Кіріспе

1937 жылы Техас штатының Нью-Лондон қаласында газ ағып, жарылыс болды. Нью-Лондон мектебі 1937 жылдың 18 наурызында табиғи газдың ағып кетуінен болған жарылыс салдарынан қирады. Осы апаттан 300-ден астам оқушы мен ұстаз қаза тапты. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, бұл оқиға Техас тарихындағы ең көп адам қаза болған үшінші апат болып табылады, ал одан бұрын 1900 жылғы Галвестон даулы мен 1947 жылғы Техас-Ситидегі апаттар болған.

Жаңа Лондон мектебінің тарихы

1930 жылдардың ортасында, Ұлы депрессияның экономикалық қиындықтарына қарамастан, Нью-Лондон (бұрын Лондон деп аталған) мектеп округі АҚШ-тың ең бай округтерінің бірі болды. 1930 жылы Раск округінде мұнайдың табылуы жергілікті экономиканы жақсартты, сонымен қатар білім беруге жұмсалатын қаржы да өсті. 1937 жылы қаланың салыққа тартылатын құны 20 миллион долларға жетті, бұл округ территориясындағы он бес мұнай ұңғымасынан түскен қосымша кіріс есебінен мүмкін болды. Лондон мектебі – болаттан және бетоннан тұрғызылған үлкен құрылыс, 1932 жылы 1 миллион долларға (қазіргі күні шамамен...) салынды. Оның футбол командасы, Лондон Уайлдкетс (мұнай іздеушіге арналған "wildcatter" терминімен байланысты аталған), штаттағы алғашқы стадиондардың бірінде электр шамдарымен жарықтандырылды. Лондон мектебі көлбеу жерге салынған, ал құрылыстың астында үлкен кеңістік қалдырылды. Мектеп кеңесі бастапқы архитектордың қазандық және бу тарату жүйесін орнату жоспарларын қабылдамады, оның орнына ғимараттың ішінде 72 газды жылытқыштарды орнатуды жөн көрді. 1937 жылдың басында мектеп кеңесі табиғи газға жасалған келісімді тоқтатты және ақшаны үнемдеу мақсатында сантехниктерге Parade Gasoline Company компаниясының қалдық газ құбырына қосымша кран орнатуды тапсырды. Бұл практика – жергілікті мұнай компанияларынан ресми рұқсат алмағанмен, аймақта кең таралған еді. Мұнаймен бірге алынатын табиғи газ пайдасыз қалдық ретінде қарастырылып, жағылып жіберілетін. Табиғи газқа баға болмағандықтан, мұнай компаниялары бұл мәселеге немқұрайлы қарады. Бұл "таза емес" немесе "ылғалды" газдың сапасы күннен-күнге, тіпті сағаттан-сағатқа өзгеретін. Өңделмеген табиғи газдың иісі де, түсі де болмайды, сондықтан ағып жатқанын анықтау қиын, көбінесе байқалмай қалады. Газ қалдық желісінен ағып, мектеп ғимаратының негізгі қасбеті бойымен 77 метрге созылған жабық кеңістікте жиналды. Оқушылар біраз уақыттан бері бас ауруына шағымданып келді, бірақ бұл мәселеге көп көңіл бөлінбеді.

Жарылыс

1937 жылдың 18 наурызында бірінші сыныптан төртінші сыныпқа дейінгі оқушылар ертерек босатылды; келесі күнгі сабақтар көршілес Хендерсондағы Interscholastic Meet, академиялық және спорттық жарысқа қатысу үшін тоқтатылды. Ата-аналар комитетінің отырысы негізгі ғимараттан шамамен 30 метр қашықтықта орналасқан, жеке ғимараттағы спорт залында өтті. Оқиға кезінде негізгі ғимаратта шамамен 500 оқушы мен 40 мұғалім болды, бірақ кейбір деректер бойынша негізгі ғимаратта және аумақта барлығы 694 оқушы болған. Сағат 17:17-де "кәсіби-техникалық оқытушы" Лемми Р. Батлер электрлі шлифовка машинасын қосты. Шлифовка машинасының қосқышынан шыққан ұшқын газ бен ауа қоспасын тұтандырған деп саналады. Жарылыстан кейін ғимараттан эвакуацияланғандар шок күйінде болды, кейбіреулері не істеу керектігін білмей, дауыс қайта келгенше әлем толығымен үнсіз болғандай сезінгендерін айтты. Өзге мектеп автобустары жарақат алғандарды үйлеріне жеткізу үшін пайдаланылды, соның салдарынан автобус аялдамаларында күтіп тұрған туыстары оқушылардан жағдай туралы ақпарат талап етті.

