Кіріспе

Неміс Шығыс Африка компаниясы (Deutsch Ostafrikanische Gesellschaft, қысқартылған DOAG) – қазіргі Танзания, Бурунди және Руанда аумақтарын құрайтын Германия Шығыс Африкасының құрылуына себеп болған жарғылық отаршылдық ұйым. Компания 1884 жылы Африкада сауда жасау мақсатымен Gesellschaft für deutsche Kolonisation (Германияның отарлау қоғамы) ретінде құрылған. Германияның Витуланд протектораты (қазіргі Кения аумағында) 1885 жылы Германияның жеке ықпал ету аймағы ретінде пайда болды. Сол жылдың сәуір айында компания Занзибар сұлтаны Халифа бин Саидтан 50 жылға жағалау жолағын жалға алды. Компанияның әкімшілік басқаруды өз қолына алуға тырысуы қазіргі Танзанияның жағалауында кең көтеріліске әкелді. Компания Дар-эс-Салам мен Багамойо қалаларын тек неміс флоттарының көмегімен ғана ұстап тұра алды. 1889 жылы ол көтерілісті басу үшін Германия үкіметінен көмек сұрауға мәжбүр болды. 1891 жылы компания өз биліктерімен күресе алмайтыны анық болған соң, оны Германия үкіметіне сатты, ол Германия Шығыс Африкасын тікелей басқара бастады. Компания бастапқыда кен орындары, плантациялар, теміржолдар, банк ісі, монета соғу және т.б. сияқты көптеген салалардағы қызметін жалғастырды, бірақ кейін оларды неміс отаршылдық әкімшілігі мен басқа ұйымдарға беруге келісті. Содан кейін ол Германия аумағында жер компаниясы ретінде жұмыс істеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания Германия Шығыс Африкасын басып алды. Германияның және оның әскерлерінің екеуі де континенттегі соғыс кезінде әскерилерге көмектесу үшін мыңдаған африкалықтарды жүк тасушылар мен жұмысшылар ретінде жұмысқа алды және мәжбүрледі. Екі тараптың да қақтығыстары кезінде көптеген африкалық ауылдары қиратылды. Неміс Шығыс Африка компаниясының туында Оңтүстік Крест шоқжұлдызының стилденген бейнесі бейнеленген.

Негізін қалау

Неміс Шығыс Африка компаниясының құрылуының бір себебі Германия ішіндегі саяси жағдайлар болды. Kolonialpolitischer Führer еңбегінде айтылғандай, неміс империализмі 1850 жылдары индустрияландырудың нәтижесінде экономиканың өсуімен қатар, неміс бизнесмендерін Германиядан тысқары бизнес мүмкіндіктерін іздеуге итермеледі. Осы ғасырдың соңында, жаңадан біріккен Германия әлемдегі жетекші империялық державалардың қатарында болғысы келсе, теңіздегі зерттеулер мен кеңейтуге қатысуы қажет еді. Ірі өндіріс орны болғандықтан, тауарларды сатып алып, сатумен қатар, өзінің ресурстарын қорғауға да көңіл бөлді. Экономист Густав Шмоллер осы империяны кеңейту идеясымен байланысты үлкен теңіз флотын құруға ұмтылды. 1900 жылдары Германияға басқа елдерден шамамен 20 миллион адам көшіп келді, ал колониялар халықтың бір бөлігін орналастыруға ыңғайлы орын болар еді. Ел басшылары неміс халқына неміс империализмінің өнеркәсіп пен жұмысшыларға қалай пайда әкелгенін көрсетуге тырысты. Африкадан күтілетін байлық Германияда үлкен қызығушылық тудырды. Африка колониялары – табиғи ресурстар мен тұтынушыларды табуға болатын жерлер еді. Африкадан алынатын өнімдер Германия үшін маңызды импорт тауарлары болды, ал сол дәуірде Африканың ең маңызды ресурсы – жергілікті халық екендігі туралы пікірлер де болды.

