Өзіңді тану: Ежелгі Грек мәкәлісінің тарихы

Кіріспе

Ежелгі грек максимасы

"Өзіңді таны" (грекше: Γνῶθι σαυτόν, gnōthi sauton) – ежелгі гректердің Дельфи ауданындағы Аполлон ғибадатханасына жазылған философиялық принцип. Дельфи максималарының ең танымал мысалы, ол тарих бойы көптеген авторлардың назарына ілігіп, талданды және түрлі жолдармен қолданылды. Бұл жазу әдетте Гректердің жеті данасына немесе Аполлон құдайының өзіне жатқызылса да, оның бастауы халық арасында кең тараған мақал-мәтелден шыққан болуы мүмкін. Хиостың Ионы б.з.д. V ғасырға жататын фрагментінде осы максимаға ең алғашқы нақты сілтеме жасайды, алайда бұрынғы ғасырдың соңында өмір сүрген философ Гераклит та өз еңбектерінде осы максимаға сілтеме жасаған болуы мүмкін. Бұл тіркестің бастапқы мағынасы – "өз шектеріңді біл" болған, яғни өзіңнің қабілеттеріңнің деңгейін, әлеуметтік жағдайыңды немесе өлімге қадарлы екеніңді білу. Бірақ б.з.д. IV ғасырда Платон осы максиманы түбегейлі өзгертіп, оны "өз жаныңды таны" деп түсіндірді. Кейінгі жазбаларда осы тақырыпта жиі кездесетін ой – адам ғаламды зерттеу арқылы өзін-өзі тануға немесе өзін зерттеу арқылы ғаламды тануға қабілетті. Бұл көбінесе микрокосмос пен макрокосмос арасындағы ұқсастық тұрғысынан түсіндірілді, яғни адам денесінің құрылысы ғаламға ұқсас. Тағы бір ой, оның бастауын Платонның "Алкибиад I" еңбегінен табуға болады, – өзін-өзі тану үшін басқаларды бақылау қажет. Христиан, яһуди және ислам авторлары осы максимаға қатысты әр түрлі діни түсіндірмелер тапты, осылайша олар осы тақырыпты осы мәлімдемеге сілтеме жасамастан талқылай алды. Протестанттық реформация кезінде христиан дін танушылары осы максиманың, ең алдымен, жанның Құдайдан шыққандығын және екінші жағынан, адам табиғатының күнәлі екенін білуді талап ететінін түсіндірді. Сол кезеңдегі дүниелік жазбаларда бірнеше жаңа мағыналар пайда болды, олардың ішінде "өз-өзіңді таны" адам денесінің физиологиялық ерекшеліктерін зерттеуге берілген бұйрық ретінде қарастырылды. XIX және XX ғасырларда осы максима жаңа мағыналарға ие болды. Ол неміс философиясы мен әдебиетінде, Кант, Гегель және Гёте сияқты авторлардың еңбектерінде жиі кездеседі; ол индуизмнің "Ұлы сөздерінің" бірі – "tat tvam asi" ("сен соның өзісің") аналогы ретінде айтылды; сондай-ақ, ол психоанализ ғылымының дамуында маңызды рөл атқарды, онда ол санасыз ой-сезімді түсінуге бағытталған талап ретінде қарастырылды.

"Know thyself" (Greek: Γνῶθι σαυτόν, gnōthi sauton) is a philosophical maxim which was inscribed upon the Temple of Apollo in the ancient Greek precinct of Delphi. The best known of the Delphic maxims, it has been quoted and analyzed by numerous authors throughout history, and has been applied in many ways. Although traditionally attributed to the Seven Sages of Greece, or to the god Apollo himself, the inscription likely had its origin in a popular proverb. Ion of Chios makes the earliest explicit allusion to the maxim in a fragment dating to the 5th century BC, though the philosopher Heraclitus, active towards the end of the previous century, may also have made reference to the maxim in his works. The principal meaning of the phrase in its original application was "know your limits" – either in the sense of knowing the extent of one's abilities, knowing one's place in the social scale, or knowing oneself to be mortal. In the 4th century BC, however, the maxim was drastically re interpreted by Plato, who understood it to mean, broadly speaking, "know your soul". In later writings on the subject, one common theme was that one could acquire knowledge of the self by studying the universe, or knowledge of the universe by studying the self. This was often explained in terms of the microcosm–macrocosm analogy, the idea that a human being is structurally similar to the cosmos. Another theme, which can be traced back to the Platonic Alcibiades I, is that one can only know oneself by observing other people. Christian, Jewish and Islamic authors found various scriptural equivalents for the maxim, allowing them to discuss the topic of self knowledge without reference to the pagan inscription. By the time of the Protestant Reformation, Christian theologians generally understood the maxim to enjoin, firstly, knowledge of the soul's origin in God, and secondly, knowledge of the sinfulness of human nature. In secular writings of the period, several new meanings emerged; among them, that "know thyself" was a command to study the physical properties of the human body. During the 19th and 20th centuries, the maxim acquired several new associations. It was frequently quoted in German philosophy and literature, by authors such as Kant, Hegel and Goethe; it was cited as an analogue of "tat tvam asi" ("that thou art"), one of the "Great Sayings" of Hinduism; and it took on an important role in the developing discipline of psychoanalysis, where it was interpreted as an injunction to understand the unconscious mind.