Құрбандар

Жарылыста қаза тапқандардың саны 294 адамды құрайды, бірақ құрбандардың нақты саны әлі белгісіз. Қайтыс болғандардың көп бөлігі бесінші сыныптан он бірінші сыныпқа дейінгі оқушылар еді, себебі кіші оқушылар бөлек ғимаратта оқыды және көптеген оқушылар мектептен босатылған болатын. Қаза тапқандардың көпшілігі Жаңа Лондон қаласының жанындағы Плезант-Хилл зиратына жерленген, зираттың бір бөлігі осы құрбандарға арналған. Бір анасының қызының қаза болғанын естігенде жүрек талмасынан қайтыс болғаны туралы айтылды, оның тек бетінің бір бөлігі, жақ сүйегі және бірнеше сүйектері табылған еді, бірақ анасы мен қызы екеуі де тірі күйі табылғандықтан бұл аңыз жалған екені анықталды.

Сәйкестендіру

Көптеген құрбандар киімдері немесе жеке заттары арқылы танылды, мысалы, бір баланың джинс қалтасынан сүйікті көйлегінің шнуры табылды, соның арқасында оны тану мүмкін болды. Апаттан аман қалған бір студент мынаны айтты: "Мен әкелердің өлі балалары үшін иттің сүйек үшін таласқандай таласқанын көрдім, олар 'Менікі!' деп айқайлап, 'Жоқ, менікі!' деді. Мен жолға шағылысқандай көрінетін балаларды көрдім, олардың ұл екенін не қыз екенін айта алмайтынмын".

Салдары

Тез арада аман қалған гимназия бірнеше сыныпқа айналдырылды. Шатырлар мен өңделген ғимараттарда сабақтар он күннен кейін жаңартылды, ал аман қалған отыз аға сынып оқу жылын гимназияда аяқтады. Элеонора Рузвельт көңіл айту жеделхаты жіберді. Сол кездегі нацистік Германияның басшысы Адольф Гитлер де жеделхат арқылы көңіл айтты, оның көшірмесі Лондон мұражайында көрсетіліп тұр.

Тергеу және заңнама

АҚШ Тау-кен бюросының сарапшылары қалдық газ құбырына қосылудың кемшіліктері бар екенін анықтады. Бұл қосылыс газдың мектепке таралуына мүмкіндік берді, ал табиғи газ көрінбейтін және иіссіз болғандықтан, ағып жатқаны байқалмады. Сандалағыштың қосқышы газ-ауа қоспасын тұтандырған ұшқынға себеп болды деп есептеледі. Болашақтағы ағып жатудың зиянын азайту мақсатында Техас штатының заң шығарушы органы Техас теміржол комиссиясына «мұндай оқиғалардың алдын алу үшін табиғи газды иістендіру қағидаларын қабылдау және күшіне енгізу» құқығын берді. Жарылыстан кейін бірнеше апта ішінде табиғи газға тиол (меркаптан, иісі бар күкірт қосылысы) қосылды. Техаста «инженер» атағын пайдалану заңмен реттеледі және инженерлік практикамен айналысуға мемлекеттік сертификат алғандарға ғана рұқсат етіледі. 1998 жылы мектепке қарсы жағындағы Лондон мұражайы мен шайханасы ашылды. Оның алғашқы кураторы Молли Уорд жарылыстан аман қалған адам болды. 2008 жылы жарылыстан аман қалған соңғы куәгерлердің бірі Шығыс Техастың тумасы, деректі фильм режиссері Кристин Бошамппен өздерінің жеке басынан өткен оқиғаларын бөлісті. «Енжарлардың өзі жылағанда» атты толық метражды деректі фильм 2009 жылы шықты. Бұл оқиғалар негізінен аман қалғандар мен куәгерлердің аузынан айтылады. Олар жарылысқа дейін болған оқиғаларды, сондай-ақ жоғалған жақындарын іздеу үшін Шығыс Техас қалаларында, ауруханаларда және моргтарда өткізген күндерін еске алады. 2012 жылдың наурыз айында апаттың 75 жылдығына арналған еске алу шарасына аман қалғандар мен басқалар қаланың жаңадан салынған мектебінде жиналды. 2012 жылы Браун Шығыс Техастағы мұнай кенін ашу және оның Жаңа Лондон мектебіндегі апатқа қатысуы туралы жаңа деректі фильм түсіруге кірісті. «Shadow Across The Path» фильмі 2017 жылы жарық көрді және Браунның Уолтер Кронкайтпен Нью-Йорктегі CBS кеңсесінде жасаған сұхбатының бөліктерін қамтиды. Жаңа Лондон мектебіндегі жарылыс 20 жастағы Кронкайт үшін алғашқы ұлттық жаңалық болды. Деректі фильмде жарылыстан аман қалғандармен жасалған сұхбаттар да бар.