасындағы ұзақ білім мен заңдық шешімдер тарихын атап, басқа діндерден айырмашылығы, исламда ерлер басымдығын көрсететін заңгерлер класы болмағанын мәлімдейді. Сондай-ақ, қауымдық намазды әйелдердің басқаруын қолдаушылардың аргументтері, исламдық білім беру тарихын толыққанды сынға алып, патриархат немесе сексизм туралы жалпы айыптаулар жасағанын, ал заңгерлік әдістерге немесе бұрынғы заңдық пікірлерге назар аудармайтынын айтады, өйткені бұрынғы шешімдер барлық сот жүйелерінің негізі болып табылады және жаңа шешімдерді қарастырғанда заңгерлер үшін маңызды.

Прецеденттер

Құран бұл мәселеге тоқталмайды; сондықтан тиісті прецеденттер хадистерде, Мұхаммедке байланыстырылған дәстүрлерде; сүннетте, оның іс-әрекеттерінде, соның ішінде, бірақ хадистермен ғана шектелмейтін; және ижма, консенсус қағидасында іздестіріледі. Имам қауымның алдында тұратындықтан, тікелей қатысы бар хадис өте маңызды деп есептеледі. Сахих Муслимнің 881-ші хадисі: «Әбу Хурайра айтты: Ерлер үшін ең жақсы қатарлар – соңғыларына қарағанда алғашқы қатарлар, ал әйелдер үшін ең жақсы қатарлар – алғашқыларына қарағанда соңғы қатарлар». Умм Уарақа хадисі ислам басшылары арасында әйелдердің намаз оқыуына, оның ішінде аралас жынысты қауымның намазын оқыуына бола ма, жоқ па деген пікірталастарға себеп болды. Құранды толығымен жатқа білген Ансари әйелі Умм Уарақа бинт Абдаллаға Мұхаммед ерлер мен әйелдерден тұратын «ахл дарихасын» намазға басшылық етуді тапсырды. Арабша сөз тіркесі «үйінің адамдары» дегенді білдіреді, бірақ мағынаның нақтылығы «дар» – «үй» сөзінің аудармасына байланысты, ол адамның тұратын жерін, ауданын немесе ауылын білдіруі мүмкін. Умм Уарақаның үйіндегі адамдардың саны көп болғандықтан, Мұхаммед оларды намазға шақыру үшін муэдзин тағайындады. Умм Уарақа Құранды жазбаға түсіргенге дейін оны жеткізген сирек адамдардың бірі болды. Ол мұны Құранның барлық бөлігін жатқа білгендіктен істей алды. Хадисте «дар» сөзінің қай жерде намаз оқылғаны туралы айтылуы түрлі түсініктемелерге әкелді. Жалпы аударма – «аумақ», ол Умм Уарақа тұрған жердегі қауымды құрайды. Бірақ бұл пікірді көптеген ғалымдар қабылдамайды. «Дар» сөзінің тағы бір аудармасы – «шаңырақ», яғни Умм Уарақа өз үйінде намаз оқыған. Ол кімге басшылық етіп тұрды? Имам Зәид үш мүмкіндікті ұсынады: оның шаңырағындағы екі қызметші мен му'аззин, немесе оның төңірегіндегі әйелдер, немесе тек оның шаңырағындағы әйелдер. Бұл мүмкіндіктердің әрқайсысы белгілі бір болжамдарды қажет етеді, бірақ ең көп қабылданғаны – Умм Уарақа өз шаңырағындағы әйелдерге басшылық еткен, соның салдарынан әйелдерге тек әйелдерден құралған қауымның намазын оқуға рұқсат етіледі деген қорытындыға келінеді. Зәид Мұхаммедтің ер адамның шаңырағында мешіт құрғанын, бұл жиі кездесетін жағдай, мысалы Итбан ибн Малик болса, онда ол әйелдерге арналған қауымдарды да құрған болуы керек деп талап етеді.

Тек әйелдер қауымы

Егер қауым тек әйелдерден тұрса, әйелдің жамағат намазының имамы (жетекшісі) болуы мүмкін бе, жоқ па, бұл мәселеде діни мектептердің пікірлері әртүрлі. Төрт сунни мазхабтың үшеуі – шафиилер, ханафилер және ханбалилер бұған рұқсат береді, бірақ ханафилер оны макрух деп санайды, яғни ұнатпайтын амал. (Ал төртінші мазхап – маликтілер әйелдердің әйелдерге имамдық етуіне рұқсат бермейді.) Рұқсат болған жағдайда, әйел қауымның алдында жалғыз тұрмай, алдыңғы қатарда тұрады. 2000 жылы Иранның шиит басшыларының арасындағы алты мараджи, бұрынғы тыйымды кері қайтара отырып, әйелдерге тек әйелдерден тұратын қауымға имамдық етуге рұқсат ететінін жариялады. Қытайдағы исламның ерекшелігі – әйелдерге арналған мешіттердің (нүси) болуы. Осы мешіттерде имамдар мен барлық қауым мүшелері әйелдер, ал еркектерге кіруге рұқсат жоқ. Осы мешіттерде қызмет ету үшін бірнеше әйел имамдыққа оқытылған. Алайда, кем дегенде кейбір қауымдастықтарда осы мешіттер жұмыс істеген кезде, әйелдерге ерлер мешіттеріне кіруге рұқсат берілмеген. Соңғы жылдары Үндістан мен Иранда да осындай мешіттер құруға күш салынып жатыр.