Шығу тегі

Ежелгі грек және рим авторларының айтуынша, Дельфидегі Аполлон ғибадатханасына «өз-өзіңді таны», «еш нәрседе шектен шықпа» және «кепілдік бер, қиындық жақындап келеді» деген үш нақыл жазылған. Олардың нақты орналасқан жері белгісіз; олардың пронаос (кіреберіс алаңы) қабырғасында, бағанада, есік бағанасында, ғибадатхана алдында немесе пропилеяда (қақпада) болғаны туралы әртүрлі айтылады. Олардың жазылған уақыты да белгісіз, бірақ олар кем дегенде б.з.б. 5 ғасырда болған. Ғибадатхана бірнеше рет қиратылып, қайта салынған, бірақ Рим дәуірінде (б.з. 1 ғасыры) олар әлі де сақталған, сол кезде, Плиний Ескінің айтуынша, олар алтын әріптермен жазылған. Бұл үш нақылдың дәстүрлі түрде 6 ғасырда гүлденген философтар мен мемлекет қайраткерлерінің аңызға айналған тобы – Жеті данадан шыққандығы айтылады. Жеті дана туралы алғашқы белгілі сілтеме Платонның «Протагор» еңбегінде кездеседі, онда олар алғашқы екі нақылды бірлесіп жазғандығы айтылады. Платон даналардың есімдерін Талес, Питтак, Биас, Солон, Клеобул, Майсон және Килон деп атаған; бірақ кейінгі авторлардың еңбектерінде бұл есімдердің кейбіреулері алынып тасталып, орнына басқалары қосылған. Әр нақылды белгілі бір данаға жатқызып, кейбір авторлар, мысалы, Фалермдік Димитрий, қалған төрт данаға қосымша сөздерді тағайындаған. Қай нақыл қай данаға тиесілі екендігі туралы жалпы келісім болған жоқ, бірақ «өз-өзіңді таны» нақылы көбінесе Килонға жатқызылған. Тағы бір танымал теория бойынша, бұл нақылдарды алғаш рет Дельфи оракулы айтқан, сондықтан олар Аполлон құдайының даналығын білдірген. Солилік Клиарх, басқалармен бірге, екі түсіндіруді келістіруге тырысып, Килон оракулдан не үйренуге болатынын сұрағанда «өз-өзіңді таны» деген жауап алғанын және кейіннен осы нақылды қабылдағанын айтқан. Дегенмен, бұл сөздер бұрыннан келе жатқан, ғибадатханада кеңінен таралған мақал-мәтелдер болғанға ұқсайды.

According to ancient Greek and Roman authors, there were three maxims prominently inscribed upon the Temple of Apollo at Delphi: "know thyself", "nothing too much" and "give a pledge and trouble is at hand". Their exact location is uncertain; they are variously stated to have been on the wall of the pronaos (forecourt), on a column, on a doorpost, on the temple front, or on the propylaea (gateway). The date of their inscription is also unknown, but they were present at least as early as the 5th century BC. Although the temple was destroyed and rebuilt several times over the years, the maxims appear to have persisted into the Roman era (1st century AD), at which time, according to Pliny the Elder, they were written in letters of gold. The three sayings were traditionally said to have originated with the Seven Sages, a legendary group of philosophers and statesmen who flourished in the 6th century BC. The first known reference to the Seven Sages is in Plato's Protagoras, where they are said to have collectively authored the first two maxims. The names of the sages are given by Plato as Thales, Pittacus, Bias, Solon, Cleobulus, Myson and Chilon; but in the works of later writers, some of these names are dropped and others added in their place. Each of the maxims was often attributed to a particular sage, and some authors, such as Demetrius of Phalerum, assigned additional sayings to the four remaining sages. There was no general agreement over which maxim belonged to which sage, but "know thyself" was most commonly attributed to Chilon. Another popular theory held that the maxims were first spoken by the Delphic oracle, and therefore represented the wisdom of the god Apollo. Clearchus of Soli, among others, attempted to reconcile the two accounts by claiming that Chilon, enquiring of the oracle what was best to be learnt, received the answer "know thyself", and subsequently adopted the maxim as his own. In all likelihood, however, the sayings were simply common proverbs of much earlier date, which gained a new significance from their prominent position on the temple.

