Белсенді, өзге және пассивті дауыстар: Орталық-пассивті дауыс туралы
Mediopassive voice
Грамматикалық дауыс түрлері: медиопассивті дауыс, белсенді, орта және пассивті дауыстарды қамтиды. Ежелгі және қазіргі тілдердегі өзгерістерді қарастырады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грамматикалық дауыс
Grammatical voice
Медиопассивтік дауыс – ортаңғы және пассивтік дауыстардың мағыналарын біріктіретін грамматикалық дауыс.
The mediopassive voice is a grammatical voice that subsumes the meanings of both the middle voice and the passive voice.
Сипаттама
Үнді-еуропалық тілдер (және тағы да көптеген тілдер) әдетте келесі екі немесе үш дауысқа ие: белсенді, орта және пассивті. "Mediopassive" термині орта (немесе "орталық") және пассивті дауыстарды біріктіретін санатты сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Синхрондық грамматикаларда медиопассивті дауыс көбінесе "орта" (мысалы, ежелгі және қазіргі грек тілінің грамматикаларында кездесетіндей) немесе "пассивті" (мысалы, қазіргі дания тілінің грамматикаларында кездесетіндей) деп аталады. Ең көне үнді-еуропалық тілдерде белсенді/орта дауыстың айырмашылығы ең маңызды болса, ал кейінгі тілдердегі дамудың бағыты көбінесе бұл ескі айырмашылықты белсенді/пассивті айырмашылықпен алмастыруға (немесе оны қайта түсіндіруге) ұмтылды (мысалы, қазіргі ағылшын тілінде: мазақтау / мазақталғанға ұшырау). Прото-индоевропалық тілдің өзі әдетте екі дауыспен – белсенді және медиопассивті – қалпына келтіріледі, мұнда медиопассивті дауыстағы орта дауыстық элемент басым болды. Ежелгі грек тілінде де қазіргі, толық емес, толық және өткен шақтарда медиопассивті дауыс болған, бірақ аорист және болашақ шақтарда медиопассивті дауыс екі дауыспен – орта және пассивті – алмастырылды. Тек қазіргі грек және албан тілдері ғана барлық шақтарда медиопассивті дауысты сақтайды. Көптеген үнді-еуропалық тілдерде жаңа орта немесе медиопассивті дауыс пайда болды. Көбінесе бұл белсенді етістікті рефлексивті есімдікпен біріктіретін перифразалық құралымнан туындайды. Бұл даму роман тілдерінде, славян тілдерінде және Солтүстік герман (Скандинавия) тілдерінде тәуелсіз түрде жүрді. Солтүстік герман тілдері мен Шығыс славян тілдері рефлексивті етістікпен біріктіріп, жаңа синтетикалық жіктеме құрды, ал роман тілдерінде рефлексив көбінесе жеке қалады.
Languages of the Indo European family (and many others) typically have two or three of the following voices: active, middle, and passive. "Mediopassive" may be used to describe a category that covers both the middle (or "medium") and the passive voice. In synchronic grammars, the mediopassive voice is often simply termed either "middle" (typical for grammars of e. g. Ancient and Modern Greek) or "passive" (typical for grammars of e. g. modern Danish). In the oldest Indo European languages, the distinction active/middle was the most important, whereas the development in later languages has generally been to replace the old distinction with (or to reinterpret it as) an active/passive distinction (e. g. modern English: to tease / to be teased). The Proto Indo European language itself is typically reconstructed as having two voices, active and mediopassive, where the middle voice element in the mediopassive voice was dominant. Ancient Greek also had a mediopassive in the present, imperfect, perfect, and pluperfect tenses, but in the aorist and future tenses the mediopassive voice was replaced by two voices, one middle and one passive. Only Modern Greek and Albanian retain mediopassive in all tenses. A number of Indo European languages have developed a new middle or mediopassive voice. Often this derives from a periphrastic form involving the active verb combined with a reflexive pronoun. This development happened independently in the Romance languages, the Slavic languages, and the North Germanic (Scandinavian) languages. North Germanic languages, and East Slavic languages, have fused the reflexive with the verb to form a new synthetic conjugation, whereas in the Romance languages the reflexive mostly remains separate.