Операциялар

Германия Шығыс Африка компаниясы басып алған үш елде де кен өндіру болды. "13 000-нан 16 000-ға дейін адам теміржол құрылысына, ал 3 000 адам кен өндіруге қатысты." Олар Еуропаға кофе, резеңке сияқты түрлі тауарларды экспорттады. Бұған қоса, компаниясы жұмыс істейтін үш елді байланыстыру үшін ағаштарды кесіп, жолдар мен теміржолдар салды.

Карл Петерс

Карл Петерс 1856 жылдың 27 қыркүйегінде Германияның Ганновер қаласында дүниеге келді. Петерс колледжге оқуға стипендия алып, онда тарих, философия және құқық пәндерін оқыды, сондай-ақ табысты журналист болды. Біраз уақыттан кейін Петерс отарлауға қызығушылық танытып, өміріндегі басты мақсатын өзгертіп, Германияның Шығыс Африка компаниясының негізін қалаушылардың біріне айналды. Ол компанияның дамуына зор үлес қосты, осылайша кеңінен танымал зерттеуші атанды. Мысалы, Петерс Шығыс Африканың жергілікті халқын Германияға өз жерлерін басқару құқығын беруге көндірді, бұл Германияға Шығыс Африкада отар аймағын құруға мүмкіндік берді. Ол жергілікті тұрғындарды таң қалдыру үшін қарудан оқ атып, әсем киімдер киіп, туларды көрсетті. Немістер билікке келгеннен кейін Петерс аймақтың әкімшісі болды, бірақ жергілікті халыққа қатыгездікпен қарағаны үшін қызметтен алынды. Жергілікті тұрғындар оны "қан қолындағы адам" деген мағына беретін "мконо ва даму" деп атады. Ол сотқа тартылып, кінәлі деп танылды, бірақ бұл шешімді неміс баспасөзі сынады. Оның жергілікті халыққа жасаған жамандықтары оның сәтті карьерасын аяқтады, ал қатты теріс реакциядан кейін ол беделінің көп бөлігін жоғалтты; оның есімімен аталған көптеген көшелер кейін қайта аталды және көптеген тарихшылар оны елемейді.

Герман фон Виссман

Герман фон Виссман 1853 жылдың 4 қыркүйегінде Германияның Франкфурт қаласында дүниеге келді. Ол әскерге қабылданып, төрт жылдың ішінде лейтенант атағын алды. Кейін Виссманн дуэльге қатысып, түрмеге кесілді, бірақ бұл жағдай оған пайдалы болды, себебі ол Африкаға саяхат жасаған африкалық зерттеушімен танысты. Африкада болғанда Виссманн Германияның Шығыс Африка компаниясымен байланыс орнатып, сол аймақтың басшыларынан жоғары құрметке ие болды. Соңында, жергілікті халық неміс билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды, ал Виссманн әскери тәжірибесінің арқасында осы көтеріліспен күресуде маңызды рөл атқарды. Ол әскери операцияларында үлкен табысқа жетіп, қысқа мерзім ішінде көтерілісшілерді басып, неміс үкіметін қайта орнатуға қол жеткізді. Көтеріліс басталғаннан кейін Виссман Германияға оралғанға дейін Германияның қалған бөлігін отарлауға кірісті. Карл Петерстен айырмашылығы, Виссман жергілікті халыққа құрметпен қараған: ол әділдік сақтауға, дәстүр-салтына құрмет көрсетуге және суахили (жергілікті тіл) тілін қолдануға талап етті. Кейбір адамдар оны "Германияның ең ұлы африкалық азаматы" деп есептейді, осы себепті оның еңбектерін еске алу үшін бірнеше ескерткіштер орнатылды.

