Галифакс қайғысы: 1917 жылғы теңіз апаттығы

Кіріспе

1917 жылғы Галифакста, Новая Шотландия, Канададағы теңіз апаты
апат

1917 жылдың 6 желтоқсанында таңертең француз жүк кемесі Канаданың Новая Шотландия штатындағы Галифакс портында норвегиялық кемемен соқтығысты. Жарылғыш заттармен толы Монблан өртеніп, жарылып, Галифакс қаласының Ричмонд ауданына зор қирату әкелді. Жарылыстан, қирандылардан, өрттен немесе құлаған ғимараттардан кем дегенде 1782 адам қаза тапты, олардың көп бөлігі Галифакс және Дартмут қалаларында болды, ал тағы 9000-ға жуық адам жарақат алды. Бұл жарылыс сол кезде адамдар жасаған ең ірі жарылыс болып есептелді. Ол шамамен энергияны бөліп шығарды.
Монблан француз үкіметінің бұйрығымен Нью-Йорк қаласынан Галифакс арқылы Францияның Бордо қаласына жүк тасымалдауға тиіс болған. Сағат 8:45 шамасында, ол шамамен бір теңіз шақырымы жылдамдықпен жүксіз Имо кемесімен соқтығысты, ол Бельгиядағы көмек комиссиясы үшін Нью-Йорктен көмек жүгін тиеуге жалдаған еді. Монблан кемесіндегі соққыдан палубада сақталған бензол бөшкелері зақымдалып, соқтығысудан ұшқындар шашырап, булар тұтанды, нәтижесінде кемеде тез тараған өрт болды. Шамамен 20 минуттан кейін, сағат 9:04:35-те Монблан жарылды. 800 метр радиустағы барлық құрылымдар, соның ішінде Ричмонд қауымы да толығымен қирады. Қысым толқыны ағаштарды сындырып, темір рельстерді бүктіріп, ғимараттарды қиратты, кемелерді құрлыққа тіреп (соның ішінде цунамимен жағаға шығарылған Имо кемесін) және Монбланның сынықтарын шақырымдарға шашыратты. Порттың арғы жағында, Дартмут қаласында да кең ауқымда зардап шегілді. Жарылыстан пайда болған цунами Тафтс-Коув аймағында ұрпақтан-ұрпаққа өмір сүрген Микмак тайпасының қауымын жойды. Көмек көрсету жұмыстары дер кезінде басталды, ал ауруханалар тез толып кетті. Жарылыс болған күні Новая Шотландия және Нью-Брансуик штаттарынан құтқару пойыздары келе бастады, ал Канаданың орталық және АҚШ-тың Солтүстік-Шығысынан келген басқа пойыздардың жолына қарлы боран кедергі келтірді. Апаттан кейін көптеген үйсіз қалған адамдарға уақытша баспана салу жұмыстары басталды. Алғашқы сот тергеуінде Монблан апатқа кінәлі деп танылды, бірақ кейінірек апелляциялық сот екі кеме де кінәлі деп шешті. Галифакстың Солтүстік бөлігінде жарылыс құрбандарына арналған бірнеше ескерткіштер орнатылған.

On the morning of 6 December 1917 the French cargo ship collided with the Norwegian vessel in the harbour of Halifax, Nova Scotia, Canada. The Mont Blanc, laden with high explosives, caught fire and exploded, devastating the Richmond district of Halifax. At least 1,782 people were killed, largely in Halifax and Dartmouth, by the blast, debris, fires, or collapsed buildings, and an estimated 9,000 others were injured. The blast was the largest human made explosion at the time. It released the equivalent energy of roughly
Mont Blanc was under orders from the French government to carry her cargo from New York City via Halifax to Bordeaux, France. At roughly 8:45 am, she collided at low speed, approximately one knot , with the unladen Imo, chartered by the Commission for Relief in Belgium to pick up a cargo of relief supplies in New York. On the Mont Blanc, the impact damaged benzol barrels stored on deck, leaking vapours which were ignited by sparks from the collision, setting off a fire on board that quickly grew out of control. Approximately 20 minutes later at 9:04:35 am, the Mont Blanc exploded. Nearly all structures within an 800 metre (half mile) radius, including the community of Richmond, were obliterated. A pressure wave snapped trees, bent iron rails, demolished buildings, grounded vessels (including Imo, which was washed ashore by the ensuing tsunami), and scattered fragments of Mont Blanc for kilometres. Across the harbour, in Dartmouth, there was also widespread damage. A tsunami created by the blast wiped out the community of the Mi'kmaq First Nation who had lived in the Tufts Cove area for generations. Relief efforts began almost immediately, and hospitals quickly became full. Rescue trains began arriving the day of the explosion from across Nova Scotia and New Brunswick while other trains from central Canada and the Northeastern United States were impeded by blizzards. Construction of temporary shelters to house the many people left homeless began soon after the disaster. The initial judicial inquiry found Mont Blanc to have been responsible for the disaster, but a later appeal determined that both vessels were to blame. The North End of Halifax has several memorials to the victims of the explosion.

