Кіріспе

Теңдікті қорғайтын конституциялық ереже Канаданың Құқықтар және бостандықтар хартиясының 15-бабы кепілді теңдік құқықтарын қамтиды. Канада Конституциясының бір бөлігі ретінде, бұл бап Канада үкіметтері жасаған дискриминацияның белгілі бір түрлерін тыйымдайды, бірақ оңалту бағдарламаларына (мысалы, жұмыспен қамтудағы теңдік) қатысты емес. 15-бап бойынша құқықтарға нәсілдік теңдік, жыныстық теңдік, психикалық және физикалық мүгедектік кіреді. Сот практикасында ол Канададағы ЛГБТ құқықтарының да бастауы болды. Бұл құқықтар "әрбір жеке адамға", яғни кез келген дерлік адамға кепілдік беріледі. Бұл формулировка "корпорациялар" сияқты "заңды тұлғаларды" алып тастайды, бұл "әркім" деген сөз қолданылған басқа баптардан өзгеше, онда "заңды тұлғаларды" да қамту көзделеді. 15-бап 1985 жылдан бері күшінде.

Өмірбаян

1960 жылы Канаданың Құқықтар туралы заңы «заң алдындағы теңдікке және заңның қорғауына жеке тұлғаның құқығын» кепілдік берді. Заңның тең қорғауы – 1868 жылдан бері АҚШ Конституциясының он төртінші түзетуіне енгізілген Тең қорғау ережесімен кепілдендірілген құқық. 15-баптың өзі 1980 жылдың қазанында жарияланған Хартияның алғашқы нұсқасына дейін жетеді, бірақ оның мәтіні басқаша болған. Онда былай делінген:

(1) Әрбір адам заң алдындағы теңдікке және заңның тең қорғауына, нәсілі, ұлттық немесе этникалық тегі, түсі, діні, жасы немесе жынысына байланысты кемсітусіз құқылы. (2) Осы бап, мүңкіл жағдайдағы адамдардың немесе топтардың жағдайын жақсартуды мақсат ететін кез келген заңға, бағдарламаға немесе іс-қимылға кедергі келтірмейді. Дайындау барысында «әркімге» деген кепілдік «әрбір жеке тұлғаға» деген пайдасына алмастырылды, бұл корпорациялар теңдік құқықтарын пайдалана алмайтынын білдірді. Сонымен қатар, бастапқы нұсқада заң алдындағы теңдік және заңның тең қорғауы туралы сөз болса, ақырында қабылданған бөлімде заң алдындағы теңдік және заңның тең пайдасы туралы кепілдіктер де қосылды. Бұл қосымшалар 15-бапты кеңінен түсінуге ынталандыру үшін жасалды. «Канаданың Бас прокуроры қарсы Лавелл» (1974) және «Блис қарсы Канада» (1979) істерінде Жоғарғы сот судьясы Роланд Ричи заңның қолданылуы ғана, нәтижесі емес, тең болуы керек деді, осылайша заң алдындағы теңдікке нақты кепілдік қажет болды; сондай-ақ, заңдық жеңілдіктер тең болуы міндетті емес, осылайша заңның тең пайдасына нақты кепілдік қажет болды. Хартияның өзі 1982 жылдың 17 сәуірінде күшіне енгенімен, 15-бабы Хартияның 32(2)-бабына сәйкес 1985 жылдың 17 сәуірінде ғана күшіне енді. Бұл провинциялық және федералдық үкіметтерге өздерінің заңнамаларын қарап шығуға және кез келген кемсітушілік заңдарға қажетті өзгерістер енгізуге жеткілікті уақыт беру үшін жасалды.

Он бесінші бөлімнің қолданылуы

15 (1) бапқа негізделген кез келген шақыруда дәлелдеу міндеті әрқашан талапкерге жүктеледі. Канаданың Жоғарғы соты 15-бапты мақсатты тұрғысынан түсіндіруді қолдады. Кез келген басқа бап сияқты, теңдік құқықтары бабы басқа Конституциялық ережелерді күштен шығара алмайды (бірақ оларды түсіндіруге көмектесе алады), мысалы, Канада Конституциясымен немесе оның негізінде конфессиялық, жеке немесе қарсыласатын мектептерге (діни білім беру) қатысты кепілдендірілген құқықтар мен жеңілдіктерді.

Қазіргі түсіндірме

«Заңға қарсы Канада» (1999) ісінен кейін, 15-бапты талдау кезінде қадір-қасиетке зиян келтірілуі мәселесі шешуші болды. «R. v. Kapp» (2008) ісінде қадір-қасиетті талдаудың кемшіліктері анықталды және ол талдаудан бас тартылды. Сот «Эндрюс пен Британдық Колумбия заң қоғамы» (1989) ісіндегідей екі бөлімнен тұратын сынақ белгіледі: (1) Заң санамаланған немесе оған ұқсас негіздегі айырмашылық жасай ма? (2) Бұл айырмашылық, көнекөзділікке немесе стереотиптерге орын беру арқылы кемсіту тудыра ма? «Квебек (Бас прокурор) v. A» (2013) ісінде Соттың көпшілігі көнекөзділікке немесе стереотиптерге орын берудің сынақтың екінші бөлігінде қосымша талап еместігін анықтады. Көпшілік екінші бөлікті қалай қолдану керектігі туралы да келіспеді, соның салдарынан 15-бап бойынша заңның қазіргі күйі 2015 жылға дейін белгісіз болды. Хартияның 15(1) бабын бұзу туралы шағымды талдаудың қазіргі аясы «Kahkewistahaw First Nation v. Taypotat» (2015) ісінің 19–20-тармақтарында баяндалған.

Атқару

15-бап, Жарлықтың қалған бөліктері сияқты, негізінен 1982 жылғы Конституция Заңының 24 және 52-баптарына сәйкес сот арқылы іске асырылады. Мұндай сот процесі өте қымбатқа түсуі мүмкін. Осы кедергіні жою үшін федералды үкімет 1985 жылы Канаданың Сотқа шағымдану бағдарламасын кеңейтіп, Жарлықта кепілдендірілген теңдік құқықтарына қатысты федералды заңнаманы күйретуге бағытталған сынақ істерін қаржыландырды. Бұрын түрлі бағдарламалар арқылы провинциялық заңдарға шағымдануға қаражат бөлінген, бірақ оның қолжетімділігі провинциялар бойынша айтарлықтай өзгеше болды. 2006 жылдың қыркүйек айында консервативті федералды үкімет "артық шығындарды қысқарып, қаражатты канадалықтардың басымдықтарына бағыттаймыз" деп хабарлады. Бұл Сотқа шағымдану бағдарламасына толыққанды қаржыландыруды тоқтатуды қамтыды. 2016 жылы жаңадан сайланған либералды үкімет Сотқа шағымдану бағдарламасын қайта жандандыру үшін жыл сайын 5 миллион доллар бөлетінін мәлімдеді.