Юлиус фон Соден

Юлиус фон Соден Германияның Шығыс Африка компаниясымен байланысты басқа адамдардай кең танымал емес, бірақ ол Шығыс Африкаға маңызды бір нәрсе – білім беруді әкелді. Соден Германияның Шығыс Африкасының губернаторы болды және 1892 жылы алғашқы мектепті ашты. Соден діни ықпалсыз ұлдарға арналған мектеп Африкадағы неміс үстемдігіне үлкен пайда келтіретініне сенді. Жергілікті халықты күштеп жұмыс істеуге мәжбүрлеудің немесе олардың жерін тартып алудың орнына, Соден осы кемдамыған аймақтың өсуіне көмектесетін жақсы өзгеріс әкелді.

Эдуард фон Либерт

Соден сияқты Эдуард фон Либерт те Шығыс Африканың инфрақұрылымын дамытуға көмектесті. Либерттің басшылығымен Шығыс Африка ауруханалар, әлеуметтік нысандар, темір жолдар және тағы да басқаларын дамытуға қол жеткізді. Дегенмен, бұл салалардың ең маңыздысы темір жолдар болды. Шығыс Африка ауыл шаруашылығы өнімдерін көп мөлшерде өндіре алды, енді осы тауарларды нарықтарға жіберуге мүмкіндік туды. Сол кезде темір жолдар өнеркәсіптің өсуі үшін қажет болды, сондықтан неміс үлесінің арқасында Шығыс Африка елдері көршілес аймақтарға қарағанда өнеркәсіптік дамуда үстеме пайда тапты. Бұл ірі жобаны аяқтауға көп жыл кетті; ол неміс отарлауы басталғанына 29 жыл өткен соң, 1914 жылы аяқталды.

Том фон Принс

Том фон Принс 1866 жылдың 9 қаңтарында Маврикийдегі британдық колонияның британдық полиция губернаторының және неміс анасының ұлы ретінде дүниеге келді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін анасы Германияға (Силезияға) оралып, Томды жас прус аристократтарына арналған академияға берді. Еуропа тыныш болғандықтан және әскери мансапқа мүмкіндік болмағандықтан, ол Виссманның императорлық қорғау жасағына (Виссман жасағы деп аталды) қосылып, өзін батыр санауды ұнатты. 1890 жылға қарай Том фон Принс Германияның Шығыс Африкасында лейтенант ретінде Виссман жасағының бақылауындағы «Караван жолын» бақылауға тырысты. Мквава басшылығындағы хехе тайпасы немістерге шабуыл жасап, мазалағандықтан, командир Эмиль фон Зелевски мен оның көптеген әскерлері қаза тапты. Сондықтан Том Принсті құлдырауға қарсы комитеттің азаматтық өкілі Уайнекенмен бірге Ниасса көлінің тереңіне жіберді. Мұнда ол Виссманмен кездесіп, ол оған Виссманның сафари жетекшісі Бауэрді ұсынды. Принс, Уайнекен және Бауэр үшеуі хехе тайпасын Мквава басшылығымен, 20-ға жуық атонга және бірнеше жүз сангының көмегімен (сангылар хехе тайпасының жауы болған) қоршауға алуға тиіс болды.

Басқалар

Компанияның маңызды және үлкен жетістіктерге қол жеткізген тұлғалары туралы толық мәлімет беру маңызды болғанымен, компанияны бір ғана адамдардың күшімен басқару мүмкін емес екенін де түсіну қажет. Жоғарыда аталғандардан өзге, көптеген губернаторлар – Фридрих фон Шеле, Густав Адольф фон Гёцен, Альбрехт фон Рехенберг және Генрих Шни – неміс оккупациясы кезеңінде оның үздіксіз жұмыс істеуіне жағдай жасады. Губернаторлармен қатар, колонияны басқаруға көптеген басқа да адамдар көмектесті: Германияның Африкада колония құруы үшін күрескен солдаттар және күнделікті жұмыс істеген барлық қызметкерлер. Компания мен колонияның құрылуының көп бөлігі белгілі бір адамдарға байланысты болғанымен, компаниядағы әрбір адамның бірлескен еңбегі болмаса, ешқайсысы мүмкін болмас еді.