Кіріспе
Лингвистикада, нақтылығы жоқ көңіл-күйлер (қысқаша) – белгілі бір жағдайдың немесе әрекеттің сөйлеуші сөйлеген сәтте болғаны белгісіз екенін көрсететін грамматикалық көңіл-күйлердің негізгі жиынтығы. Бұл нақты көңіл-күйлермен қарама-қайшы. Кез келген тілде нақты еместікті білдірудің грамматикалық жолдары бар. Тіл білімі мамандары "irrealis" терминін нақты морфологиялық маркерлер немесе сөйлем түрлері үшін қолданады. Көптеген тілдерде нақтылығы жоқ көңіл-күйлердің түрлері бойынша қосымша жіктемелер жасалады. Бұл әсіресе алгонкин тілдерінде, мысалы, Blackfoot тілінде жиі кездеседі.
In linguistics, irrealis moods (abbreviated ) are the main set of grammatical moods that indicate that a certain situation or action is not known to have happened at the moment the speaker is talking. This contrasts with the realis moods. Every language has grammatical ways of expressing unreality. Linguists tend to reserve the term "irrealis" for particular morphological markers or clause types. Many languages with irrealis mood make further subdivisions between kinds of irrealis moods. This is especially so among Algonquian languages such as Blackfoot.
Қосалқы
Субъюнктив көңіл-күйі, кейде конъюнктив көңіл-күйі деп аталады, тәуелді сөйлемдерде бірнеше қолданысқа ие. Мысалдарға гипотетикалық немесе ықтимал емес оқиғаларды талқылау, пікірлер мен сезімдерді білдіру немесе әдепті өтініш жасау (нақты көлемі тілге байланысты) жатады. Ағылшын тілінде субъюнктив көңіл-күйі бар, бірақ ол көбінесе міндетті емес. Мысалы: "Мен Пауылға алма жеуді ұсындым", бірақ Пауыл шындығында алма жемейді. Бұл сөзді "Пауыл алма жейді" деген сөйлеммен салыстырыңыз, онда "жеу" етістігі қазіргі уақытта, хабарлама көңіл-күйінде тұр. Әсіресе британдық ағылшын тілінде мұны "Мен Пауылға алма жесе екен деп ұсындым" деп айтуға болады, бұл "Пауыл алма жесе екен" дегеннен туындаған. Ағылшын тіліндегі субъюнктивтің басқа қолданыстары, мысалы "Егер ол қошқар әкеле алмаса, онда ол өз қылмысы үшін басқасын әкелсін" (Леуіліктер 5:7), көне немесе ресми болып кеткен. "Мен оның дереу кетіп кеткенін қамтамасыз етемін" сияқты сөйлемдер көбінесе ресми болып табылады және көбінесе "Мен оның дереу кеткеніне көз жеткіземін" сияқты хабарлама конструкцияларымен ауыстырылған. (Кейбір жағдайларда, субъюнктив пен хабарлама көңіл-күйінің етістік формалары бірдей болуы мүмкін: "Мен сіздің дереу кеткеніңізге көз жеткіземін".) Субъюнктив көңіл-күйі роман тілдерінің грамматикасында маңызды орын алады, олардың кейбір тәуелді сөйлемдері үшін осы көңіл-күйді қажет етеді. Бұл ағылшын тілін білетіндерге осы тілдерді үйренуде қиындық туғызады. Кейбір басқа тілдерде, күмәнді немесе шартты көңіл-күйлер субъюнктивтің орнына күмәнді немесе ықтимал емес оқиғалар туралы сөйлеу үшін қолданылуы мүмкін (негізгі мақаланы қараңыз).
Опциялық
Оптивті көңіл-күй үміт, тілек немесе бұйрық білдіреді. Басқа қолданыстар субъюнктивті көңіл-күймен қабаттасуы мүмкін. Көптеген тілдерде оптив жеке көңіл-күй ретінде кездеспейді; осыған ие тілдердің арасында албан, көне грек, санскрит, фин, авеста тілдері бар (оның өзі фин тілінен басқа, жоғарыда аталған тілдердің Proto Indo European тіліндегі ата-бабасы болған). Фин тілінде бұл көңіл-күйді «архаикалық» немесе «формальды императив» деп атауға болады, тіпті оның басқа қолданыстары болса да; алайда, ол кем дегенде формалдылықты көрсетеді. Мысалы, Адам құқықтарының жалпы декларациясының тоғызыншы бабы: «ұсталмауы керек» деген сөздермен басталады, мұндағы «ұсталмауы керек» – «ұстамау» императиві. Сондай-ақ, шартты көңіл-күйді *isi* және *pa* жұрнағын бірге қолдану оптивті мағына береді: *olisinpa* – «егер мен болсам». Мұнда тілек орындалмағаны және орындалмауы анық көрінеді. Санскритте оптивті жасау үшін етістік түбіріне екіншілік жұрнақтар қосылады. Оптив, басқа көңіл-күйлер сияқты, белсенді және ортаңғы райларда кездеседі. Мысалдар: *bhares* – «сен алып жүруің керек» (белсенді) және *bharethaas* – «сен өзің үшін алып жүруің керек» (ортаңғы). Оптив тек тілек, өтініш және бұйрықтарды ғана емес, сонымен қатар мүмкіндіктерді де білдіре алады, мысалы, *kadaacid goshabdena budhyeta* – «ол сиырлардың ырылдауынан оянуы мүмкін», күмән мен белгісіздік, мысалы, *katham vidyaam Nalam* – «Nala-ны қалай тануға болады?» Оптив шартты көңіл-күйдің орнына да қолданылуы мүмкін.
