Кіріспе
1984 жылы Үндістанның Бхопал қаласындағы газ апатты оқиғасы.
Өмірбаян
UCIL зауыты 1969 жылы метил изоцианат (MIC) аралық ретінде пайдалана отырып, пестицид Sevin (UCC карбарилдің бренд атауы) өндіру үшін салынған. 1979 жылы UCIL-ге MIC өндірісі қосылды. Бхопалдағы зауытта қолданылатын химиялық процесс метиламинді фосгенмен реакцияға қосып, МИК құрады, ол өз кезегінде 1 нафтолмен реакцияға қосылып, соңғы өнім - карбарилді құрады. Тағы бір өндіруші Bayer, сондай-ақ, осы MIC аралық процесін АҚШ-тағы Institute, West Virginia-дағы UCC-ге тиесілі химиялық зауытта қолданды. Бопал зауыты салынғаннан кейін басқа өндірушілер (оның ішінде Bayer) карбарилді MIC-сіз өндірді, бірақ өндіріс құны жоғары болды. UCIL процесі басқа жерде қолданылатын MIC-сіз жолдардан ерекшеленді, онда бірдей шикізат басқа өндіріс тәртібімен біріктірілді, бастапқыда фосген нафтолмен реакцияға түсіп, хлорформат эфирін құрады, кейін метиламинмен реакцияға түседі. 1980 жылдардың басында пестицидтерге сұраныс төмендеуіне қарамастан, өндіріс жалғасты, бұл Бопал қаласында пайдаланылмаған МКК жинақталуына әкелді. 1981 жылы зауыттың құбырларын жөндеу жұмыстарын жүргізген кезде бір жұмысшыға фосген шашылып кетті. Ол үрейленіп, газ маскасын алып тастап, көп мөлшерде улы фосген газын жұтып алды, бұл оны 72 сағаттан кейін өлтірді. 1982 жылдың қаңтар айында фосген ағып, 24 жұмысшы зардап шекті, олардың барлығы ауруханаға жақындады. Жұмысшылардың ешқайсысына қорғаныш құралдарын киюге бұйрық берілмеген. Бір айдан кейін 1982 жылдың ақпан айында 18 жұмысшы MIC-тің ағуынан зардап шекті. 1982 жылдың тамызында химиялық инженер сұйық MIC-пен байланысқа келіп, денесінің 30% -дан астамы күйді. 1982 жылдың қазан айында тағы бір МИК ағып кетті. Ағынды газды тоқтатуға тырысқан кезде, MIC жетекшісі ауыр химиялық күйілулерге ұшырады және тағы екі жұмысшы газға қатты ұшырады. 1983 және 1984 жылдары MIC, хлор, монометиламин, фосген және көміртек тетрахлориді, кейде біріктіріліп, ағып шықты. 1984 жылдың қазан айының соңында E610 резервуары азот газ қысымының көп бөлігін тиімді ұстап тұру қабілетін жоғалтты, бұл оның ішіндегі сұйық MIC-ті сорғылауға болмайды дегенді білдірді. Бұл ақаулық кезінде E610 резервуарында 42 тонна сұйық MIC бар еді. Бұл сәтсіздіктен кейін көп ұзамай Бхопалдағы МИК өндірісі тоқтатылды, ал зауыттың кейбір бөліктері жөндеуге жабылды. Жөндеу жұмыстарына зауыттың жарық беретін мұнарасын сөндіру кірді, сонда тотталған құбырды жөндеуге болады. Түнгі сағат 23.30-да МИК аймағындағы жұмысшылар МИК газына аздап әсер еткенін сезініп, ағып кетуді іздеуді бастады. Бірін сағат 23:45-те тауып, сол кездегі кезекші МКК жетекшісіне хабарлаған. Бұл мәселені шешуге шешім таңғы сағат 12:15-те шай ішу үзілісінен кейін қабылданды, ал сол уақытта қызметкерлерге үзілістерді іздеуді жалғастыру тапсырылды. Бұл мәселе бойынша үзіліс кезінде МКК қызметкерлері талқылады. 1982 жылдың қаңтарында сұйық МКК бар резервуарларды салқындату үшін арналған тоңазытқыш жүйесі тоқтатылды, ал 1984 жылдың маусым айында фреон алынып тасталды. MIC сақтау жүйесі суытуды қабылдағандықтан, оның жоғары температуралы дабыл сигналы, дыбыс шығаруға орнатылған, ұзақ уақыттан бері ажыратылған болатын, ал резервуардағы сақтау температурасы аралығында болды. MIC газын өртеу үшін шамырауыш мұнарасы, ол қашып кеткен кезде, оны жалғаушы құбырды жөндеу үшін алып тастады, ол E610 резервуарынан шығарылған мөлшердегі ағынысты бейтараптандыру үшін дұрыс емес мөлшерде болды. Сол кезде өшірілген және "күзеткіш" режимде болған, сондай-ақ пайда болған көлемдегі ағызуды қауіпсіз тоқтатуға жеткіліксіз каустикалық сода мен қуаттылығы бар желдеткіш газды тазалау. 