Қолданылуы
Орталық пассивтің мағынасы сөйлемнің контексіне байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Рефлексивті медиопассивті. Прото-индоевропалық және одан тараған тілдерде белсенді формасы бар етістіктер рефлексивті мағынада медиопассивті қолдана алады, мысалы, "Мен (өзімді) жуам". Бұл рефлексивті мағына сонымен қатар, "Мен ешкіні құрбандыққа (өзімнің пайдама) шалдым" деген сөйлемдегідей, субъектіге пайда әкелу сезімін де білдіруі мүмкін. Егер әрекет субъектінің пайдасынан басқа себеппен орындалса, онда "құрбан шалу" етістігінің белсенді формасы қолданылған болар еді. Өзара медиопассивті. Медиопассивті өзара мағынада да қолданылуы мүмкін, мысалы, "күресу" (белсенді формада) және "бір-бірімен күресу" (медиопассивті формада). Автосайыптық медиопассивті субъектің өзінің күйін өзгерткен жағдайларды сипаттайды. Стативті етістіктерде. Кейбір тілдерде тұру, отыру, жату, қорқу, ұялу және қуанту сияқты белсенді формасы жоқ етістіктермен медиопассивті формасы міндетті түрде қолданылған. Интенсивті медиопассивті. Классикалық грек тілінде медиопассивті интенсивті мағынада да қолданылған, мысалы, "азамат болу" (белсенді формада) және "азаматтық міндеттерін орындау" (медиопассивті формада). Депозитивті етістіктерде. Грек және санскрит тілдерінде "із кесу" етістігі тек медиопассивті формада болған. Латын тілінде sequitur ("Ол соңынан келеді"; tur – PIE *tor-дан шыққан медиопассивті қазіргі заманның 3-ші жақ, жекеше түрі) формасы осы мағынада қолданылған. Үш тілде де "із кесу" сөзі бір түпнұсқалы индоевропалық түбірден шыққан. Классикалық грек тілінде медиопассивті формасы "болу" етістігінің болашақ шағын жасау үшін қосымшамен біріктірілген. Медиопассивті форма пассивті форма ретінде де қолданылуы мүмкін, әсіресе медиопассивті жұрнақтар арнайы пассивті етістікпен біріктірілгенде. Бұл санскритте кең таралған.
The mediopassive can have many meanings depending on the context of the sentence. Reflexive mediopassive. In Proto Indo European and the languages which descend from it, verbs that also had an active form could use the mediopassive in a reflexive sense, e. g. "I wash (myself)". This reflexive sense could also carry a sense of benefaction for the subject, as in the sentence "I sacrificed a goat (for my own benefit)." These constructions would have used the active form of "sacrificed" when the action was performed for some reason other than the subject's benefit. Reciprocal mediopassive. The mediopassive can also be used in a reciprocal sense, e. g. "to fight" (with active) vs. "to fight each other" (with mediopassive). Autocausative mediopassive describes situations where the subject causes itself to change state. In stative verbs. Some languages always used the mediopassive with verbs relating to standing, sitting, reclining, being afraid, being ashamed, and being pleased, which did not have an active form. Intensive mediopassive. Classical Greek also used the mediopassive in an intensive sense, e. g. "to be a citizen" (with active) vs. "to do the duties of being a citizen" (with middle). In deponent verbs. Greek and Sanskrit both had the verb "to follow" in the mediopassive only. Latin had the form sequitur ("It follows"; tur is the mediopassive present 3rd person singular from PIE * tor) with the same usage. In all three languages, the word "to follow" came from the same Proto Indo European root. The mediopassive was combined with the subjunctive to form the future tense of the verb "to be" in Classical Greek. The mediopassive can also be used as a passive form, especially when the mediopassive endings are combined with a specialized passive verb. This was very common in Sanskrit.
