Кіріспе

Тіл білімінде грамматикалық категория немесе грамматикалық белгі – тілдің грамматикасындағы элементтердің қасиеті. Әрбір категорияда екі немесе одан көп мүмкін мән (кейде граммемалар деп аталады) болады, олар көбінесе бір-бірінсіз болады. Көбінесе кездесетін грамматикалық категориялар: функциясына қарай өзгеретін жақ (case). Жыныс: еркек, әйел, тірі, тірі емес, бейтарап және басқа да жалпы жіктемелер. Сан, заттар санына қарай өзгереді. Уақыт, оқиғаның қашан болғанына қарай – қазіргі, өткен немесе болашақ уақытқа қарай өзгереді. Аспект, оқиғаның аяқталуына, қайталануына немесе үнемі болуына қарай өзгереді. Көңіл-күй, модальділікке немесе сөйлеушінің оқиғаға қатысты көзқарасына қарай өзгереді. Авторлардың терминологияны қолдануы әртүрлі болғанымен, грамматикалық және лексикалық категорияларды ажырату қажет. Лексикалық категориялар (синтаксистік категориялар деп есептеледі) дәстүрлі грамматикадағы сөз түрлеріне (атаулар, сын есімдер және т.б.) сәйкес келеді. Категория мәнінің дыбыстық көрінісі (мысалы, зат есімдегі "санды" көрсететін сөздің соңы) кейде экспонент деп аталады. Грамматикалық қатынастар сөздер мен сөз тіркестерінің синтаксистік құрылымдағы орнына байланысты, сөз түрлерімен байланысын анықтайды. Дәстүрлі қатынастарға тақырып, толықтауыш және есімдік толықтауыш жатады.

Тағайындау және мағынасы

Бір өрнектің берілген құрамдас бөлігі әдетте әр санатта тек бір мән қабылдай алады. Мысалы, есім немесе есімдік тіркесі бірлік және көптік екі мәнді бірдей қабылдай алмайды, себебі бұл екеуі де "сан" санатының мәндері. Дегенмен, ол көптік және әйелдік сипатта болуы мүмкін, өйткені бұл екі түрлі санатты (сан және жыныс) көрсетеді. Санаттар олар білдіретін мағыналардың типіне қарай сипатталып, аталуы мүмкін. Мысалы, уақыт санаты көбінесе оқиғаның уақытын көрсетеді (мысалы, өткен, қазіргі немесе болашақ). Алайда, таза грамматикалық ерекшеліктер әрқашан мағына элементтерімен тікелей немесе тұрақты сәйкес келе бермейді, және әртүрлі авторлар терминология мен талдауларында айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Мысалы, уақыт, аспект және модальдық санатымен байланысты мағыналар көбінесе үш санаттың әрқайсысына жеке грамматикалық элементтер сәйкес келмейтін етістік түбірлесу үлгілерінде бірігіп келеді; қараңыз – Уақыт-аспект-модальдық.

Есімнің грамматикалық санаты

Дәстүрлі құрылымдық грамматикада грамматикалық категориялар семантикалық айырмашылықтар болып табылады; бұл морфологиялық немесе синтаксистік парадигмада көрініс табады. Алайда, мағынаны грамматикадан бөлек қарастыратын генеративтік грамматикада олар синтаксистік элементтердің таралуын анықтайтын категориялар болып есептеледі. Роман Якобсон сияқты структуралистер үшін грамматикалық категориялар – "барлық қолданыс контексінде тең дәрежеде кездесетін мағынаның жалғыз ерекшелігіне" негізделген екілік қарама-қарсылықтар арқылы білдірілетін лексемалар еді. Грамматикалық категорияны анықтаудың тағы бір жолы – оны бір ұғымдық саладан мағыналарды білдіретін, басқа осындай категориялармен қарама-қайшы келетін және формальды жағынан ұқсас өрнектер арқылы танылатын категория ретінде қарастыру. Тағы бір анықтама грамматикалық категорияларды лексикалық категориялардан ажыратады, сонда грамматикалық категориядағы элементтердің ортақ грамматикалық мағынасы болады – яғни, олар тілдің грамматикалық құрылымының бір бөлігін құрайды.