45-60 минут ішінде 30 тоннаға жуық МИК атмосфераға лақтырылды. Газдар Бхопалдың үстінен оңтүстік-шығыс бағытта ұшып кетті. UCIL қызметкері зауыттың сигнализация жүйесін сағат 12:50-де іске қосты, өйткені зауыттың ішінде және айналасында газдың шоғырлануы төзімділікпен қабылдануы қиын болды. Осы уақытта жұмысшылар желге қарсы бағытта UCIL зауытын эвакуациялады. Бхопал полициясының инспекторына қала инспекторы телефон арқылы хабарлағандай, Чола маңындағы (зауыттан шамамен 2 км қашықтықта) тұрғындар таңғы сағат 1-де газдың ағып кетуінен қашып барады. E610 танкісінен шыққан MIC газ ағып кетуі таңғы сағат 2-де тоқтады. Он бес минуттан кейін зауыттың қоғамдық сиренасы бір жарым сағат бұрын тез арада үндеуден кейін ұзақ уақыт бойы естілді. Қоғамдық сирена естілгеннен бірнеше минут өткен соң, UCIL қызметкері полиция бақылау бөлмесіне барып, оларға ағып кету туралы (бұл олардың бірінші рет бұрын-соңды болған екенін мойындауы болды) және "ағып кету тоқтатылды" деп хабарлады.
A flare tower to burn the MIC gas as it escaped, which had had a connecting pipe removed for maintenance, was improperly sized to neutralise a leak of the size produced by tank E610. A vent gas scrubber which had been deactivated at the time and was in 'standby' mode, and similarly had insufficient caustic soda and power to safely stop a leak of the magnitude produced. About 30 tonnes of MIC escaped from the tank into the atmosphere in 45 to 60 minutes. The gases were blown in a southeast direction over Bhopal. A UCIL employee triggered the plant's alarm system at 12:50 a. m. as the concentration of gas in and around the plant became difficult to tolerate. Workers, meanwhile, evacuated the UCIL plant, travelling upwind. Bhopal's superintendent of police was informed via telephone by a town inspector that residents of the neighbourhood of Chola (about 2 km from the plant) were fleeing a gas leak at approximately 1 a. m.
The MIC gas leak emanating from tank E610 petered out at approximately 2:00 a. m. Fifteen minutes later, the plant's public siren was sounded for an extended period of time after having been quickly silenced an hour and a half earlier. Some minutes after the public siren sounded, a UCIL employee walked to a police control room to both inform them of the leak (their first acknowledgement that one had ever occurred in the first place), and that "the leak had been plugged."
Газ бұлтының құрамы
MIC-тен басқа, зертханалық симуляция жағдайлары бойынша, газ бұлтында хлороформ, дихлорметан, хлорсутек, метиламин, диметиламин, триметиламин және көмірқышқыл газы да болған болуы мүмкін. Бұл заттар резервуарда болған немесе MIC, хлороформ және су реакцияласуы нәтижесінде сақтау резервуарында түзілген. Ауадан ауыр материалдардан тұратын газ бұлты жер бетіне жақын қалып, оңтүстік-шығысқа қарай таралып, жақын жердегі елді мекендерге әсер етті. Химиялық реакциялар сұйық немесе қатты аэрозоль түзуі мүмкін. CSIR және UCC ғалымдарының зертханалық зерттеулері сутегі цианидінің бар екенін көрсетпеді.