Өмірбаян

Дартмут Галифакс портының шығыс жағалауында, ал Галифакс батыс жағалауында орналасқан. 1917 жылы «Халифакс порты Ұлыбритания мен Францияға бағытталған сауда конвойлерінің негізгі жиналатын орны болды». Галифакс пен Дартмут соғыс жылдары гүлденді; порт Солтүстік Америкадағы Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз күштерінің маңызды базаларының бірі, соғыс кезеңіндегі сауда орталығы және Америка революциясы, Наполеон соғыстары мен 1812 жылғы соғыс кезінде британдық империяның жауларын жойған каперлердің мекені болды. 1880 жылы Интерколониалдық темір жолы мен оның терең су терминалының құрылысы бу кемелері арқылы сауданың өсуіне және порт аймағының қарқынды дамуына мүмкіндік берді. Алайда, 1890 жылдары Галифакс экономикалық төмендеуге ұшырады, себебі жергілікті фабрикалар Орталық Канададағы кәсіпорындармен бәсекелесе алмады. 1905 жылдың соңы мен 1906 жылдың басында британдық гарнизон қаладан кетіп қалды. Канада үкіметі Корольдік Әскери-теңіз күштерінен Галифакс кемежайын (қазіргі CFB Halifax) қабылдады. Кейіннен бұл кемежай 1910 жылы құрылған Канада Корольдік Әскери-теңіз күштерінің басқару орталығына айналды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Канада үкіметі портты және жағалаудағы инфрақұрылымды дамытуға батыл, қымбат күш-жігер жұмсады. Соғыс басталған кезде Галифакс қайтадан маңызға ие болды. Канада Корольдік Әскери-теңіз күштерінің теңізге лайықты кемелері болмағандықтан, Корольдік Әскери-теңіз күштері Атлант мұхитындағы сауда жолдарын сақтау жауапкершілігін өз мойнына алды және Галифаксты Солтүстік Америкадағы өзінің базасы ретінде қайта бекітті. 1915 жылы портты басқару Канада Корольдік Әскери-теңіз күштерінің бақылауына көшті; 1917 жылға қарай Галифакстағы әскери-теңіз күштерінің саны өсіп, патрульдік кемелер, буксирлер және мина іздеушілер енді. 1917 жылға қарай Галифакс/Дартмут халқы 60 000-65 000 адамға жетті. Конвойлар Еуропа соғыс майданына адамдарды, жануарларды және жабдықтарды тасымалдады. Екі негізгі атқарылатын нүкте Жаңа Шотландиядағы Сидней, Кейп-Бретон аралында және Галифакста болды. Жасыққандарды қалаға госпитальдық кемелер жеткізді, сондықтан жаңа әскери госпиталь салынды. Атлант мұхитын кесіп өтетін кемелерге неміс U-боттарының сәтті шабуылдары одақтастарды Еуропаға тауарлар мен әскерлерді тасымалдау кезінде шығындарды азайту үшін конвой жүйесін енгізуге мәжбүр етті. Сауда кемелері порттың солтүстік-батыс жағында орналасқан Бедфорд бассейнінде жиналды, оны екі суастына қарсы торлар қорғады және Канада Корольдік Әскери-теңіз күштерінің патрульдік кемелері күзетті. Конвойлар британдық крейсерлер мен эсминецтердің күзетімен аттанды. Қаланы үлкен әскер гарнизоны, бекіністер, артиллериялық батареялар және суастына қарсы торлармен қорғады. Бұл факторлар қаланың әскери, өнеркәсіптік және тұрғын үй құрылыстарын кеңейтуге ықпал етті, ал порт арқылы өтетін тауарлардың көлемі тоғыз есеге артты. Солтүстік Америка порттарына бағытталған барлық бейтарап кемелер тексеру үшін Галифаксқа хабарлауға міндетті болды.

Dartmouth lies on the east shore of Halifax Harbour, and Halifax is on the west shore. By 1917, "Halifax's inner harbour had become a principal assembly point for merchant convoys leaving for Britain and France." Halifax and Dartmouth had thrived during times of war; the harbour was one of the British Royal Navy's most important bases in North America, a centre for wartime trade, and a home to privateers who harried the British Empire's enemies during the American Revolution, the Napoleonic Wars, and the War of 1812. The completion of the Intercolonial Railway and its Deep Water Terminal in 1880 allowed for increased steamship trade and led to accelerated development of the port area, but Halifax faced an economic downturn in the 1890s as local factories struggled to compete with businesses in central Canada. The British garrison left the city in late 1905 and early 1906. The Canadian government took over the Halifax Dockyard (now CFB Halifax) from the Royal Navy. This dockyard later became the command centre of the Royal Canadian Navy upon its founding in 1910. Just before the First World War, the Canadian government began a determined, costly effort to develop the harbour and waterfront facilities. The outbreak of the war brought Halifax back to prominence. As the Royal Canadian Navy had virtually no seaworthy ships of its own, the Royal Navy assumed responsibility for maintaining Atlantic trade routes by re adopting Halifax as its North American base of operations. In 1915, management of the harbour fell under the control of the Royal Canadian Navy; by 1917 there was a growing naval fleet in Halifax, including patrol ships, tugboats, and minesweepers. The population of Halifax/Dartmouth had increased to between 60,000 and 65,000 people by 1917. Convoys carried men, animals, and supplies to the European theatre of war. The two main points of departure were in Nova Scotia at Sydney, on Cape Breton Island, and Halifax. Hospital ships brought the wounded to the city, so a new military hospital was constructed. The success of German U boat attacks on ships crossing the Atlantic Ocean led the Allies to institute a convoy system to reduce losses while transporting goods and soldiers to Europe. Merchant ships gathered at Bedford Basin on the northwestern end of the harbour, which was protected by two sets of anti submarine nets and guarded by patrol ships of the Royal Canadian Navy. The convoys departed under the protection of British cruisers and destroyers. A large army garrison protected the city with forts, gun batteries, and anti submarine nets. These factors drove a major military, industrial, and residential expansion of the city, and the weight of goods passing through the harbour increased nearly ninefold. All neutral ships bound for ports in North America were required to report to Halifax for inspection.

Апат

Норвегиялық кеме Нидерландыдан Нью-Йоркке Бельгияға гуманитарлық көмек жеткізу үшін бағыт алды, оны Хаакон Фром басқарды. Кеме 3 желтоқсанда бейтарап тексеруден өту үшін Галифаксқа келді және жанармай құю үшін екі күн Бедфорд бассейнінде күтті. 5 желтоқсанда кемеге порттан шығуға рұқсат берілгенімен, «Имо» кемесінің шығуы кешікті, себебі оның көмір жүгі сол күні кешкісін ғана жеткізілді. Отын құю жұмысы су асты қайықтарға қарсы торлар түнгі уақытта көтерілгеннен кейін ғана аяқталды. Сондықтан кеме тек ертеңгісіне ғана жолға шыға алды. Француз жүк кемесі 5 желтоқсан күні Нью-Йорктен келді, оны Эме Ле Медек басқарды. Кемеде ТНТ және пикрин қышқылы, өте тұтанғыш бензол және оқ-дәрілік мақта толыққанды түрде жүктелген болатын. Ол Еуропаға аттанатын конвойге қосылуды жоспарлаған, ол Бедфорд бассейнінде жиналатын болды, бірақ торлар көтерілгенге дейін портына кіруге үлкермеді. Соғысқа дейін қауіпті жүк тасымалдайтын кемелерге портқа кіруге рұқсат берілмеген, бірақ неміс суасты қайықтарының тудырған қаупі ережелерді жеңілдетуге алып келді. Бедфорд бассейніне кіру немесе одан шығу үшін «Narrows» деп аталатын бұғаз арқылы өту қажет болды. Кемелер өздерінің оң жақтағы арна бойынан жақын өтуі және қарсы келе жатқан кемелерді «порттан портқа», яғни сол жақта қалдырып өтуі керек еді. Порт ішінде кемелердің жылдамдығы шектелген болды.

