Кіріспе

Паштун халқының этногенезі

Паштун халқы ирандық этнос ретінде жіктеледі. Олар Оңтүстік Ауғанстан мен Батыс Пәкістанның жергілікті халқы болып табылады. Паштун тайпаларының этногенезін түсіндіруге бағытталған бірнеше теориялар ұсынылғанмен, олардың нақты шығу тегі әлі де анық емес. Қазіргі ғалымдар паштундардың тарихи тайпалық конфедерация ретінде болуына байланысты, олардың ортақ және бірегей шығу тегі болуы екі күдіксіз деп санайды, сондай-ақ мұндай этникалық шығу тегін растайтын ешқандай дәлел жоқ. Қазіргі паштундардың ерте ата-бабалары, шығыс Иран үстіртінде тараған ежелгі ирандық тайпалардың бірі болуы мүмкін. Әртүрлі сенімділік деңгейлеріне ие ең маңызды паштун этногенезі теориялары:

Әртүрлі топтардан таралу: Паштундардың тайпалық конфедерация ретінде болуына байланысты, көптеген ғалымдар паштун халқының барлығы бір ортақ шығу тегінен емес, әртүрлі шығу тегінен тарағанын айтады. Ведалық арийлік пахталар (немесе Геродот айтқандай, пактиандар), б.з.д. дәуіріндегі санскрит және грек тілдерінде Ахеменид империясының шығыс шебінде өмір сүргендер;
Сакадан – Еуразия даласы мен Тарым бассейнінде тарихи тұрғылықты болған көшпелі шығыс ирандық халықтар тобы;
Ефталиттерден – соңғы антикалық дәуірде Орталық Азияда мекендеген ирандық көшпелі конфедерация;
Оңтүстік Азиядағы жауынгерлік кландар тобы – Раджпуттардан. Генри Уолтер Беллоудың сөзіне сәйкес, паштун және раджпут тайпаларының аттары уақыт өте келе ұқсас болған, бірақ өзгерген. Мұғал империясынан бері паштун фольклорында кең тараған теория бойынша, паштун халқы Темір дәуірінде Қанаан жерінде қоныстанған, ежелгі семит тілінде сөйлейтін израильдіктердің, яғни Израильдің он екі руының жоғалған он руынан тараған. Алайда, бұл теорияны қолдайтын тарихи дәлелдердің жетіспеуі, Ассирия тұтқындалу кезінде жоғалған он рудың қазіргі Ауғанстанға қоныс аударғаны туралы ғалымдар арасындағы пікірталасты күрделендірді.

Түрлі шығу тегі

Қазіргі ғалымдардың көпшілігі паштундардың ортақ және бірегей шығу тегі болмағанын айтады. Бүгінде паштундар өз тілі мен мәдениеті бар анық этникалық топты құрағанымен, барлық қазіргі паштундардың бірдей этникалық түбірге ие екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Шындығында, мұндай жағдай болуы өте күмәнді. Алғашқы тұрғындар шығыс Ираннан шыққан болуы мүмкін, содан кейін уақыт өте келе аймақта кездескен түрлі топтармен араласып кеткен.

Бактриялық шығу тегі

Барбара А. Батыс паштундарды бактриялық, скифтік және гефталиттердің аралас тегінен шыққан деп санайды, олар паштундардың арасында бактриялықтарды да ата-бабаларының бірі ретінде көрсетеді. Иранның Кембридж тарихы, 2-том да бактриялық тайпаларды паштундардың ата-бабалары деп мәлімдейді. Гарвард университетінің тағы бір жарияланымында бактриялықтар паштундардың ата-бабалары болғандығы айтылған. Иранның Кембридж тарихы, 3-том, 2-шығарылымында парси тайпасы паштундар болуы мүмкін екендігі көрсетілген. Парсилер Паропамисада аймағында көшпелі тайпа болып табылды.

Кушан және Тохар тектес

Ю.В. Ганковскийдің сөзіне сәйкес, тохарлар паштун этносының қалыптасуына қатысқан. Андре Винк Гилджи немесе Гилзайдың түркіленген халадждардан тарағанын, ал олардың өзі кушандар, гефталиттер және сақтар сияқты ерте үнді-еуропалық көшпелілердің қалдықтарынан пайда болған және кейіннен афғандармен біріккенін айтады.