Тез арада
Содан кейін зауыт сырттан келгендерге (соның ішінде UCC) Үндістан үкіметімен жабылды, ол кейін деректерді жарияламады, бұл жағдайды одан әрі ушықтырды. Алғашқы тергеуді Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер кеңесі (CSIR) және Орталық тергеу бюросы жүргізді. UCC төрағасы және бас директоры Уоррен Андерсон техникалық топпен бірге дереу Үндістанға келді. Әйелдерге келген соң Андерсон үй қамауына алынды және Үндістан үкіметі оны 24 сағат ішінде елден кетуге шақырды. Union Carbide компаниясы халықаралық медициналық сарапшылар тобын ұйымдастырды, сондай-ақ жергілікті Бхопалдың медициналық қауымдастығымен жұмыс істеу үшін қажетті жарақтар мен жабдықтар дайындады, ал UCC техникалық тобы газ шығуының себебін анықтауды бастады. Денсаулық сақтау жүйесі бірден ауыр жүктемеге ұшырады. Аурудың аса қатты тараған аймақтарында дәрігерлердің шамамен 70%-ы жеткілікті біліктілікке ие емес еді. Медициналық қызметкерлер мыңдаған зардап шеккендерге дайын болған жоқ. Дәрігерлер мен ауруханалар MIC газын жұтқан кезде дұрыс емдеу әдістерін білмеді. Бірнеше күн ішінде айналасындағы ағаштар құрғап, ісінген малдардың денелерін жою қажет болды. 170 000 адам ауруханаларда және уақытша медициналық пункттерде емделді, ал 2000 бизон, ешкі және басқа да жануарлар жиналып, жерленді. Жеткізушілердің қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылығынан азық-түлікпен қоса, басқа да тауарлардың жеткізілімі азайды. Балық аулауға тыйым салынды, бұл тауар тапшылығын одан әрі ушықтырды. UCC, мұның жауапкершілікті мойындау емес екенін және бұл сома болашақтағы кез келген келісімге немесе сот шешіміне есептелуі мүмкін екенін ескере отырып, екі күннен кейін 5 миллион доллар көлемінде көмек қорын ұсынды. 1986 жылдың наурыз айында UCC 350 миллион долларлық келісім сомасын ұсынды, оны талапкерлердің АҚШ-тағы адвокаттары қолдады, бұл компанияның мәлімдемесіне сәйкес, "20 жыл ішінде Бхопал құрбандарына 500-600 миллион доллар көлемінде қор құруға мүмкіндік береді". Мамыр айында АҚШ-тың аудандық сотының шешімімен дау АҚШ-тан Үндістан соттарына ауыстырылды. Бұл шешімге шағымданғаннан кейін, АҚШ-тың апелляциялық соты 1986 жылдың қараша айында UCIL-ді "Үндістандағы үнді азаматтарына тиесілі, басқарылатын және жұмыс істететін жекелеген ұйым" деп таныды және ауыстыруды бекітті. АҚШ Жоғарғы Соты 1993 жылдың қазан айында төменгі федералды соттардың Бопал апатынан зардап шеккендерге АҚШ сотында өтемақы талап етуге рұқсат бермеуі туралы шешіміне қатысты апелляцияны қараудан бас тартты. Олар жеке зиян үшін, медициналық бақылау үшін және Бопал зауытының жанындағы тұрғын аудандардағы ауыз суын тазалау үшін сотқа жүгінуді көздеді. Сот ісі 2012 жылы қабылданбады және кейіннен апелляциялық шағым да қабылданбады. Уоррен Андерсон, сол кезде 92 жаста болған, 2014 жылдың 29 қыркүйегінде қайтыс болды. 2023 жылдың 14 наурызында Үндістанның Жоғарғы соты өтемақыны арттыру туралы шағымды қабылдамады.
Ұзақ мерзімді әсерлері
2018 жылы The Atlantic журналы оны «әлемдегі ең ауыр өнеркәсіптік апат» деп атады. Заңгерлер, ғалымдар және журналистер бұл апатты экологиялық қырқындар (экоцид) деп сипаттады.
Ұзақ мерзімді денсаулыққа әсері
Денсаулыққа тигізетін әсері туралы кейбір деректер әлі де қолжетімді емес. 1994 жылға дейін Үндістанның Медициналық зерттеулер кеңесіне (ICMR) денсаулыққа тигізетін әсер туралы мәліметтерді жариялауға тыйым салынған. Көптеген клиникалық зерттеулер жүргізілуде. Сапасы әртүрлі, бірақ түрлі есептер бір-бірін растайды.
