Кіріспе
Этикадағы идея; көптеген принциптер бір уақытта дұрыс болуы мүмкін – құндылық плюрализмі туралы философиялық ұғым. Этикада құндылық плюрализмі (этикалық плюрализм немесе моральдық плюрализм деп те аталады) – бірдей дұрыс және негізгі болуы мүмкін, бірақ бір-бірімен қайшы келетін бірнеше құндылықтар бар деген идея. Сонымен қатар, құндылық плюрализмі көп жағдайда мұндай қарама-қайшы құндылықтар маңыздылығы тұрғысынан салыстыруға келмейтін, яғни объективті түрде реттеуге болмайтын болуы мүмкін деп тұжырымдайды. Құндылық плюрализмі құндылық монизміне қарсы тұрады, ол барлық басқа құндылық түрлерін бір жалғыз түрге келтіруге немесе азайтуға болады деп есептейді. Құндылық плюрализмі – бұл нормативтік этика теориясы немесе өзіндік құндылықтар жиынтығы емес, метаэтикадағы теория. Оксфорд философы және идеялар тарихшысы Исайя Берлин объективті құндылық плюрализмі теориясын сипаттайтын маңызды еңбекті алғаш рет танымал етіп, оны ғылыми қауым назарына жеткізген (салыстыр: Исайя Берлиннің виртуалды кітапханасы). Негізгі құндылықтар бір-бірімен қақтығысуы мүмкін деген идея, кейбір жағдайларда Макс Вебердің "политеизм" ұғымында көрініс тапқан.
the philosophical concept of value pluralism
In ethics, value pluralism (also known as ethical pluralism or moral pluralism) is the idea that there are several values which may be equally correct and fundamental, and yet in conflict with each other. In addition, value pluralism postulates that in many cases, such incompatible values may be incommensurable, in the sense that there is no objective ordering of them in terms of importance. Value pluralism is opposed to value monism, which states that all other forms of value can be commensured with or reduced to a single form. Value pluralism is a theory in metaethics, rather than a theory of normative ethics, or a set of values in itself. Oxford philosopher and historian of ideas Isaiah Berlin is credited with being the first to popularize a substantial work describing the theory of objective value pluralism, bringing it to the attention of academia (cf. the Isaiah Berlin Virtual Library). The related idea that fundamental values can and, in some cases, do conflict with each other is prominent in the thought of Max Weber, captured in his notion of "polytheism".
Контекст
Құндылықтардың көптігі – моральдық релятивизм мен моральдық абсолютизмге (Берлин бұл екеуін монизм деп атаған) қарсы тұратын балама. Құндылықтардың көптігіне мысал ретінде монах әйелдің және ананың моральдық өмірінің арасындағы қақтығысты қарастыруға болады, бірақ олардың қайсысы артық екенін анықтау үшін толыққанды рационалды өлшем жоқ. Сондықтан, құндылықтар – мақсатқа жету құралы. Сонымен қатар, моральдық шешімдер көбінесе радикалды таңдауды қажет етеді, себебі адамдардың қажеттіліктері әртүрлі болады. Моральдық шешімдер моральдық фактілерге байланысты құндылықтарды анықтайтын түрлі-түрлі рационалдық есептеулер негізінде қабылданады. Құндылықтардың көптігі құндылық релятивизмінен ерекшеленеді, себебі көптік шешімдерге белгілі бір шектеулер қояды, мысалы, адамның өмірлік қажеттіліктері бұзылған жағдайда. Саяси ғалымдар әдетте бірнеше бәсекелес құндылық жүйелерінің болуына негізделген қоғамды көптік қоғам деп атайды. Литтуненнің айтуынша, мұндай қоғамдар құндылықтардың көптігін көрсетеді. Егер құндылықтарды ізгіліктермен немесе міндеттермен салыстыруға болады, онда классикалық философияның аргументтеріне де сілтеме жасауға болады. Мысалы, Кант «міндеттердің қақтығысы» туралы айтқан, ал бұл тақырыпты Платонның «Мемлекеттік басшы» еңбегінде де кездестіруге болады, онда ол мақсаттың «барлық ізгілікті, оның бір бөлігін емес, дамыту» болуы мүмкін екенін, бірақ көбінесе ізгіліктің әртүрлі аспектілері «бір-бірімен күреседі» дейді.