Сака теориясы

Пашту тілі көбінесе шығыс иран тілдері қатарына жатады. Ол жойылған Бактрия тіліне ең жақын қазіргі Мунджи тілімен ортақ ерекшеліктерді бөліседі, сонымен қатар Соғди тілімен, Хорезм, Шуғни, Санглечи және Хотан сак тілдерімен де ұқсастықтарды көрсетеді. Бұл Птолемейдің Parsioi (Πάρσιοι) аттылысының басқаша түсіндірілуі саналады. Джонни Ченг Птолемейдің Parsioi (Πάρσιοι) және Страбонның Pasiani (Πασιανοί) туралы ой бөлісіп, былай дейді: «Екі аталымда да ұсақ фонетикалық өзгерістер байқалады, атап айтқанда, υ әрпі ι әрпімен алмастырылған, ал Pasianoi сөзіндегі r әрпінің жоғалуы алдыңғы Asianoi сөзінен қалған әсерінен туындаған. Осыған байланысты, олар қазіргі паштундардың (тілдік) ата-тегі болуы мүмкін». Шындығында, көрнекті тіл білімі маманы Георг Моргенстерне Пашту тілін сак диалектісі деп сипаттаған, ал басқалар Пашту тілі мен басқа сак тілдері арасындағы ұқсастықтарды атап өткен, бұл Пашту тілінде сөйлейтін халықтың сак тобынан шыққан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Пашту және осетин тілдері, тағы бір скифтік тілдің ұрпақтары, сөздік қорында басқа шығыс иран тілдерінде кездеспейтін туыс сөздерге ие. Ченг Пашту және осетин тілдері арасындағы ортақ изоглоссқа сілтеме жасайды, оны сол кезде Окс (Амудария) өзенінен солтүстікке қарай сөйленген, жазылмаған сак диалектісімен байланыстырып түсіндіреді. Дегенмен, басқалар ежелгі Авеста тілімен байланысты болғандықтан, одан да көне ирандық текті атап көрсеткен.

Гефталит теориясы

Ю. В. Ганковский, совет тарихшысы, паштундардың ефталиттерден тарағанын айтты. Паштундардың пайда болуы негізінен шығыс ирандық тайпалардың одағы ретінде басталды, бұл паштун этногенезінің бастапқы этникалық негізін құрады. Бұл процесс біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының ортасында басталып, ефталиттер (ақ ғұндар) конфедерациясының ыдырауымен байланысты. Ефталиттердің (ақ ғұндардың) паштундардың этногенезіне қосқан үлесін паштун тайпаларының ең ірісі – Абдали (1747 жылдан кейін Дуррани) этнонимінен көруге болады, ол ефталиттердің этностық атауы – Абдалмен байланысты. 19 ғасырдың басында инду Куштың кафірлері (нуристандықтар), Сияхпош, барлық паштундарды «Абдал» деп атаған. Георг Моргенштерннің сөзіне қарағанда, 1747 жылы Дурран империясы құрылғанға дейін «Абдали» деп белгілі болған Дуррани тайпасы ефталиттермен байланысты болуы мүмкін. Айдогды Құрбанов бұл пікірді қолдайды, ол ефталиттер конфедерациясының құлауынан кейін ефталиттердің әртүрлі жергілікті халықтарға сіңіп кеткенін болжайды. Басқа зерттеушілер басқаша тұжырымдар жасады. Гилджи тайпасы халадж халқымен байланыстырылған. Әл-Хорезмиден кейін Йозеф Маркуарт халадждарды ефталиттер конфедерациясының қалдықтары деп санайды. Ефталиттер үнді-ирандықтар болған болуы мүмкін, ал халадждар бастапқыда түркі тілді болған және орта ғасырларда ирандық пашту тілді тайпалармен біріккен болуы мүмкін. «Иранның Кембридж тарихы» 3-том, 1-шы мәселесінде Ауғанстанның Гилджи тайпасы ефталиттердің ұрпақтары екені айтылады. Алайда, тіл білімі маманы Симс Уильямс археологиялық деректер халадждардың ефталиттердің мұрагерлері болғанын растамайды дейді, ал тарихшы В. Минорский халадждардың «ефталиттермен тек саяси байланыста болғанын» айтады.

Раджпут теориясы

Британдық дәрігер және шығыс тілдері жөніндегі сарапшы Генри Уолтер Белл, колониялық Үндістанда алғашқы пашту тілінің сөздігін жазғандықтан танымал, паштундардың (патандардың) раджпуттардан тарағанын айтқан. Беллдің теориясы бойынша, барлық паштун тайпаларының аттары раджпуттардың аттарымен байланысты. Араб тарихшысы әл-Масуди «Қандар» (қазіргі Пакистанның солтүстік-батысындағы Гандара) – раджпуттардың мекені және мұсылман емес билеушісі бар дербес мемлекет болған деп жазған. Атаулардың ұқсас дыбысталуы осы мәселені шатастыруға себеп болды. Қазіргі ғалымдар мен тарихшылар Масудидің қазіргі Қандаһар қаласын емес, Пакистанның Хайбер-Пактунхва провинциясындағы Гандара аймағын айтқанын көрсетеді. Паштундарға қатысты генетикалық зерттеулерді соңғы кезде түрлі институттар мен ғылыми-зерттеу орталықтарының ғалымдары жүргізіп жатыр. Зерттеуде пакистандық паштундардың грек тегі зерттелді, паштундар, калаш және бурушо тайпаларының Александрдың әскерлерінен тарағаны қарастырылды.

Араб/Мысыр теориясы

Кейбір паштун тайпалары арабтардан тегін шығарады, оның ішіндегілері өздерін Саидтар (Мұхаммедтің ұрпақтары) деп есептейді. Бір тарихи мәлімет паштундарды ежелгі Египеттік тарихпен байланыстырады, бірақ мұны қолдайтын дәлелдер жоқ.