Денсаулық сақтау
Үндістан Үкіметі газ құрбандарына ауруханалық қызметтерді арттыруға басымдық берді, сондықтан апаттан кейін ауруханалар салынды. UCC UCIL-дегі үлестерін сатқысы келгенде, Жоғарғы Сот оған аман қалғандарға медициналық көмек көрсету үшін 500 төсектік аурухананы қаржыландыруды бұйырды. Осылайша, 1998 жылы Бхопал еске алу ауруханасы және зерттеу орталығы (BMHRC) ашылды және сегіз жыл бойы аман қалғандарға тегін көмек көрсетуге міндетті болды. BMHRC – 350 төсектік жоғары мамандандырылған аурухана, онда жүрекке операция жасалып, гемодиализ жүргізілді. Гинекология, акушерлік және балалар аурулары мамандары жетіспеді. Сегіз шағын бөлімше (сыртқы денсаулық сақтау орталықтары) ашылды және 2006 жылға дейін газ құрбандарына тегін медициналық көмек көрсету жоспарланды. Самхавна қоры – 1995 жылы тіркелген қайырымдылық қоры, ол газдан зардап шеккендерге заманауи және аюрведалық емдік көмекті тегін ұсынады.
Қоршаған ортаны қалпына келтіру
1986 жылы зауыт жабылғанда құбырлар, барабандар мен резервуарлар сатылды. МИК және Севин зауыттары, әртүрлі қалдықтар сақталымымен бірге, әлі де сол жерде. Оқшаулау материалы құлап, таралып жатыр. Бірнеше басқа да зерттеулер аймақтағы топырақ пен жер асты суларының ластанғанын көрсетті. Ластаушы заттардың арасында 1-нафтол, нафталин, севин, қара шайыр қалдықтары, сынап, уытты хлорорганикалық заттар, ұшқыш хлорорганикалық қосылыстар, хром, мыс, никель, қорғасын, гексахлорэтан, гексахлорбутадиен және HCH пестициді бар. 2012 жылғы 8 маусымда Бхопалдағы улы қалдықтарды жою орталығы UCIL химия зауыттарының қалдықтарын Германияда жою үшін төлем жасауға келісті. 2012 жылғы 9 тамызда Жоғарғы сот Орталық және Мадхья-Прадеш үкіметтеріне зауыттың ішінде және сыртында жатқан улы қалдықтарды алты ай ішінде жою үшін дереу шаралар қабылдауды бұйырды. АҚШ соты UCC компаниясын зауыт орнындағы топырақ пен судың ластануына кінәлі деп айыптаған сот талабын қабылдамады және түзету шараларына немесе осыған байланысты талаптарға жауапкершілік UCC емес, мемлекеттік үкіметке жүктеледі деп шешті. 2005 жылы мемлекеттік үкімет түрлі үнді сәулетшілерін "Бхопал газ апатының құрбандарына арналған мемориалдық кешенді дамыту концепциясын" ұсынуға шақырды. 2011 жылы осы мақсатта Еуропа университеттерінен қатысушылармен конференция өткізілді.
Жұмыспен қамту және тұрғын үйді қалпына келтіру
Газдан зардап шеккендерге арналған жоспарланған 50 жұмыс орнының 33-і іске қосылды. 1992 жылға дейін біреуін қоспағанда, барлығы жабылды. 1986 жылы М.П. үкіметі Бхопалдағы арнайы өнеркәсіптік аймаққа инвестиция жасады. Жоспарланған 200 жұмыс үйінің 152-сі салынды, ал 2000 жылы 16-сы ішінара жұмыс істеді. 50,000 адамға баламалы жұмыс қажет деп есептелді, ал үкіметтік бағдарлама бойынша тұрақты жұмыс тапқан газдан зардап шеккендердің саны 100-ден аспады. Үкімет Бхопалдан тыс "жесірлер колониясы" деп аталатын екі және төрт қабатты ғимараттарда 2486 пәтер салуды жоспарлады. Су жоғарғы қабаттарға жетпеді және мал шаруашылығымен айналысу мүмкін болмады, ол олардың негізгі кәсібі еді. Автобустар, мектептер сияқты инфрақұрылым кем дегенде он жыл бойы болмады. Жесірлерге ай сайын зейнетақы төленді (кейінірек). Айлық табысы белгілі бір сомадан төмен отбасыларға да жәрдемақы төлеу туралы шешім қабылданды. Уақытша көмек көрсету арқасында көбірек балалар мектепке бара алды, емделуге және тамаққа көбірек ақша жұмсалды, сондай-ақ тұрғын үй жағдайы да жақсарды. 1990 жылдан бастап апатқа дейін туған отбасы мүшелеріне уақытша жәрдемақы төленді. 2010 жылғы 24 маусымда Үндістан Үкіметінің Кабинеті Үндістан салық төлеушілерінің қаражаты есебінен қаржыландырылатын көмек пакетін бекітті.