Тездету және өрт

Имоға 6 желтоқсан күні таңертеңгі сағат 7:30 шамасында күзетші кеме HMCS Acadia-дан алынған сигналдар арқылы Бедфорд шығанағынан кетуге рұқсат берілді, оның бортында лоцман Уильям Хейс болды. Кеме порттың жылдамдық шегінен асып, Narrows-қа кірді, көмірін тиеудегі кешігуді өтеу үшін. Капитан Монбланға жылдамдығын азайтып, оң жаққа сәл бұрылуды бұйырды, Dartmouth жағына жақындау үшін. Ол тағы бір сыбызғы соққысын берді, екінші кеме де осылай оңға бұрылатынына үміттене отырып, бірақ оған екі сыбызғы соққысымен жауап берілді. Жақын маңдағы кемелердің теңізшілері сигналдарды естіп, соқтығысу жақын екенін түсініп, Имо Монбланға қарай беттеп келе жатқанын көру үшін жиналды. Екі кеме де осы кезде қозғалтқыштарын тоқтатты, бірақ инерциясы оларды бір-біріне баяу жылдамдықпен әкелді. Маккей кемесін жарылғыш жүгін оятудан қорқып, жерге отырғыза алмады, Монбланға солға (кері руль) қатаң бұрылуға бұйрық берді және соқтығысудан аулақ болу үшін соңғы сәтте Имоның алдынан өтті. Екі кеме дерлік параллель орналасқанда, Имо кенеттен үш сигнал берді, кеме қозғалтқыштарын кері қосып жатқанын көрсетті. Кеменің судағы биіктігі және оң жақ винтінің көлденең итермелеуі кеме басының Монбланға қарай бұрылуына себеп болды. Имоның мұрты Монбланның оң жағындағы №1 жүктік бөліміне соқты. Жарылыс Кейп-Бретон және Принс-Эдуард аралында сезілді. Ричмонд теміржол станциясы мен ауласы қирады, 55 теміржолшы қаза тапты, 500-ден астам теміржол вагоны зақымданды немесе жойылды. Канададағы ең жұқ жүретін Солтүстік көше станциясы ауыр зақымдалды. Өлім саны одан да көп болуы мүмкін еді, егер жарылыс болған жерден шамамен 750 фут (229 м) қашықтықта жұмыс істейтін Интерколониалдық теміржол диспетчері Патрик Винсент (Винс) Коулмен өзін құрбан етпегенде. Ол және оның әріптесі Уильям Ловетт Монбланның өртеніп жатқан қауіпті жүгі туралы бір теңізшіден естіп, қашуға асықты. Коулман Сент-Джоннан (Нью-Брансуик) келген жолаушылар пойзының бірнеше минут ішінде станцияға келуі керектігін есіне алды. Ол жалғыз өзі орнына қайтып, пойызды тоқтату үшін шұғыл телеграммалар жіберді. Хабарламаның бірнеше нұсқасы бар, соның ішінде Атлантика теңіз мұражайынан алынған мынасы: "Пойызды тоқтатыңыз. Порттағы әскери кеме өртеніп, 6-шы айлаққа қарай беттеп келеді және жарылады. Бұл менің соңғы хабарым болуы мүмкін. Сау болыңыз, жігіттер". Коулманның хабары Галифакс маңындағы барлық пойыздарды тоқтатуға себеп болды. Бұл хабарды басқа станциялар да естіп, теміржол қызметкерлері дереу әрекетке кірісті. Сент-Джоннан келген түнгі пойыз №10 ескертуді естіп, Рокингемдегі жарылыстан қауіпсіз қашықтықта тоқтады, шамамен 300 теміржол жолаушысының өмірін сақтап қалды. Коулман өз орнында қаза тапты. Көп ұзамай қалалық ауруханаларға құрбан болғандар ағылып келіп, ауруханалар тез толып кетті. Жаңа әскери аурухана, Камп Хилл, 6 желтоқсанда шамамен 1400 адамды қабылдады. Өрт сөндірушілер апатқа бірінші болып жауап бергендердің қатарында болды, жарылыс болғанға дейін Монбланға өрт сөндіруге асықты. Олар жарылыстан кейін де рөл атқарды, Галифакстың өрт сөндірушілер компаниялары көмекке келді, ал күннің соңына қарай Амхерст (Новая Шотландия) және Монктон (Нью-Брансуик) қалаларынан көмек пойыздары келді. Порттағы Корольдік теңіз флотының крейсерлері құрлыққа алғашқы ұйымдастырылған құтқару топтарын жіберді. HMS Highflyer, қарулы сауда крейсерлері HMS Changuinola, HMS Knight Templar және HMS Calgarian, құтқару топтары мен медициналық қызметкерлерімен бірге қайықтарды жағаға жіберді және көп ұзамай жараланғандарды алып жүруге кірісті. АҚШ жағалау күзетінің кемесі де құтқару тобын жағаға жіберді. Теңізде американдық USS Tacoma крейсері мен USS Von Steuben қарулы сауда крейсері (бұрынғы SS Kronprinz Wilhelm) АҚШ-қа бара жатқанда Галифакстан өтіп барады. Такома жарылыс толқынынан қатты соққыға ұшырап, экипажы бас бөлмеге кетті. Үлкен және көтеріліп жатқан түтін бағанын байқаған Такома бағытын өзгертіп, құтқару жұмыстарына сағат 14:00-де келді. Фон Штубен жарты сағаттан кейін келді. Галифакста жөндеу жұмыстарында болған американдық "Олд Колони" пароходы аз ғана зақымдалды және тез арада ауруханалық кеме ретінде қызмет етуге айналдырылды, британдық және американдық теңіз кемелерінен дәрігерлер мен санитарлармен жабдықталды. Аман қалғандар жарылыс неміс ұшағынан түскен бомбадан болған деп қорқып кетті. Қала шабуылға ұшыраған жағдайда, қару батареялары мен казармадағы әскерлер дереу пайда болды, бірақ бір сағат ішінде жарылыстың себебі мен орны анықталғаннан кейін қорғаныстан құтқару рөліне ауысты. Барлық қолдағы әскерлер Солтүстік жағалаудағы құтқару жұмыстарына және қалалық ауруханаларға, соның ішінде қаладағы екі армиялық ауруханаға көмек көрсету үшін шақырылды. Жағдайды одан әрі ушықтырған нәрсе – екінші жарылыс болуы мүмкін деген қорқыныш болды. Веллингтон казармасындағы оқ-дәрі қоймасынан желдеткіштер арқылы будың бұлты шықты, теңізшілер қойманың жанындағы өртті сөндірді. Өрт тез сөндірілді, бұл бұлт алыс жерден көрінді және жақын арада тағы бір жарылыс болады деген қауесет тарады. Ынтымақпен киінген офицерлер барлығын аумақтан шығарып жіберді. Қауесет қала бойынша тарағанда, көптеген отбасылар үйлерінен қашты. Шатастық екі сағаттан астам уақыт бойы құтқару жұмыстарын қиындатты, бірақ шамамен түске дейін қорқыныш сейілді. Көптеген құтқарушылар эвакуацияны елемеді, ал теңіз құтқару топтары портта үзіліссіз жұмыс істеді. Апаттың ортасындағы теміржол ауласындағы аман қалған теміржолшылар құтқару жұмыстарын жүргізіп, адамдарды портынан және қирандылардың астынан шығарды. Сент-Джоннан келген түнгі пойыз қалаға жақындағанда жарылыстан зардап шекті, бірақ аз ғана зақымдалды. Ол Ричмондқа дейін жалғасты, жол қирандылармен тосылды. Пойыздың жолаушылары мен әскерлері үйлерден адамдарды қазып шығару және ұйықтайтын вагондардан жалақтап алған маталармен жараларды таңу үшін пойыздың шұғыл құралдарын пайдаланды. Пойыз жараланғандармен толтырылып, сағат 13:30-да дәрігерімен бірге Труроға эвакуацияланды. Әйелдер мен еркектер ауруханалық көмекшілерден баспана қызметкерлеріне дейін қызмет етуге келді, ал балалар құтқару жұмысына қажетті хабарларды бір жерден екінші жерге жеткізу арқылы үлес қосты. Жас адамдардың христиандық қауымдастығы (YMCA) сияқты қоғамдық мекемелер шұғыл ауруханалық мекемелерге айналдырылды, медицина студенттері күтім көрсетті. Атлантикалық Канаданың және АҚШ-тың солтүстік-шығысынан құтқару пойыздары жіберілді. Біріншісі Труродан сағат 10:00 шамасында медициналық қызметкерлер мен жабдықтармен шығып, сағат 12:00-де Галифаксқа жетіп, сағат 15:00-ге дейін жараланғандар мен үйсіздермен Труроға қайтып келді. Рокингемнен кейін жол қиын болды, Бедфорд шығанағының батыс жағында. Жараланғандарға жету үшін құтқару қызметкерлері қираған қаланың бөліктерінен өтуге мәжбүр болды, әскерилер көшелерді тазалай бастаған жерге дейін. Кешке қарай Труро, Кентвилл, Амхерст, Стеллартон, Пиктоу және Сидней қалаларынан (Новая Шотландия) және Монктон, Сент-Джон және Сэквилл қалаларынан (Нью-Брансуик) оннан астам пойыз Галифаксқа жетті.