Алғашқы сілтемелер

Философ Гераклиттің кейбір сөздері, оның еңбектері тек фрагменттерде сақталған, Дельфи мақалдарынан шабыдандалған болуы мүмкін; егер осылай болса, олар ең ерте белгілі әдеби сілтемелер болып табылады. Осы фрагменттердің бірінде: «Барлық адамдар өздерін білуі және ақылды болуы керек [sōphronein]» (DK B116) деп жазылған. Классик Чарльз Х. Канның пікірінше, бұл фрагмент «өз-өзіңді біл» деген дәстүрлі сеніммен ұқсас мағынадағы екінші Дельфи мақалына, «артық ештеңе жоқ» дегенге сәйкес келеді; екі мақалды да софросина (әдеби) қасиетін сипаттаудың балама жолдары деп қарастыруға болады (әдеби) «ақылдың салауаттылығы»). Басқа бір фрагментте (B112) Гераклит софросинаны «заттарды олардың табиғатына сәйкес сезіну» өнері деп анықтайды, бұл объективті, материалдық фактілерді қабылдауды білдіреді. Егер осылай болса, және егер өзін-өзі тану софросинамен бірдей болса, Кан жазғандай, «өзінің ең терең құрылымы ғаламмен бірге кеңінен танылады, сондықтан нағыз өзін-өзі тану ғаламдық тәртіп туралы біліммен сәйкес келеді». Гераклиттің тағы бір фрагменті, бұл мақалға сілтеме жасайтын сияқты, B101: «Мен өзімді іздеуге бардым». Мұнда өзін-өзі тану қиын деген тұжырым Б116 фрагментіндегі өзін-өзі танудың барлық адамдарға қолжетімді немесе оны орындау керек деген талапқа қайшы келеді. Кан екі фрагменттің бірге алғандағы сабағын, барлық адамдар өзін-өзі тануға қабілетті болғанымен, осы білімге тек аз ғана адам жетеді деп түсіндіреді. Осыны кеңейте келе, Кристофер Мур Гераклиттің өзін-өзі тануды мақсат емес, үздіксіз процесс ретінде қарастырғанын айтады, себебі өзін эпистемиялық агент ретінде тану (яғни білуге қабілетті нәрсе ретінде) білу қабілетін жақсартуға деген ниетті тудырады. Дегенмен, осы фрагменттердің мағынасын нақты анықтау мүмкін емес. Ион Хиостың (б.з.д. 480 – б.з.д. 421 жж.) бір фрагменті осы мақалға ең ерте тікелей сілтеме жасайды. Онда былай делінген: «Өзіңді біл» - бұл үлкен сөз емес, бірақ осы міндетті Зевс құдайлардың ішіндегі жалғыз түсінеді». Бұл сөзден «өзін-өзі тану» дегеннің қандай міндет екенін анықтау мүмкін емес, бірақ оның орындалуы өте қиын екені белгілі, алайда фрагмент бұл сөздің Ион заманында кеңінен танылғанын көрсетеді.