Басқа әсерлер
1985 жылы америкалық саясаткер Генри Уэксман АҚШ үкіметінің Бхопал апатын тергеуін сұрады, оның нәтижесінде АҚШ-та улы химиялық заттардың кездейсоқ шығарылуына қатысты заңнама қабылданды.
Себептер
Апатқа қатысты екі негізгі аргумент бар. "Корпоративтік немқұрайлылық" тұрғысынан қарағанда, апатқа нашар күтімделген және тозуға ұшыраған жабдықтар, қауіпсіздікке салғысыз қарау және жеткіліксіз оқытылған жұмыс күшінің күшті үйлесімі себеп болды. Бұл жұмысшылардың іс-қимылдарымен аяқталды, олардың салдарынан қорғау жүйелері дұрыс жұмыс істемеген кезде су MIC резервуарларына еніп кетті. UCC болса, "наразы жұмысшы" әдейі түрде шлангты қысым өлшегіш қосылысына жалғап, апатты тудырды деп мәлімдейді. Жұмысшылар ағылшын тіліндегі нұсқаулықтарды қолдануға мәжбүр болды, бірақ олардың тек азы ғана тілді меңгерген. Кейінгі зерттеулер MIC қатысты қауіпсіздік шараларының біртіндеп нашарлағанын көрсетті, ол өндіріс процесі үшін маңыздылығын жоғалтқан. 1984 жылға қарай, бастапқы 12 оператордың тек 6-сы ғана MIC-пен жұмыс істеді, ал басшылық қызметкерлердің саны да екі есеге азайды. Түнгі ауысымда техникалық қызметті бақылайтын ешкім болған жоқ, ал приборлардың көрсеткіштері бұрынғы қажетті бір сағаттың орнына, екі сағат сайын тексерілді.
Жабдық пен ережелердің жеткіліктілігі
Зауыт MIC резервуарына кенеттен су қосылған газды өңдеуге тиісті жабдықтармен жарақтанбаған. MIC резервуарының дабылдары төрт жылдан бері істемей келді және АҚШ-та қолданылатын төрт сатылы жүйеге қарағанда, тек бір қолмен басқаруға арналған резервтік жүйе болды. Энергия шығындарын азайту мақсатында салқындату жүйесі тоқтап тұрды. MIC нұсқаулықта көрсетілген 4,5 градус емес, 20 градус температурада сақталды. Бұған қоса, зауытта қышқылмен әрекеттескенде тоттанатыны белгілі болған көміртекті болаттан жасалған клапандар қолданылды. UCIL инженерлері MIC зауытының жобасын үкіметтік нұсқауларға сәйкес, жергілікті материалдар мен өнімдерді барынша пайдалану үшін "үндістандандырды". Мумбайда орналасқан Хамфрис және Глазго Консалтингс ПВТ. Ltd. компаниясы бас кеңесші болды, Larsen & Toubro компаниясы MIC сақтау резервуарларын жасады, ал Taylor of India Ltd. құрал-жабдықтарды жеткізді. 1998 жылы Үндістанда азаматтық сот ісі кезінде зауыт мұндай проблемаларға дайын болмағаны анықталды. Мұндай ауқымдағы апаттармен күресу үшін ешқандай іс-қимыл жоспары әзірленбеген. Бұған Бхопалда өндірілген және қолданылған химиялық заттардың мөлшері мен қауіптілігі туралы жергілікті билік органдарына хабарламау кірді. 1982 жылғы аудитте жұмыскерлердің өнімділігі стандарттардан төмен екені көрсетілді.