Imo was granted clearance to leave Bedford Basin by signals from the guard ship HMCS Acadia at approximately 7:30 on the morning of 6December, with Pilot William Hayes on board. The ship entered the Narrows well above the harbour's speed limit in an attempt to make up for the delay experienced in loading her coal. The captain ordered Mont Blanc to halt her engines and angle slightly to starboard, closer to the Dartmouth side of the Narrows. He let out another single blast of his whistle, hoping the other vessel would likewise move to starboard but was again met with a double blast. Sailors on nearby ships heard the series of signals and, realizing that a collision was imminent, gathered to watch as Imo bore down on Mont Blanc. Both ships had cut their engines by this point, but their momentum carried them towards each other at slow speed. Unable to ground his ship for fear of a shock that would set off his explosive cargo, Mackey ordered Mont Blanc to steer hard to port (starboard helm) and crossed the bow of Imo in a last second bid to avoid a collision. The two ships were almost parallel to each other, when Imo suddenly sent out three signal blasts, indicating the ship was reversing its engines. The combination of the cargoless ship's height in the water and the transverse thrust of her right hand propeller caused the ship's head to swing into Mont Blanc. Imos prow pushed into the No. 1 hold of Mont Blanc, on her starboard side. The blast was felt as far away as Cape Breton and Prince Edward Island The Richmond Railway Yards and station were destroyed, killing 55 railway workers and destroying and damaging over 500 railway cars. The North Street Station, one of the busiest in Canada, was badly damaged. The death toll could have been worse had it not been for the self sacrifice of an Intercolonial Railway dispatcher, Patrick Vincent (Vince) Coleman, operating at the railyard about 750 feet (229 m) from Pier 6, where the explosion occurred. He and his co worker, William Lovett, learned of the dangerous cargo aboard the burning Mont Blanc from a sailor and began to flee. Coleman remembered that an incoming passenger train from Saint John, New Brunswick, was due to arrive at the railyard within minutes. He returned to his post alone and continued to send out urgent telegraph messages to stop the train. Several variations of the message have been reported, among them this from the Maritime Museum of the Atlantic: "Hold up the train. Ammunition ship afire in harbor making for Pier 6 and will explode. Guess this will be my last message. Good bye boys." Coleman's message was responsible for bringing all incoming trains around Halifax to a halt. It was heard by other stations all along the Intercolonial Railway, helping railway officials to respond immediately. Passenger Train No. 10, the overnight train from Saint John, is believed to have heeded the warning and stopped a safe distance from the blast at Rockingham, saving the lives of about 300 railway passengers. Coleman was killed at his post. A flood of victims soon began to arrive at the city's hospitals, which were quickly overwhelmed. The new military hospital, Camp Hill, admitted approximately 1,400 victims on 6 December. Firefighters were among the first to respond to the disaster, rushing to Mont Blanc to attempt to extinguish the blaze before the explosion even occurred. They also played a role after the blast, with fire companies arriving to assist from across Halifax, and by the end of the day from as far away as Amherst, Nova Scotia, and Moncton, New Brunswick, on relief trains. Royal Navy cruisers in port sent some of the first organized rescue parties ashore. HMS Highflyer, along with the armed merchant cruisers HMS Changuinola, HMS Knight Templar and HMS Calgarian, sent boats ashore with rescue parties and medical personnel and soon began to take wounded aboard. A US Coast Guard cutter, , also sent a rescue party ashore. Out at sea, the American cruiser USS Tacoma and armed merchant cruiser USS Von Steuben (formerly SS Kronprinz Wilhelm) were passing Halifax en route to the United States. Tacoma was rocked so severely by the blast wave that her crew went to general quarters. Spotting the large and rising column of smoke, Tacoma altered course and arrived to assist rescue at 2 pm. Von Steuben arrived a half hour later. The American steamship Old Colony, docked in Halifax for repairs, suffered little damage and was quickly converted to serve as a hospital ship, staffed by doctors and orderlies from the British and American navy vessels in the harbour. Dazed survivors immediately feared that the explosion was the result of a bomb dropped from a German plane. Troops at gun batteries and barracks immediately turned out in case the city was under attack, but within an hour switched from defence to rescue roles as the cause and location of the explosion were determined. All available troops were called in from harbour fortifications and barracks to the North End to rescue survivors and provide transport to the city's hospitals, including the two army hospitals in the city. Adding to the chaos were fears of a potential second explosion. A cloud of steam shot out of ventilators at the ammunition magazine at Wellington Barracks as naval personnel extinguished a fire by the magazine. The fire was quickly put out; the cloud was seen from blocks away and quickly led to rumours that another explosion was imminent. Uniformed officers ordered everyone away from the area. As the rumour spread across the city, many families fled their homes. The confusion hampered efforts for over two hours until fears were dispelled by about noon. Many rescuers ignored the evacuation, and naval rescue parties continued working uninterrupted at the harbour. Surviving railway workers in the railyards at the heart of the disaster carried out rescue work, pulling people from the harbour and from under debris. The overnight train from Saint John was just approaching the city when hit by the blast but was only slightly damaged. It continued into Richmond until the track was blocked by wreckage. Passengers and soldiers aboard used the emergency tools from the train to dig people out of houses and bandaged them with sheets from the sleeping cars. The train was loaded with injured and left the city at 1:30 with a doctor aboard, to evacuate the wounded to Truro. Men and women turned out to serve as everything from hospital aides to shelter staff, while children contributed to the relief effort by carrying messages from site to site. Community facilities like the Young Men's Christian Association (YMCA) were rapidly converted to emergency hospital facilities with medical students providing care. Rescue trains were dispatched from across Atlantic Canada, as well as the northeastern United States. The first left Truro around 10 am carrying medical personnel and supplies, arrived in Halifax by noon and returned to Truro with the wounded and homeless by 3 pm. The track had become impassable after Rockingham, on the western edge of Bedford Basin. To reach the wounded, rescue personnel had to walk through parts of the devastated city until they reached a point where the military had begun to clear the streets. By nightfall, a dozen trains had reached Halifax from the Nova Scotian towns of Truro, Kentville, Amherst, Stellarton, Pictou, and Sydney and from New Brunswick, including the town of Sackville, and the cities of Moncton and Saint John.

