Мәррдің сынға ұшыраған тілдік теориясы

Кіріспе

Тіл білімінде кеңес тілшісі Николай Яковлевич Маррдың (1864–1934) жапфит теориясы Кавказ аймағындағы картвель тілдерінің Таяу Шығыстағы семит тілдерімен туыс екенін жорамалдаған. Бұл теория 1930-шы және 40-шы жылдары идеологиялық себептермен кейбір кеңес тілшілерінің арасында қолдау тапты, себебі ол "буржуазиялық ғылымға" қарсы "пролетариат ғылымын" көрсетеді деп есептелді, бірақ Арнольд Чикобава сияқты көптеген қарсыластары да болды. 1950 жылдан кейін Иосиф Сталин Марр мен оның жақтастарының көзқарастарына қатысты "Марксизм және тіл білімінің мәселелері" атты сын мақаласын жариялағаннан кейін бұл теория абыройын жойып, көбінесе қабылданбады.

Мерзім

Марр "Яфет" терминін Нұх пайғамбардың ұлдарының бірі Яфеттің есімінен алып, Кавказ аймағындағы картвель тілдерінің Таяу Шығыстағы семит тілдерімен байланысты деген теориясын сипаттау үшін пайдаланды (бұл тілдер Яфеттің ағасы Шемнің есімімен аталған). Марр кавказ, семит, хамит және баск тілдерінің ортақ түбірінен шыққандығын болжады. Бұл алғашқы теория Қазан төңкерісінен бұрын пайда болды (оған алғашқы сілтеме 1830 жылдары Адам Мицкевичтің "Пан Тадеуш" шығармасында кездеседі). 1917 жылы Марр революцияны ынтамен қолдап, жаңа совет үкіметіне өзінің қызметін ұсынды. Ол көп ұзамай елдің бас тіл білімі маманы ретінде танылды.

Теория

Кеңес үкіметі тұсында Марр өзінің теориясын дамытып, яфет тілдері үнді-еуропа тілдерінің пайда болуына дейін бүкіл Еуропада болған деп мәлімдеді. Олар әлі де үнді-еуропа тілдерінің үстінен орналасқан, оларға бағынышты субстрат ретінде сақталған болуы мүмкін. Осы үлгіні пайдаланып, Марр марксистік сыныптар күресі теориясын тіл біліміне қолдануға тырысты, тілдің әртүрлі қабаттары әртүрлі әлеуметтік топтарға сәйкес келеді деп сақты. Ол түрлі елдердегі бір әлеуметтік топтар өз тілдерінің тілдік ерекшеліктері жағынан бір-біріне жақын, ал «бір тіл» деп есептелетін басқа топтардың сөйлеуінен гөрі жақын нұсқаларын қолданғанын айтты. Маррдың бұл тұжырымы – марксистік халықаралық сана теориясын оның бастапқы мағынасынан асырып, тілге қатысты қолдануға жасаған әрекет болды. Марр сондай-ақ, халықтардың ортақ тіл арқылы біріктірілуі – «буржуазиялық ұлтшылдық» тудырған жалған сана ғана екенін қатаң айтты. Өз теориясын қолдау үшін Марр оған марксистік негіздерді дайындады. Ол қазіргі тілдердің коммунистік қоғамның біртұтас тіліне бірігуге ұмтылатынын болжады. Осы теория 1920-1930 жылдардағы аз ұлттардың кириллица әліпбиін латын әліпбиіне алмастыруға бағытталған «латыншаландыру» науқанының негізі болды. Кеңес билігінің өз теориясын мойындауының нәтижесінде Марр 1926 жылдан 1930 жылға дейін Ресей Ұлттық кітапханасын, ал 1921 жылдан 1934 жылы қайтыс болғанға дейін Ғылым академиясының Яфет институтын басқарды. 1930 жылы ол Кеңес ғылым академиясының вице-президенті болып сайланды. 1950 жылы, Марр қайтыс болғаннан кейін он алты жыл өткен соң, Иосиф Сталиннің «Марксизм және тіл білімі мәселелері» атты мақаласы ірі совет басылымдарында жарияланды. Бұл мақала Маррдың ең белсенді қарсыласы Арнольд Чикобаваның еңбектеріне сүйенді. Мақалада Сталин Яфет теориясын жоққа шығарып, «Н.Я. Марр тіл біліміне тілдің «сыныптық сипаты» туралы тағы бір дұрыс емес және марксистік емес формула енгізіп, өзін де, тіл білімін де жаңылыстырды. Кеңес тіл білімі халықтар мен тілдер тарихының барлық барысына қайшы келетін дұрыс емес формула негізінде дамытыла алмайды» деді. Одан бері Яфет теориясы бұрынғы Кеңес Одағының ішінде де, сыртында да қателігі мол деп есептеледі, бірақ Маррдың сақталған кейбір шәкірттері оны 1960 жылдардың соңына дейін қорғап, дамыта берді.

Under the Soviet government, Marr developed his theory to claim that Japhetic languages had existed across Europe before the advent of the Indo European languages. They could still be recognised as a substratum over which the Indo European languages had imposed themselves. Using this model, Marr attempted to apply the Marxist theory of class struggle to linguistics, arguing that these different strata of language corresponded to different social classes. He stated that the same social classes in widely different countries spoke versions of their own languages that were linguistically closer to one another than to the speech of other classes who supposedly spoke “the same” language. This aspect of Marr's thinking was an attempt to extend the Marxist theory of international class consciousness far beyond its original meaning, by trying to apply it to language. Marr also insisted that the notion that a people are united by common language was nothing more than false consciousness created by “bourgeois nationalism”. To draw support for his speculative doctrine, Marr elaborated a Marxist footing for it. He hypothesized that modern languages tend to fuse into a single language of communist society. This theory was the basis for a mass campaign of "Latinisation" in the 1920s and 1930s to replace the existing Cyrillic alphabets of minority languages with Latin alphabets. Obtaining recognition of his theory from Soviet officials, Marr was permitted to manage the National Library of Russia from 1926 until 1930 and the Japhetic Institute of the Academy of Sciences from 1921 until his death in 1934. He was elected vice president of the Soviet Academy of Sciences in 1930. In 1950, sixteen years after Marr's death, an article titled "Marxism and Problems of Linguistics", written by Joseph Stalin, was published in major Soviet periodicals. It was inspired by the writings of Marr's most energetic opponent, Arnold Chikobava, In the article, Stalin rebuts the Japhetic theory, stating that "N. Ya. Marr introduced into linguistics another and also incorrect and non Marxist formula, regarding the ‘class character’ of language, and got himself into a muddle and put linguistics into a muddle. Soviet linguistics cannot be advanced on the basis of an incorrect formula which is contrary to the whole course of the history of peoples and languages." Since then, the Japhetic theory has been seen as deeply flawed, both inside and outside the former Soviet Union, but some of Marr's surviving students continued to defend and develop it into the late 1960s.