where älköön pidätettäkö "shall not be arrested" is the imperative of ei pidätetä "is not arrested". Also, using the conditional mood isi in conjunction with the clitic pa yields an optative meaning: olisinpa "if only I were". Here, it is evident that the wish has not been fulfilled and probably will not be. In Sanskrit, the optative is formed by adding the secondary endings to the verb stem. The optative, as other moods, is found in active voice and middle voice. Examples: bhares "may you bear" (active) and bharethaas "may you bear [for yourself]" (middle). The optative may not only express wishes, requests and commands, but also possibilities, e. g., kadaacid goshabdena budhyeta "he might perhaps wake up due to the bellowing of cows", doubt and uncertainty, e. g., katham vidyaam Nalam "how would I be able to recognize Nala?" The optative may further be used instead of a conditional mood.
Юссивтік
Юссивтік көңіл-күй (қысқартылған) тілеу, талап ету, жалбару, өзін-өзі шақыру, ниет, құштарлық, мақсат, бұйрық немесе салдарды білдіреді. Кейбір тілдерде бұл кохортативтік көңіл-күйден ажыратылады, себебі кохортатив көңіл-күй бірінші жақта, ал юссив көңіл-күй екінші немесе үшінші жақта қолданылады. Ол араб тілінде кездеседі, онда ол مجزوم (majzūm) деп аталады, сондай-ақ еврей және эсперанто тілдерінде де бар. Араб тіліндегі юссивтік көңіл-күйді басқару ережелері біршама күрделі.
Әлеуетті
Потенциалдық модальдық түр (қысқартылып) – сөйлеушінің пікірінше, бір іс-әрекет немесе оқиғаның болуы ықтимал екенін көрсететін модальдық түр. Ол көптеген тілдерде қолданылады, оның ішінде фин, жапон және санскрит тілдерінде (соның ішінде оның түп-тамыры прото-индоевропалық тілі) және саам тілдерінде. (Жапон тілінде бұл көбінесе «шартты» деп аталады, себебі «потенциал» әрекетті орындау мүмкіндігін білдіретін дауысқа қатысты қолданылады.) Фин тілінде бұл көбінесе әдеби құрал ретінде қолданылады, өйткені көптеген диалектілерде күнделікті сөйлеу тілінен дерлік жойылған. Оның жұрнағы – ne, мысалы, *men + ne + e → mennee «(ол/сіз/біз) баруы мүмкін». Кейбір дауыссыз дыбыстардың жиынтығы екі еселенеді. Ауызша тілде «kai» сөзі «бәлкім» мағынасында қолданылады, мысалы, hän tullee орнына «se kai tulee» «ол, бәлкім, келеді».
Қажеттілік
Императив – тікелей бұйрық, өтініш және тыйым салу. Көп жағдайда императивті қолдану тікелей немесе тіпті әдепсіз болып көрінуі мүмкін, сондықтан оны көбінесе сақтықпен қолданады. Мысалы: "Пол, үй тапсырмаңды қазір жаса". Императив – біреуге бір нәрсені пікір таластырмай істеуді айту үшін қолданылады. Көптеген тілдерде, соның ішінде ағылшын тілінде, императивті жасау үшін жалаңаш етістік түбірі қолданылады (мысалы, "бар", "жүгір", "жас"). Дегенмен, сери және латын тілдері сияқты басқа тілдерде ерекше императивтік формалар бар. Ағылшын тілінде екінші жақ императивпен білдіріледі, егер бірінші жақ көпше түрі көрсетілмесе, мысалы "Let's go" ("Бірге барайық"). Тыйым салатын көңіл-күй, яғни теріс императив, кейбір тілдерде грамматикалық немесе морфологиялық тұрғыдан императивтен өзгеше болуы мүмкін. Ол етістіктің әрекетіне рұқсат жоқ екенін көрсетеді, мысалы, "Барама!" (көнеше: "Жолға шықпа!"). Мысалы, португал және испан тілдерінде императивтік формалар тек императивтің өзі үшін ғана қолданылады, мысалы, "vai embora!" "¡vete!" ("кет!"), ал теріс бұйрықтарды жасау үшін субъюнктив қолданылады, мысалы, "não vás embora!" "¡no te vayas!" ("кетпе!"). Ағылшын тілінде императив кейде шартты сөйлем құру үшін қолданылады: мысалы, "Go eastward a mile, and you will see it" ("Шығысқа қарай бір миль жүр, сонда оны көресің") деген сөз "If you go eastward a mile, you will see it" ("Шығысқа қарай бір миль жүрсең, оны көресің") дегенді білдіреді.