Union Carbide-тің қосымша іс-қимылдары
Корпорация резервуардағы клапандардың істен шыққаны туралы мәлімдемені жоққа шығарды және апаттан кейін жиналған құжатталған дәлелдер зауыттың сумен шаю операциясына жақын клапанның жабылып, герметикалық жабысқан екенін көрсетті деп мәлімдеді. Бұдан әрі, процестік қауіпсіздік жүйелері судың кездейсоқ түрде резервуарға енуіне жол бермеді. Carbide 1982 жылы анықталған барлық қауіпсіздік мәселелері 1984 жылға дейін шешілгенін және апатқа ешқандай қатысы жоқ екенін мәлімдеді. Компания, мұндай ауқымды химиялық реакцияның туындауына қауіпсіздік жүйелерінің тоқтатуға шамасы келмейтінін мойындады. Carbide-тың сөзіне сүйенсек, "зауыттың қауіпсіздік жүйелерін жобалау кезінде осындай ауқымды химиялық реакция ескерілген жоқ", себебі "резервуардың газ сақтау жүйесі жүйеге мұндай үлкен көлемде судың кездейсоқ түрде енуіне жол бермеу үшін автоматты түрде жасалған" және "процестік қауіпсіздік жүйелері – орналасқан және жұмыс істеп тұрған – судың резервуарға кездейсоқ түрде енуіне жол бермес еді". Олар "қызметкерлердің саботаж жасауы – нашар жобалау немесе жұмыс істеу емес – трагедияның себебі болды" деп мәлімдеді. Union Carbide-тың мәлімдемесіне сәйкес, 1987 жылдың тамызында олар гуманитарлық алғашқы көмек ретінде қосымша 4,6 миллион доллар бөлді. Олар сондай-ақ апаттан кейін Үндістанның Қызыл Крестіне 5 миллион доллар сыйлады. Кейін 1987 жылы Үндістан үкіметі Андерсонды, тағы сегіз басшыны және екі компанияның еншілес компанияларын кісі өлтіру айыптары бойынша Үндістан сотына шақырды. Жауап ретінде Union Carbide компаниясы, компания Үндістанның юрисдикциясына бағынбайтынын мәлімдеді. Раджив Ганди Киссинджердің кеңесін қарастыратынын білдірді. Bharatiya Janata Party Раджив Гандидің президент Рональд Рейганмен Адил Шахриарды кешіру туралы құпия саяси келісімге отырып, Уоррен Андерсонды қорғағанын мәлімдеді. Dow компаниясы Union Carbide компаниясының Бхопалдағы бизнесіне байланысты туындаған істерде жауапкер ретінде танылды.
Ағымдағы ластану
Зауытта тасталған химиялық заттар жер асты суларын ластауды жалғастыруда. Химиялық заттардың денсаулыққа зияндылығы мәселесі даулы. Сайттағы және оның айналасындағы аумақтың ластануы газ ағып кетуінен туындаған жоқ. Зауыт маңындағы аумақ қауіпті химиялық заттарды төгу үшін пайдаланылған, және 1982 жылға қарай UCIL фабрикасының жанындағы су құдықтары қолданудан шығарылуға тиіс болды. 1999 жылдан бастап Greenpeace және басқалар топырақтан, жер асты суларынан, құдық суларынан және UCIL маңындағы тұрғын үйлерден, сондай-ақ UCIL фабрикасының аумағынан алған үлгілердегі зерттеулер улы ауыр металдар мен химиялық қосылыстармен ластануды көрсетті. Есептерге сәйкес, табылған заттар: нафтол, нафтален, Севин, шайыр қалдықтары, альфа-нафтол, сынап, органохлорлар, хром, мыс, никель, қорғасын, гексахлорэтан, гексахлорбутадиен, пестицид HCH (BHC), ұшпалы органикалық қосылыстар және гало-органикалық заттар. Сондай-ақ, осы заттар сол аймақта тұратын әйелдердің сүтінде де табылды. Америка Құрама Штаттарының Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) белгілеген қауіпсіздік деңгейінен 50 есе жоғары концентрацияда ұрықтың дамуына кедергі келтіретін трихлорэтилен және түрлі қатерлі ісіктерге себеп болатын химиялық заттар да анықталды. 