Жою және адам өмірінің жоғалуы

Апаттан қаза тапқандардың нақты саны белгісіз. Жаңа Шотландия архивтері мен деректерді басқарудың ресми дерекқоры – Халифакс жарылысының естелік кітабында 1782 құрбанның есімі тіркелген. Жарылыс, цунами және ғимараттардың құлауы салдарынан 1600-ға жуық адам бірден көз жұмды. Соңғы денесі, көрме аумағында қаза тапқан күзетші, 1919 жылдың жазына дейін табылған жоқ. Тағы 9 мың адам жарақат алды. Қаланың өнеркәсіптік секторының көп бөлігі жойылды, көптеген жұмысшылар қаза тапты, ал кемежай ауыр зақымдалды. Апат болған күні таңертең Халифакс қалалық әкімдігінде кенешші Р. Б. Колдуэлл төрағалығымен мәйіттерді қабылдау комитеті құрылды. Галифакстың батыс жағындағы Чебукто жолы мектебі (қазіргі Театр өнері консерваториясы) орталық морг ретінде таңдалды. Корольдік Канада инженерлерінің (RCE) жасағы мектептің жертөлесін жөндеуден өткізіп, морг ретінде, ал сыныптарды Галифакс коронерінің кеңсесі ретінде пайдалануға бейімдеді. Көп ұзамай мәйіттерді тасымалдауға арналған көліктер келіп түсе бастады. Артур С. Барнстед морг жұмысын бастағанда Колдуэллден қызметін қабылдап, 1912 жылғы апаттан кейін оның әкесі Джон Генри Барнстед жасаған өлгендерді тіркеу жүйесіне негізделген жүйені енгізді. Жарылыстан туған көптеген жарақаттар, мысалы, ұшып келген шыныдан немесе жарылыстың күшті жарығынан болған жарақаттар, өмір бойына мүгелектікке алып келді. Мыңдаған адамдар кеме өртенгенін көру үшін тоқтады, олардың көпшілігі ғимараттардың ішінде болды, бұл оларды қираған терезелерден ұшып келген шыны сынықтарының тікелей жолына қойды. Шамамен 5900 адам көз жарақаттарын алды, ал 41 адам толық соқыр болды. 35 миллион долларға жуық зиян келді (1917 жылғы 35,0 доллар бүгінгі күнгі шамамен миллион долларға тең).