Испан тілі
Испан тілі – заманауи тілдердің бір мысалы, онда медиопассивтік дауыс рефлексивті есімдіктердің қолданылуы арқылы білдіріледі. Бұл дауыс ортақ дауыс (субъект өзіне немесе өзінің пайдасына әрекет етеді) немесе пассивтік дауыс (бір нәрсе субъектіге әрекет етеді) мағынасын беруі мүмкін. Мысалы, El padre se enojó al ver a su hijo romper la lámpara сөйлемін қарастырайық. Оның ағылшын тіліне аудармасы: "Әкесі ұлының шамды сындырғанын көргенде ашуланды". "Se enojó" етістігі медиопассивтік болып саналады, себебі ол рефлексивті есімдік "se" және қарапайым етістік "enojó" -дан тұрады, олардың бірге мағынасы "өзін ашуландырды". Сөзбе-сөз аудармасы: "Әкесі ұлының шамды сындырғанын көргенде өзін ашуландырды". Прагматика бұл жағдайда ортақ дауыстың мағынасын қабылдамайды, себебі ол сирек қолданылады, ал жоғарыда "ашуланды" деп аударған медиопассивтік дауыс мағынасы мақсатқа сай. Көптеген испан тіліндегі өткішсіз етістіктер осылай болады: me caí – мен құладым; me cansé – мен шаршадым.
Spanish is an example of a modern language with a mediopassive voice, normally indicated by the use of a reflexive pronoun. This can variously have a middle voice meaning (subject acting onto itself, or for its own benefit) or a passive voice meaning (something acts onto the subject). An example sentence is El padre se enojó al ver a su hijo romper la lámpara. The English translation is "The father became angry upon seeing his son break the lamp." The verb se enojó is said to be mediopassive because it comprises the reflexive pronoun se and the simple verb enojó, which together literally mean "angered himself." This would be literally translated "The father angered himself upon seeing his son break the lamp." Pragmatics quickly rejects the middle voice meaning for the intended mediopassive voice meaning, translated above as "got angry," because the middle voice is rarely used. Many intransitive Spanish verbs behave that way: me caí, I fell; me cansé, I became tired.
Серб-хорват тілі
Серб-хорват және басқа да славян тілдері осы жағынан испан тіліне өте ұқсас, олар пассивті/рефлексивті бөлшегі "se" арқылы бірдей конструкцияларды қолданады: Otac se razljutio kad je njegov sin razbio svjetiljku. Бұл сөзбе-сөз "Әкесі баласы шамды сындырғанда ашуланды" деп аударылады. Осыған ұқсас конструкциялар: Svjetiljka se razbila – "Шам сынды", және Vrata su se zatvorila – "Есік жабылды". Дегенмен, барлық етістіктерді осылай қолдануға болмайды. (Медио)пассивті конструкция актерді көрсету мүмкін болмаған немесе көрсеткісі келмеген жағдайларда қолданылады: Čaša se razbila – "Стақан сынды", яғни бұл "күтпеген оқиға", шамамен "өздігінен" болғандай.
Serbo Croatian and other Slavic languages are very similar in this respect to Spanish, employing the same constructs with the passive/reflexive particle se: Otac se razljutio kad je njegov sin razbio svjetiljku. This would be again literally translated "The father angered himself when his son broke the lamp." Similar constructs are Svjetiljka se razbila "The lamp broke" and Vrata su se zatvorila "The door closed." However, not all verbs permit such use. The (medio)passive is used when one is unable or does not want to express the actor: Čaša se razbila "The glass broke", implying it "just happened", almost "on its own".