2002 жылы Бхопалдағы шындықты табу миссиясы емшек сүтінде сынап, қорғасын, 1,3,5 трихлорбензол, дихлорметан және хлороформ сияқты бірнеше уытты заттарды анықтады. 2004 жылы BBC Radio 5 хабарлағандай, сайтта ашық контейнерлерде немесе жерге шашылып жатқан бензол гексахлориді және сынап сияқты уытты химиялық заттар бар. Бұл жердегі құдықтан алынған ауыз суының сынамасында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған шекті мөлшерден 500 есе жоғары ластану деңгейі байқалды. 2009 жылы Делидегі ластануды бақылау зертханасы – Ғылым және қоршаған орта орталығы, фабрикадан үш шақырымға дейінгі жер асты суларының пестицидтермен ластануын көрсететін сынақ нәтижелерін жариялады. Сол 2009 жылы BBC зауыттың солтүстігінде орналасқан жиі қолданылатын қол сорғысынан су үлгісін алды. Ұлыбританияда сарапталған үлгіде Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған карбон тетрахлоридінің, канцерогендік токсиннің ең жоғары мөлшері 1000 есе артық екені анықталды. 2010 жылы британдық фотожурналист тастап кетілген UCIL фабрикасына кірді, онда тастап кетілген, ағып жатқан уытты заттар бар деген айыптаманы тексеру үшін. Химиялық заттарға ұшырағаннан кейін ол бір апта бойы Бхопалдағы ауруханада жатты. Самбавна клиникасының дәрігерлері оған зауыт ішіндегі уланған шаңнан туындаған ауыр тыныс алу реакциясынан кейін оттегі, ауырсынуды басатын және қабынуға қарсы дәрілер берді. 2011 жылдың қазан айында Экологиялық басқару және бағалау институты екі британдық экологиялық ғалымның мақаласы мен видеосын жариялады, онда зауыттың, қоқыс тастайтын жердің және күн сәулесінен булану тоғандарының қазіргі жағдайы көрсетілді және сайтты және ластанған жер асты суларын тазарту үшін қажетті дағдыларды қамтамасыз ету үшін халықаралық күш-жігерді жаңартуға шақырылды.
Романдар
Амуля Малладидің 2002 жылғы "Таза ауаның демі" романы Бхопалдағы газ апатына байланысты денсаулық проблемаларына тап болған ана мен ұлының оқиғасын баяндайды. Кітап Малладидың апат кезіндегі Бхопалда болған естеліктеріне негізделген. Индра Синха 2007 жылы "Animal's People" романын жариялады. Роман газдың салдарынан омыртқасында кемшілікпен туған баланың тағдырын көрсетеді. Бұл кітап "Ман Букер" сыйлығының тізіміне енді. Арундати Ройдың 2017 жылғы "Ең жоғары бақыт министрлігі" романы Үндістандағы көптеген қазіргі заманғы саяси мәселелерді қамтиды, сонымен қатар газ апатының салдарымен күресіп жатқан кейбір кейіпкерлерге де тоқталады. Энни Мюррейдің 2019 жылғы "Ана мен бала" романының бір бөлігі апаттан кейінгі Бхопалда өтеді.
Кино және теледидар
"Бхопал экспресі" – 1999 жылғы фильм. "Бхопал түнгі сергелдеңі" (2011) – теледокументалдық драмалар сериясының 4-ші маусымының алтыншы бөлімі. 2014 жылы апаттың 30 жылдығына орай "Бхопал: Жаңбырға тілек" тарихи драмасы шықты, онда Мартин Шин Union Carbide компаниясының бас директоры Уоррен Андерсон рөлінде, ал Кал Пенн мен Миша Бартон да түсті. КК Менон, Р. Мадхаван, Дивиенду Шарма және Бабил Хан қатысқан "Теміржолшылар: Бхопал 1984-тің айтылмаған тарихы" атты төрт бөлімді веб-сериал 2023 жылдың 18 қарашасында Netflix желісінде жарық көрді.