Дартмут

Дартмут Халлифакс сияқты тығыз орналасқан емес және жарылыстан портың енімен бөлінген, бірақ бәрібір ауыр зақымдарға ұшырады. Дартмут жағында шамамен 100 адам қаза тапқан деп есептеледі. Терезелер сынып, көптеген ғимараттар, оның ішінде Оланд сыра зауыты және Старр өндіріс компаниясының бір бөлігі зақымдалды немесе қирады. Тюртл Гроув жарылыс ошағына жақын орналасқан, ал елді мекеннің физикалық құрылымдары жарылыс пен цунамиден толығымен жойылды. Галифакс естелік кітабында Тэфтс Коув қауымдастығының 16 мүшесі қаза тапқан деп тіркелген; Тэфтс Коувта қаза болғандардың бәрі жергілікті тұрғындар емес еді. Африквилдің шағын және нашар үйлері жарылыстан қатты зақымдалды. Ұзаққа созылған нәсілшілдік және Африквилді өнеркәсіптік даму үшін бұзу қажет деген нақты көзқарас нәтижесінде Африквил халқына полиция немесе өрттен қорғау көрсетілмеді; олар қалалық салықтарды төлесе де, су құбырлары мен кәріз желілерісіз күй кешті. Африквилге берілген көмек қаражаты аз болды және жарылыстан кейін қаланың басқа аудандарына жұмсалған прогрессивті қайта құрудан ешнәрсе бөлмеді.