Certain sayings of the philosopher Heraclitus , whose work survives only in fragments, may have been inspired by the Delphic maxims; if so, they represent the earliest known literary references. One of these fragments reads: "It belongs to all men to know themselves and think well [sōphronein]" (DK B116). According to classicist Charles H. Kahn, this fragment echoes a traditional belief that "know thyself" had an essentially similar meaning to the second Delphic maxim, "nothing too much"; both sayings might be considered alternative ways of describing the virtue of sophrosyne (lit. "soundness of mind"). In another fragment (B112), Heraclitus defines sophrosyne as the art of "perceiving things according to their nature", apparently referring to the perception of objective, material facts. If so, and if self knowledge is the same as sophrosyne, then, as Kahn writes, "the deepest structure of the self will be recognized as co extensive with the universe in general so true self knowledge will coincide with knowledge of the cosmic order". Another fragment of Heraclitus which seems to allude to the maxim is B101: "I went in search of myself". The implication here, that to know oneself is difficult, appears to contradict the claim in B116 that self knowledge is something that all men can or should accomplish. Kahn understands the lesson of the two fragments taken together to be that, while all men have the ability or capacity to know themselves, only a very few will arrive at that knowledge. Expanding on this, Christopher Moore argues that Heraclitus viewed self knowledge as a continuous process rather than a destination, since the recognition of oneself as an epistemic agent (i. e. as something capable of knowing) brings with it the desire to improve one's ability to know. Ultimately, however, the meaning of these fragments cannot be established with any certainty. A fragment from Ion of Chios (c. 480 – c. 421 BC) provides the earliest explicit reference to the maxim. It reads: "This 'know yourself' is a saying not so big, but such a task Zeus alone of the gods understands." Again, it is not possible to infer from this what sort of task "knowing oneself" was understood to be, except that it was something extremely difficult to accomplish, but the fragment bears testimony to the fact that the phrase was a well known saying during Ion's lifetime.

"Өз кемшіліктеріңді біліңдер"

Платоннан кейін өзін-өзі тану жиі жан туралы біліммен, әсіресе өз мінезіңді білумен теңестірілді, сондықтан уақыт өте келе, бұл нақылға "өз кемшіліктеріңді біл" деген қосымша мағына берілді. Дәрігер Гален (129 – шамамен 216 ж.) осы мағынада "Жанның құмарлықтарын диагностикалау және емдеу туралы" еңбегінде қолданады, онда ол қателікке ең бейім адамдардың өздерінің кемшіліктерін ең аз сезінетінін айтады. Оның пікірінше, себебі олар басқалардың пікірін ескермейді, өз бағалауларын дұрыс деп санайды, ал "өздерін басқаларға бағалауға қалдырғандар аз қателік жасайды". "Магна Моралияда" (дәстүрлі түрде Аристотельге жатқызылады) адамдар көбінесе өздері кінәлі болған кемшіліктері үшін басқаларды сынап алатыны айтылады, және бұл өзін танудың қиын екенін көрсететін дәлел ретінде ұсынылады. Автор ұсынған шешім Платонның көздің өзін көру теңеуін еске салады:
Қандай жағдайда өз бет-әлпетімізді көру үшін айнаға қарасақ, солайша өзімізді білу үшін де досқа қарап сол білімді алуға болады. Өйткені дос, біз айтқандай, екінші "мен" болып табылады.

Христиандық

Стоиктердің әлемді танудың өзін танудың қажетті шарты деген идеясын ертедегі бірнеше христиан авторлары қабылдады, олар үшін әлемді тану Құдайды тануды да білдірді. Маркус Минуций Феликс (б.з. 2-ші немесе 3-ші ғасыр) Октавиус еңбегінде ескі дінді ұстанушы Цецилий мен христиан Октавиус арасындағы диалог келтірілген. Цецилий "адамның қарапайым қабілеттері құдайлық мәселелерді зерттеуге мүлде жеткіліксіз" деп мәлімдейді және адам табиғаттың құпияларын ашуға тырыспай, "Дананың ежелгі қағидасын орындап, өзімізді жақсырақ тануға" ғана көңіл бөлгені жөн дейді. Октавиус адамның өзін-өзі білуі керек екеніне келіседі, бірақ былай деп аргументтейді:

Бұл идеяны кейбір авторлар (соның ішінде Александриялық Климент және Амвросий) Құдай адамды өз бейнесінде жаратты деген іліммен байланыстырды – демек, Құдайды тану – өзіңді тану, және керісінше. Осы ойдың бір қыры – өзіңді тану, өзіңнің күнәлі табиғатыңды тану; бұл білім христианды тәубеге шақырып, оны дүниелік құштарлықтарынан айырып, мәңгілік жанды тауып, шынайы өзін тануға көмектеседі. Александриялық Климент (шамамен 150 – 215 жж.) "Стромата" еңбегінде гректердің өз даналығын еврей жазбаларынан алғанын дәлелдеуге тырысады және осыған байланысты Дельфийлік нақылдарға ықпал еткен болуы мүмкін деп санайтын көптеген Киелі кітап үзінділерін келтіреді. "Өзіңді таны" дегенге қарсы, ол "өзіңе күтім жаса" деген фразаны қояды, ол Киелі кітапта үш рет кездеседі (Шығу 10:28, 34:12; Евтоном 4:9). Сол сияқты, Ориген (шамамен 185 – 253) грек даналарының "Әндер әнінен" бұрыннан келіп шыққанын айтады, онда: "Егер сен өзіңді білмесең, әйелдердің арасындағы әдемі" (1:8, LXX) деген жол бар. Өзін-өзі тану туралы жазған кейінгі христиан авторлары көбінесе осы екі мәтіннің бірінің аясында жазды, Дельфийлік нақылға тікелей сілтеме жасамай.

Орта ғасырлар

Жоғарыда аталған Климент пен Оригеннің жазбаларының салдарынан орта ғасырлардағы христиан авторлары Дельфилік «Өзіңді біл» деген сөзді тікелей сілтеме жасамайтын, бірақ өзін-өзі танудың жалпы тақырыбы Томас Аквинский сияқты авторлардың еңбектерінде кеңінен талқыланды және христиан мистикасының әдебиетінде маңызды орын алды. Осы мақалды тікелей келтіргендердің қатарында Юг Сент-Виктор («Didascalicon» 1.1) және Ричард Сент-Виктор («Benjamin Minor», 75-тарау) бар, олар екеуі де өзін-өзі тануды Құдайды түсінуге жол ретінде қарастырады. Ислам әдебиетінде «Өзіңді біл» деген сілтемелер 9-шы ғасырдан бастап пайда бола бастады. Бұл туралы алғашқы хадисте Яхья ибн Муад (871 жылы қайтыс болған) былай деген: «Өзін білген адам Раббысын біледі». Осы айтудың тағы бір нұсқасы – «Өзіңді таны, адам, сонда ғана Раббыңды танисың» – Әвиценна (980–1037) тарапынан талқыланған, ол оны ежелгі гректерге жатқызады. Ол оның Аполлон ғибадатханасына емес, Асклепий ғибадатханасына жазылғанын айтса да, Дельфилік мақал осы айтудың және 9-шы ғасырлық хадистің түпкі көзі болуы мүмкін. Ислам ғалымдары осы мақалдың мағынасын түсіндірудің бір жолы – христиан авторлары сияқты, оны адамзаттың Алланың бейнесінде жаратылғаны туралы идеямен байланыстыру болды. 13-шы ғасырда еврей философы Исаак Альбалаг Әвиценна келтірген араб айтуын Әйүп кітабының (19:26) аятымен байланыстырды: «Мен Құдайды дене арқылы көремін». Бұл аятты бұрын Иосиф ибн Тсаддик (1149 жылы қайтыс болған) адам әлемнің микрокосмосы екендігінің дәлелі ретінде қолданған; сондықтан өзін-өзі тану арқылы адам барлық денелік және рухани нәрселерді, сондай-ақ Құдайды білуге жетеді. Бұл микрокосмос мотиві орта ғасырлық еврей философиясында жиі кездесетін тақырып және көбінесе Әйүп кітабындағы үзіндімен байланысты. Александр Альтманн мұндай жазбалардың ортақ көзі – неоплатондық философ Порфирийдің (шамамен 234–305 жылдар) фрагментті мәтіні деп санайды. «Өзіңді білу туралы» деген тақырыптағы мәтінде кейбір авторлар Дельфилік жазудың «адамды тануға шақыру» және «адам микрокосмос болғандықтан, оған философиялық ойлауды ғана бұйыруын» айтады, себебі «өзімізді зерттеп, тауып алу арқылы біз Толықты ойша ұғынуға оңай жетеміз». Порфирий осы еңбегінде талқылаған және еврей және ислам авторлары да жалғастырған тағы бір ұғым – нағыз өзіңнің ақыл-оймен бірдей екендігі, ал сезім немесе құштарлық одан өзгеше. Өзін-өзі тану – жанды сыртқы әлемнің шатастығы мен таза емес нәрселерінен босату және таза ақылға тығылу.