Жергілікті
1984 жылдан бері жекелеген белсенділер трагедиядан кейін маңызды рөл атқарды. Ең танымалдары – Сатинат Саранги (Сатью), металлургия инженері, ол газ шығуынан кейін бір күн өткен соң Бхопалға келді. Ол бірнеше белсенді топтарды құрды, сондай-ақ газдан зардап шеккен науқастарға арналған «Самхавна Траст» клиникасын ұйымдастырды, оның директоры болып табылады. Апаттан кейін көп ұзамай, түрлі белсенді топтардың өкілдері де келді. Белсенділер газ құрбандарын ұйымдастыру жұмысына кірісті, бұл полиция мен үкімет тарапынан қатыгез жазалауға алып келді.
Халықаралық
Халықаралық үкіметтік емес ұйымдармен, соның ішінде Ұлыбританияның Пестицидтер жөніндегі іс-қимыл желісі және Гринписпен ынтымақтастық трагедиядан кейін көп ұзамай басталды. Ең алғашқы есептердің бірі – 1985 жылғы Халықаралық Еңбек Ұйымының (ILO) кәсіподақ баяндамасы. Dow компаниясы дереу мәлімдеме жасап, олардың сол аттас қызметкері жоқ екенін, оның Dow компаниясымен қатысы жоқ, алдамшы екенін және оның айтқандарының бәрі жалған екенін хабарлады. Кейіннен BBC телеарнасы түзету жасап, кешірім сұрады. Джуд Финистерраның нақты аты – Энди Бихлбаум, ол "Иә" тобының мүшесі еді. 2002 жылы The Yes Men Dow компаниясының апатқа жауапкершіліктен бас тартуын түсіндіретін жалған баспасөз хабарламасын жариялады және Dow компаниясының ресми сайтына ұқсас, бірақ жалған ақпаратты қамтитын "DowEthics.com" веб-сайтын құрды.
Активистерді бақылау
Stratfor электрондық поштасының жария болуы Dow Chemical компаниясының Бопал апатына қатысқан белсенділердің, оның ішінде "Иә" тобының жеке және қоғамдық өмірін бақылау үшін Stratfor компаниясын пайдаланғанын көрсетті. Dow компаниясының өкілдеріне жіберілген электрондық хаттарда жалданып алынған қауіпсіздік сарапшылары белсенділердің ұнатып көрген YouTube видеолары, Twitter және Facebook жазбалары мен қоғамдық шаралардағы қатысулары тізімделген. Бопал туралы зерттеу жүргізіп, ағымдағы ластану мәселесін жариялаған журналистер, кинорежиссерлер және авторлар, мысалы Джек Лоуренсон мен Макс Карлсон да бақылауға алынды. Stratfor Wikileaks-тің бұл ақпаратты жариялауын айыптады, бірақ хабарламалардың дұрыстығын нақтыламады да, жоққа шығармады да, тек заң шегінде әрекет еткенін мәлімдеді. Dow Chemical компаниясы да бұл мәселе бойынша ешқандай түсіндірме бермеді. Бопалдағы Халықаралық медициналық комиссияның мүшесі Ингрид Экерманға Үндістанға баруға виза берілген жоқ.
Union Carbide Corporation корпорациясы
Метил изоцианат. Union Carbide F 41443A – 7/76. Union Carbide Corporation, Нью-Йорк (1976)
Көміртек тотығы, фосген және метил изоцианат. Құрылымдық қауіпсіздік процедуралары жөніндегі нұсқаулық. Union Carbide India Limited, Ауыл шаруашылығы өнімдері бөлімі: Бхопал (1978)
Операциялық нұсқаулық II бөлім. Метил изоцианат бөлімі. Union Carbide India Limited, Ауыл шаруашылығы өнімдері бөлімі (1979). Бхопалдағы метил изоцианат оқиғасы. Тергеу тобының есебі. Union Carbide Corporation, Данбери, КТ (1985). Өсімдік аумағындағы топырақ/су сынамаларындағы улы ингредиенттердің болуы. Union Carbide Corporation, АҚШ (1989).
Carbon monoxide, Phosgene and Methyl isocyanate. Unit Safety Procedures Manual. Union Carbide India Limited, Agricultural Products Division: Bhopal (1978)
Operating Manual Part II. Methyl Isocyanate Unit. Union Carbide India Limited, Agricultural Products Division (1979). Bhopal Methyl Isocyanate Incident. Investigation Team Report. Union Carbide Corporation, Danbury, CT (1985). Presence of Toxic Ingredients in Soil/Water Samples Inside Plant Premises. Union Carbide Corporation, US (1989).