Тергеу

Галифакста көптеген адамдар жарылыстың неміс шабуылының салдарынан болғанын алғашқыда ойлады. Галифакс Херальд газеті бұл сенімді біраз уақыт бойы таратып, мысалы, немістер жарылыстан зардап шеккендерді мазақ еткенін хабарлады. Имо кемесінің норвегиялық рулевойі Джон Йохансен жарылыс кезінде алған ауыр жарақаттарына емделіп жатқанда, әскери полицияға оның күдікті мінез-құлқы туралы хабарланды. Йохансен неміс шпионы деген күдікпен тұтқындалды, өйткені оның бойынан неміс тілінде жазылған хат табылды. Бірақ бұл хаттың норвег тілінде жазылғаны анықталды. Жарылыстан кейін Галифакстағы көптеген неміс аман қалғандар тұтқындалып, түрмеге қамалған еді. Ақырында, жарылыстың нақты себебі белгілі болғанда, қорқыныш басылды, бірақ немістердің қатысы туралы әңгімелер жалғасты. Апаттың себептерін зерттеу үшін "Апат комиссарының тергеуі" деп аталатын сот тергеуі құрылды. Тергеу 1917 жылдың 13 желтоқсанында Халифакс сотында басталды, оны судья Артур Драйсдейл басқарды. Тергеудің 1918 жылдың 4 ақпанындағы есебінде Mont Blanc кемесінің капитаны Айм Ле Медек, кеме пилоты Фрэнсис Макки және Корольдік Канада теңіз күштерінің бас инспекторы Ф. Эван Уайатт, портты, қақпаларды және су астына қарсы қорғанысты тексеруге жауапты болды, кінәлі деп танылды. Драйсдейл Доминионның кеме апаты комиссары Л. А. Демерстің пікірімен келісті: "Монбланктың жүктісін ескере отырып, соқтығысудан кез келген құнмен сақтау жауапкершілігі оған ғана жүктелген". Ол, әсіресе, жергілікті қоғамдық пікірдің французға қарсы күшті екеніне және Имо кемесінің адвокаты Чарльз Берчеллдің "көшедегі төбелесші" стиліндегі аргументациясына ықпал еткен болуы мүмкін. Корольдік прокурор В. А. Генридің айтуынша, бұл "көптеген адамдарға үлкен тосынсыр болды", өйткені олар Имо кемесінің каналдың дұрыс емес жағында болғаны үшін кінәлі деп табылғанын күткен еді. Үш адам да адам өлтіру және қылмыстық немқұрайлылық айыптарымен сотқа тартылды, ал алдын ала сот отырысын судья Ричард МакЛеод жүргізді. Жаңа Шотландияның Жоғарғы сотының судьясы Бенджамин Расселл бұл айыптауларды растайтын дәлел жоқ деп тапты. Макки habeas corpus арқылы босатылып, айыптаулар алынып тасталды. Пилот пен капитан бір бұйрық бойынша тұтқындалғандықтан, Ле Медекке қарсы айыптаулар да алынып тасталды. Үш адамнан тек Уайат командирі ғана айыпталды. 1918 жылдың 17 сәуірінде қазылар алқасы Уайатты бір тәуліктен аз уақытқа созылған сотта ақтады. Драйсдейл екі кеме иесі бір-бірінен зиянды өтеуді талап еткен алғашқы азаматтық сот процесін басқарды. Оның шешімі (1918 жылдың 27 сәуірінде) Монбланкты толығымен кінәлі деп тапты. Кейіннен Канаданың Жоғарғы сотына (19 мамыр 1919 ж.) және Лондондағы Тараптық кеңестің сот комитетіне (22 наурыз 1920 ж.) берілген апелляциялар Монбланк пен Имо кемелерінің соқтығысуға әкелген навигациялық қателіктерде бірдей кінәлі екенін анықтады. Ешбір тарап қылмыс жасағаны үшін сотталған жоқ немесе апатқа себеп болған әрекеттері үшін жазаланған жоқ. Аяқталғаннан кейін Гидростон ауданы үйлерден, бизнес орындарынан және саябақтардан тұрады, бұл Галифакстың солтүстік бөлігінде жаңа қоғамдық сезімді қалыптастыруға көмектесті. Қазір ол жоғары деңгейлі ауданға және сауда орталығына айналды. Ал, Африквилдің кедей және дамымаған ауданы қайта құру жұмыстарына енгізілмеді. Көп жылдар бойы Галифакс жарылысы барлық ірі жарылыстарды өлшеу стандарты болып келді. Мысалы, "Тайм" журналы Хиросимадағы атом бомбасының жарылу қуаты "Литтл Бой" бомбасының қуатынан жеті есе артық екенін жазды. Апаттың салдарынан көптеген адамдардың көзі зардап шегуі көз зардаптарына қалай көмектесу керектігін жақсырақ түсінуге әкелді, ал "жақында құрылған Канаданың соқырлар ұлттық институты арқылы Галифакс соқырларға көмек көрсету орталығы ретінде халықаралық деңгейде танылды", - деді Дальхаузи университетінің профессоры Виктория Аллен. Мұндай апат кезінде балаларға арналған үйлесімді медициналық көмектің болмауына Бостоннан келген хирург Уильям Лэдд назар аударды. Оның жарылыстан алған түсінігі Солтүстік Америкада балалар хирургиясының жаңа саласын дамытуға ықпал етті. Галифакс жарылысы денсаулық сақтау саласындағы бірқатар реформаларға, соның ішінде қоғамдық санитария және аналарға күтім көрсетуге ықпал етті. Оқиғаның салдарынан апаттан аман қалғандар үшін бұл ауыр оқиға болды, сондықтан естелік көбінесе жасырылды. Бірінші жылдық мерейтойдан кейін қала ондаған жылдар бойы жарылысты еске алуды тоқтатты. Екінші ресми еске алу 1967 жылы 50 жыл толуына дейін өткізілмеді, тіпті содан кейін де іс-шаралар тоқтады. 1964 жылы жарылыстың құрбандарын еске алу үшін Галифакс Норт мемориалдық кітапханасының құрылысы басталды. Кітапхананың кіреберісінде жарылысты еске алу үшін салынған алғашқы ескерткіш – суретші Жорди Боне жасаған Галифакс жарылысының ескерткіш мүсіні орналасқан. Мүсін 2004 жылы Галифакс аймақтық муниципалитеті тарапынан бұзылды. Галифакс жарылысының еске алу қоңыраулары 1985 жылы салынды, жақын жердегі шіркеуден еске алу карильон қоңырауларын алып, жарылыстың "нөлдік нүктесіне" қарап тұрған Форт Нидам төбесіндегі үлкен бетонды мүсінге орналастырды. Қоңырау мұнарасы әр жылғы 6 желтоқсанда өтетін ресми рәсімдердің орны болып табылады. Леди Хаммонд көшесіндегі Галифакс өрт сөндіру станциясының №4 ескерткіші жарылысқа жауап беру кезінде қаза болған өрт сөндірушілерді құрметтейді. Mont Blanc кемесінің сынықтары Албро көлінің жағасында (Дартмут), Регатта Пойнтында және аймақтың басқа жерлерінде жарылысты еске алу үшін орнатылды. Жарылыстан қаза болғандардың көптеген жерлеу орындары Фэрвью Лон қорымдарында және Байерс Роуд қорымдарында қарапайым ескерткіштермен белгіленген. Жарылыстан қаза болғандардың барлық белгілі есімдері тізілген Еске алу кітабы Галифакс Норт мемориалдық кітапханасында және Атлантика теңізі мұражайында қойылған, онда Галифакс жарылысы туралы үлкен тұрақты көрме бар. Гарольд Гилман оқиғаны еске алу үшін сурет салуға шақырылды; оның "Halifax Harbour at Sunset" ("Күн батқанда Галифакс порты") туындысы "жақында болған қирату туралы көп айтпайды, өйткені көрініс порты бұрынғыдай тыныш көрінетіндей алысқа жылдырылған". Хью МакЛеннанның "Barometer Rising" (1941) романы Галифакста жарылыс кезінде өтеді және қалаға тигізген әсерінің мұқият зерттелген сипаттамасын қамтиды. МакЛеннан мен МакНейлдің роман жанрын пайдаланып жарылысты көркемдеуі, лейтенант полковник Фрэнк МакКелви Беллдің "A Romance of the Halifax Disaster" (1918) повесінің алғашқы әрекетіне ұқсас. Бұл туынды жас әйел мен жараланған солдаттың махаббатын баяндайды. Кит Росс Леки "Shattered City: The Halifax Explosion" (2003) атты мини-сериалды жазды, ол атауын алды, бірақ Жанет Китцтің "Shattered City: The Halifax Explosion and the Road to Recovery" (1990) ғылыми еңбегімен ешқандай қатысы жоқ. Фильм бұрмалаушылықтар мен қателіктер үшін сынға ұшырады. Бостоннан келген жарылысқа жауап беру және Галифакстағы ризашылық Бостон мен Галифакс арасындағы жылы қарым-қатынасты нығайтты. 1918 жылы Галифакс Бостонға Рождество шыршасын жіберді, бұл Бостонның Қызыл Кресі мен Массачусетс қауіпсіздік комитетінің апаттан кейін көрсеткен көмегіне алғыс айту және естелік ретінде болды. Бұл сыйлық 1971 жылы Луненбург округінің Рождество шырша өндірушілер қауымдастығы тарапынан қайта жандандырылды, олар Рождество шырша экспортын ілгерілету үшін және Бостонның жарылыстан кейінгі қолдауын мойындау үшін үлкен шыршаны жыл сайын сыйға берді. Кейіннен бұл сыйлықты Науқас табиғат ресурстары департаменті жалғастырып, жақсы қарым-қатынасты сақтау және сауда мен туризмді ілгерілету үшін қолданады. Шырша Бостонның ресми Рождество шыршасы болып табылады және мерекелік маусым бойы Бостон Коммонға орнатылады. Екі қала үшін де оның символдық маңыздылығын ескере отырып, Науқас табиғат ресурстары департаменті шыршаны таңдау бойынша нақты нұсқаулар берді және бір қызметкерді тағайындады...