Жетісу
Оптиватив үміт білдірсе, желатив көңіл-күй тілектер мен қалауды көрсетеді. Қалау дегеніміз – нәрсенің осылай болуын тілеуіміз; ал үміт көбінесе қалаудың орындалу мүмкіндігіне деген сенімділікпен байланысты. Егер біреу бір нәрсені қаласа, бірақ оның орындалуына пессимистікпен қараса, онда ол оны қалайды, бірақ оған үміт арта алмайды. Көптеген тілдерде ерекше желатив көңіл-күй болмайды; осыған ие үш тіл – санскрит, жапон және прото-индоевропалық тілдері. Жапон тілінде "tai" етістік формасы сөйлеушінің қалауын білдіреді, мысалы, "watashi wa asoko ni ikitai" – "Мен сонда баруымды қалаймын". Бұл форма жартылай сын есебінде қарастырылады: "garu" көмекші етістігі басқа адамның психикалық күйін сырттан көрсету үшін қолданылады, яғни сөйлеушіден басқа біреудің қалауын білдіру үшін, сынның соңғы әрпі "i" алынып тасталады (мысалы, "Jon wa tabetagatte imasu" – "Джон жегісі келіп тұр"). Санскритте "sa", кейде "isa" қосымшасы қайталанған түбірге қосылады, мысалы, "jījīviṣati" – "ол өмір сүруді қалайды", ал "jī́vati" – "ол өмір сүреді". Санскриттегі желатив көңіл-күй жақын арада болатын жағдайды да білдіре алады: "mumūrṣati" – "ол өлуге айналып тұр". Санскриттегі желатив көңіл-күй прото-индоевропалық тілдердегі дәстүрді жалғастырады.
Күмәнданбалы
Ожибве, түрік, болгар және басқа тілдерде күмәнділік рай қолданылады. Ол сөйлеушінің етістікпен білдірілген оқиғаға деген күмәнін немесе белгісіздігін көрсетеді. Мысалы, ожибве тілінде "Baawitigong igo ayaa noongom" сөйлемі "ол бүгін Баавитигонгта" деп аударылады. Егер күмәнділік жұрнағы "dog" қосылса, ол "Baawitigong igo ayaadog noongom" болып, "ол Баавитигонгта болуы мүмкін деп ойлаймын" деген мағына береді.
Ұсыну
Үндеу немесе үндеу райы тілеу, қысым көрсету, жалбарыну, өзін-өзі шақыру, ниет, құштарлық, мақсат, бұйрық немесе салдарды білдіру үшін қолданылады. Бұл ағылшын тілінде жоқ, бірақ оны көрсету үшін "let us" сияқты тіркестер жиі қолданылады. Латын тілінде ол жарлық раймен (jussive) шамалас.
Саналды
Ақырғылаулық көңіл-күй (қысқаша немесе) куәгер болмаған оқиғаны растамай хабарлау үшін қолданылады, бірақ сол формалар Балқан тілдерінде құрметтеу мағынасында да қолданылады. Кейбір тілдерде, мысалы түрік тілінде, тікелей байқалмаған немесе сөйлеуші шешіндеген оқиғалар туралы ақпарат беру үшін ақырғылаулық көңіл-күй қолданылады. Болгар және басқа Балқан тілдеріне қатысты бұл қайта баяу көңіл-күй деп аталады; эстон тілінде бұл көлбеу көңіл-күй деп аталады. Ағылшын тіліне аударғанда, ақырғылаулық көңіл-күйді ажырату мүмкін емес. Мысалы, болгар тілінде той отиде (toy otide) және түрік тілінде o gitti деген көрсеткіштік формалары, ағылшын тіліндегі he went деген көрсеткіштік формасымен бірдей аударылады, сондай-ақ ақырғылаулық той отишъл (toy otishal) және o gitmiş формалары да солай аударылады. Дегенмен, бірінші жұпты қолдану, сөйлеушінің оқиғаға куә болғанын немесе оның орын алғанына қатты сенімді екенін көрсетеді. Екінші жұп болса, сөйлеушінің оқиғаға куә болмағанын, оның алыс өткенде болғанын немесе оның шындығына күмән бар екенін білдіреді. Егер айырмашылықты көрсету қажет болса, ағылшын тіліндегі "ол кеткен болуы керек" немесе "ол кеткені айтылады" деген конструкциялар ақырғылаулық көңіл-күйдің мағынасын жартылай жеткізе алады.