Солтүстік герман (Скандинавия)
Ортаңғы пассив кейбір қазіргі скандинав тілдерінде, мысалы, дания, швед және норвегия тілдерінде кездеседі (ал исланд тілінде орта және пассивті формалардың формалды ажыратуы сақталады). Төмендегі мысалдар дания тілінен алынған, бірақ швед және норвегия тілдерінде де жағдай осылай. Даниялық медиопассивтің пассивті қолданылуы, әдетте, басым, бірақ медиалдық қолданылуы да жиі кездеседі. Ортаңғы дауыстың кіші түрлерінің мысалдары келтірілген. Рефлексивті: Jeg mindes min ungdom ("Мен жастық шағымды еске аламын"/"Мен жастық шағымды сағынамын"). Mindes формасы көбінесе пассивті деп аталады, бірақ мағынасы медиалдық. Қазіргі белсенді minder "еске салады" дегенді білдіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, mindes – белсенді формалар мен рефлексивті есімдіктің қысқартылған түрі: hun minder sig ("өзін еске салады") → hun mindes ("есіне алады"). "Ол" – әрекет етуші де, әрекетке ұшыраушы да, сондықтан бұл өрнек грек және санскрит сияқты ежелгі үнді-еуропа тілдерінің рефлексивті орта формалары сияқты жұмыс істейді. Өзара: Vi ses – дания тіліндегі "Көрісіп қалайық" деген ағылшын тіліндегі сөздің күнделікті мағынасы. Қазіргі белсенді vi ser (біз көреміз); медиопассив (көбінесе пассивті деп аталады) формасы тарихи түрде былай пайда болған: de ser sig ("олар өздерін көреді") → de ses ("олар көрінеді" немесе "олар бір-бірін көреді"). Үшінші жақ формалары содан бері бірінші және екінші жақтарға ұқсастығымен жалпыланды, ал болашақ прогрессивті көбінесе дания тілінде жай ғана қазіргі уақытта білдіріледі, мағынасы "Біз көрісеміз". Автокозативті: Han glædes over sin gave ("Ол сыйына қуанып жатыр"), Han glæder sig over sin gave.
The mediopassive is found in some contemporary Scandinavian languages like Danish, Swedish, and Norwegian (whereas for example Icelandic keeps up a formal distinction between the middle and the passive). The examples below are from Danish, but the situation is the same in Swedish and Norwegian. The passive use of the Danish mediopassive is probably predominant, but the medial use is quite frequent as well. Here are examples of sub categories of the middle voice. Reflexive: Jeg mindes min ungdom ("I remember my youth"/"I'm reminded of my youth"). The form mindes is usually called passive, but the meaning is medial. The present active minder means "remind(s)". Historically, mindes is a contraction of the active forms and the reflexive pronoun: hun minder sig ("she reminds herself") → hun mindes ("she remembers"). "She" is both the agent and the patient, so the expression works in much the same way as reflexive middle forms of ancient Indo European languages like Greek and Sanskrit. Reciprocal: Vi ses is the everyday expression equivalent in Danish to the English "See you." The present active is vi ser (we see); the mediopassive (commonly called passive) form is historically derived thus: de ser sig ("they see themselves") → de ses ("they are seen" or "they see themselves/see each other"). The third person forms have since been generalized by analogy to the first and second person, and as the future progressive is often expressed with simple present in Danish, the meaning is, "We'll be seeing each other." Autocausative: Han glædes over sin gave ("He gets/is happy with his gift"), from Han glæder sig over sin gave.
Армян тілі
Классикалық армян тілінде басқа үнді-еуропа тілдеріндегідей жеке жұпталудың орнына, етістіктің тақырыптық дауыстысын өзгерту арқылы белгіленетін медиопассивтік форма болған. Қазіргі армян тілінде осы белсенді/медиопассивті жұптардың бір бөлігі сақталған, бірақ екі дауыстың арасындағы айырмашылық енді өнімді емес.
Classical Armenian had a mediopassive form that was marked by changing the verb's thematic vowel instead of with a unique conjugation like in other Indo European languages. Modern Armenian has retained some of these active/mediopassive pairs, but the distinction between the two voices is no longer productive.