Қатысушылары
Исайя Берлиннің пікірінше, құндылықтардың плюрализмін қалыптастыру есесіне Джеймс Фитцджеймс Стивен лайық болған, өзі емес. Стивен былай деп атап өткен: «Өмірге қызығушылықты арттыратын көптеген айырмашылықтар бар, оларсыз өмір шыдамсыз болар еді. Сонымен қатар, кейбір мәселелерді шешу мүмкін емес, немесе шешу үшін күресудің қажеті жоқ, бірақ күрес жақсылық пен жамандық арасында емес, жақсылықтың өзара қайшы формалары арасында болады. Мұндай жағдайларда, тек бір идеяны қабылдауға немесе бір нәрседен ләззат алуға қабілеті шектеулі, тар көзқарасты фанатиктер ғана күш пен шеберлікті сынаудан басқа нәрсені қажет деп ойлайды. Кедей, қорқынышты және әлсіз мінездің ең анық белгісі – осындай дауларды әділдікпен, сабырлылықпен, мейірімділікпен, қарсыластарға жақсы ниетпен, әділ жеңілісті қабылдауға және оны жақсы жағдайға айналдыруға дайындықпен жүргізе алмау болып табылады». Уильям Джеймс, Фитцджеймс Стивеннің ықпалымен, 1891 жылы алғаш рет лекция түрінде оқыған «Мораль философы және моральдық өмір» атты эссесінде құндылықтардың плюрализмін қолдады. Ол: «Қазірге дейін ұсынылған жақсылықтың ешбір өлшемі толық қанағаттандыруға жеткен жоқ. Әртүрлі идеалдардың біріккен сипаттамасы жоқ, олар тек идеалдар екендігінде ғана бірігеді. Ешбір абстрактілі принцип философқа ғылыми тұрғыдан дәл және пайдалы казуистикалық шкала бере алмайды» деп жазды. Джозеф Раз және тағы да көптеген ғалымдар құндылықтардың плюрализмін түсіндіру және қорғау бойынша жұмыстар жасады. Мысалы, саяси философ Уильям Галстон, президент Билл Клинтонның бұрынғы саяси кеңесшісі, «Либералды плюрализм» сияқты кітаптарында Берлиннің құндылықтардың плюрализміне қатысты көзқарасын қорғады. Әлеуметтік психолог Филип Э. Тетлок құндылықтардың плюрализмін зерттейді және онымен келіседі.
Сындар
Берлиннің шәкірті болған философ Чарльз Блатберг Берлиннің құндылықтардың көптігіне қатысты маңызды сын айтты. Блатберг құндылықтардың плюрализмін Марксқа, орыс интеллигенциясына, иудаизмге және Берлиннің ерте саяси ойларына, сондай-ақ Берлиннің бостандық, ағартушылық пен қарсы ағартушылық, тарих жөніндегі түсініктерге қолдануын қарастырады. Соңғы кезде құндылықтардың плюрализмін сынға тартқан тағы бір белгілі ғалым – Рональд Дворкин, екінші ең көп сілтеме жасалған американдық құқық ғалымы. Ол құндылықтардың плюрализмі "Қандай теңдік?" дебатына жеткілікті жауап бере алмайтынын айта отырып, монистік тұғырдан теңдіктің либералдық теориясын құруға тырысады. Алан Браун Берлиннің құндылықтардың салыстырылатынын, себебі оларды адамның игілігіне қосқан үлесі арқылы салыстыруға болатынын ескермегенін айтады. Бостандық, теңдік, тиімділік, шығармашылық сияқты мақсаттарға қатысты Браун олардың ешқайсысы өзіндік мақсат емес, олардың салдары үшін бағаланады деп санайды. Браун Берлиннің құндылықтардың қақтығысы мәселесі принцип бойынша шешілмейтінін көрсетпегенін қорытындылайды. Делиберативтік демократ Роберт Талис Исайя Берлин, Уильям Галстон, Ричард Флатман және Джон Грейдің плюрализмін сынап, бірнеше мақала жариялады, онда формальды емес логика мен ішкі эпистемологиялық қайшылықтар бар екенін мәлімдеді.