Many people in Halifax first thought the explosion to be the result of a German attack. The Halifax Herald continued to propagate this belief for some time, reporting, for example, that Germans had mocked victims of the explosion. While John Johansen, the Norwegian helmsman of Imo, was being treated for serious injuries sustained during the explosion, it was reported to the military police that he had been behaving suspiciously. Johansen was arrested on suspicions of being a German spy when a search turned up a letter on his person, supposedly written in German. It turned out that the letter was actually written in Norwegian. Immediately following the explosion, most of the German survivors in Halifax had been rounded up and imprisoned. Eventually the fear dissipated as the real cause of the explosion became known, although rumours of German involvement persisted. A judicial inquiry known as the Wreck Commissioner's Inquiry was formed to investigate the causes of the collision. Proceedings began at the Halifax Court House on 13 December 1917, presided over by Justice Arthur Drysdale. The inquiry's report of 4 February 1918 blamed Mont Blancs captain, Aimé Le Médec, the ship's pilot, Francis Mackey, and Commander F. Evan Wyatt, the Royal Canadian Navy's chief examining officer in charge of the harbour, gates and anti submarine defences, for causing the collision. Drysdale agreed with Dominion Wreck Commissioner L. A. Demers' opinion that "it was the Mont Blancs responsibility alone to ensure that she avoided a collision at all costs" given her cargo; he was likely influenced by local opinion, which was strongly anti French, as well as by the "street fighter" style of argumentation used by Imo lawyer Charles Burchell. According to Crown counsel W. A. Henry, this was "a great surprise to most people", who had expected the Imo to be blamed for being on the wrong side of the channel. All three men were charged with manslaughter and criminal negligence at a preliminary hearing heard by Stipendiary Magistrate Richard A. McLeod, and bound over for trial. A Nova Scotia Supreme Court justice, Benjamin Russell, found there was no evidence to support these charges. Mackey was discharged on a writ of habeas corpus and the charges dropped. Because the pilot and the captain were arrested on the same warrant, the charges against Le Médec were also dismissed. Commander Wyatt, charged on a separate warrant, was the only one of the three who was indicted. On 17 April 1918, a jury acquitted Wyatt in a trial that lasted less than a day. Drysdale oversaw the first civil litigation trial, in which the owners of the two ships sought damages from each other. His decision (27 April 1918) found Mont Blanc entirely at fault. Subsequent appeals to the Supreme Court of Canada (19 May 1919), and the Judicial Committee of the Privy Council in London (22 March 1920), determined Mont Blanc and Imo were equally to blame for navigational errors that led to the collision. No party was ever convicted for any crime or otherwise successfully prosecuted for any actions that precipitated the disaster. Once finished, the Hydrostone neighbourhood consisted of homes, businesses, and parks, which helped create a new sense of community in the North End of Halifax. It has now become an upscale neighbourhood and shopping district. In contrast, the equally poor and underdeveloped area of Africville was not included in reconstruction efforts. For many years afterward, the Halifax Explosion was the standard by which all large blasts were measured. For instance, in its report on the atomic bombing of Hiroshima, Time wrote that the explosive power of the Little Boy bomb was seven times that of the Halifax Explosion. The many eye injuries resulting from the disaster led to better understanding of how to care for damaged eyes, and "with the recently formed Canadian National Institute for the Blind, Halifax became internationally known as a centre for care for the blind", according to Dalhousie University professor Victoria Allen. The lack of coordinated pediatric care in such a disaster was noted by William Ladd, a surgeon from Boston who had arrived to help. His insights from the explosion are generally credited with inspiring him to pioneer the specialty of pediatric surgery in North America. The Halifax Explosion inspired a series of health reforms, including around public sanitation and maternity care. The event was traumatic for the whole surviving community, so the memory was largely suppressed. After the first anniversary, the city stopped commemorating the explosion for decades. The second official commemoration did not take place before the 50th anniversary in 1967, and even after that, the activities stopped again. Construction began in 1964 on the Halifax North Memorial Library, designed to commemorate the victims of the explosion. The library entrance featured the first monument built to mark the explosion, the Halifax Explosion Memorial Sculpture, created by artist Jordi Bonet. The sculpture was dismantled by the Halifax Regional Municipality in 2004. The Halifax Explosion Memorial Bells were built in 1985, relocating memorial carillon bells from a nearby church to a large concrete sculpture on Fort Needham Hill, facing the "ground zero" area of the explosion. The Bell Tower is the location of an annual civic ceremony every 6 December. A memorial at Halifax Fire Station No. 4 on Lady Hammond Road honours the firefighters killed while responding to the explosion. Fragments of Mont Blanc have been mounted as neighbourhood monuments to the explosion at Albro Lake Road in Dartmouth, at Regatta Point, and elsewhere in the area. Simple monuments mark the mass graves of explosion victims at the Fairview Lawn Cemetery and the Bayers Road Cemetery. A Memorial Book listing the names of all the known victims is displayed at the Halifax North Memorial Library and at the Maritime Museum of the Atlantic, which has a large permanent exhibit about the Halifax Explosion. Harold Gilman was commissioned to create a painting memorializing the event; his work, Halifax Harbour at Sunset, "tells very little about the recent devastation, as the viewpoint is set back so that the harbour appears undisturbed". Hugh MacLennan's novel Barometer Rising (1941) is set in Halifax at the time of the explosion and includes a carefully researched description of its impact on the city. MacLennan and MacNeil's use of the romance genre to fictionalize the explosion is similar to the first attempt by Lieutenant Colonel Frank McKelvey Bell, author of the novella A Romance of the Halifax Disaster (1918). This work follows the love affair of a young woman and an injured soldier. Keith Ross Leckie wrote a miniseries entitled Shattered City: The Halifax Explosion (2003), which took the title but has no relationship to Janet Kitz's non fiction book Shattered City: The Halifax Explosion and the Road to Recovery (1990). The film was criticized for distortions and inaccuracies. The response to the explosion from Boston and the appreciation in Halifax cemented ongoing warm Boston–Halifax relations. In 1918, Halifax sent a Christmas tree to Boston in thanks and remembrance for the help that the Boston Red Cross and the Massachusetts Public Safety Committee provided immediately after the disaster. That gift was revived in 1971 by the Lunenburg County Christmas Tree Producers Association, which began an annual donation of a large tree to promote Christmas tree exports as well as acknowledge Boston's support after the explosion. The gift was later taken over by the Nova Scotia government to continue the goodwill gesture and to promote trade and tourism. The tree is Boston's official Christmas tree and is lit on Boston Common throughout the holiday season. In deference to its symbolic importance for both cities, the Nova Scotia Department of Natural Resources has specific guidelines for selecting the tree and has tasked an employee to oversee the selection.