As a consequence of the above mentioned writings by Clement and Origen, Christian authors in the Middle Ages rarely alluded directly to the Delphic "know thyself", although the general theme of self knowledge was discussed at length by authors such as Thomas Aquinas, and is prominent in the literature of Christian mysticism. Among those who quote the maxim directly are Hugh of Saint Victor (Didascalicon 1.1) and Richard of Saint Victor (Benjamin Minor, ch. 75), who both conceive of self knowledge as a route to the understanding of God. In Islamic literature, references to "know thyself" begin to appear from the 9th century onwards. An allusion to it may be found in a hadith first recorded by Yahya ibn Mu'adh (d. 871 AD), which reads: "He who knows himself knows his Lord." Another version of this saying – "Know thyself, O man, and thou wilt know thy Lord" – is discussed by Avicenna (980–1037 AD), who attributes it to the ancient Greeks. Although he says that it was written on the temple of Asclepius, rather than the temple of Apollo, it is probable that the Delphic maxim was the ultimate source not only of this saying but also of the 9th century hadith. One way in which Islamic scholars understood the message of the maxim was to associate it, as did the Christian authors, with the idea that mankind was created in the image of Allah. In the 13th century, Jewish philosopher Isaac Albalag brought the Arabic saying quoted by Avicenna into connection with a verse from the Book of Job (19:26): "From my flesh I behold God". This verse had previously been employed by Joseph ibn Tzaddik (d. 1149 AD) as proof that man is a microcosm of the universe; so that by knowing oneself, one will come to know all corporeal and spiritual things, and ultimately God. This microcosm motif is a recurring theme in medieval Jewish philosophy, and is often tied together with the passage from Job. Alexander Altmann considers the common source of such writings to be a fragmentary text by the Neoplatonic philosopher Porphyry (c. 234 – c. 305 AD). The text, titled "On 'Know Thyself, reports a claim made by certain authors that the Delphic inscription "is an exhortation to know man", and that "since man is a microcosm it commands him only to philosophize [because] by examining and finding ourselves, we pass the more easily to the contemplation of the Whole." Another concept discussed by Porphyry in this work, followed up by both Jewish and Islamic authors, is that the true self is identical with the intellect, as contrasted with sensation or passion. To know oneself is disengage one's soul from the confusion and impurity of the external world, and to take refuge in pure reason.

XVI-XVII ғасырлар

XVI ғасырдан бастап еуропалық авторлар өзін-өзі тану тақырыбындағы талқылауларда Дельфи мақсамына бастау нүктесі ретінде қайта оралуға кірісті. Діни контексте мақсат ерте христиандар үшін сақтап келген мәнін сақтап, өзін-өзі танудың Құдайды тануға жол ашатыны немесе оның синонимі екені түсінілді. Иоанн Кальвиннің «Христиан дінінің негіздері» (1536) еңбегінде өзін-өзі танудың маңыздылығы туралы түсіндірмесі сол дәуірдің дінбасыларының тақырыпты талқылау әдісіне тән: Ежелгі мақал адам баласына өзін-өзі тануды ұсынумен келеді. Өзімізді тану, ең алдымен, жаратылыста бізге берілген нәрсені және Құдайдың бізге деген кеңшілігін қарастыруда жатыр, осылайша біз мінсіз қалғанда табиғи артықшылықтарымыздың қаншалықты зор болатынын білуге болады. Екіншіден, Адамның құлауынан кейінгі қайғылы жағдайымызды еске түсіру қажет; осыны түсіну, барлық мақтанышымыз бен сенімділігіміз жойылғанда, бізді шын мәнінде қарапайым етуі керек және ұятқа қалдыруы керек. Содан кейін Құдайға жаңа құлшыныспен бет бұруға шақырыламыз, Онда әрқайсымыз толығымен жоғалтқан жақсылықтарымызды қайта табуға болады. Әдебиетте мақсат көбінесе «өз шектеріңді біл» деген ежелгі мағынада түсінілді, кейде «өз кемшіліктеріңді біл» деген мағынада. Бірақ кейде мақсат мақтаныштан сақтандыру емес, адамның өзінің артықшылықтарын мойындауына шақыру ретінде қарастырылды. Бұл түсінік кең таралғанын көрсететін бірнеше көрнекті авторлар оған қарсы жазды. Мысалы, Кальвин оқырмандарына мақсатты «бұрыс» қолданудан сақтануға кеңес береді, ол адамды «өзінде тек бос сенімділікке толы нәрсені көруге және мақтанышпен ісінуге» итермелеуі мүмкін; ал Томас Гоббс «Левиафан» (1651) еңбегінде бұл қағиданың «қазіргі қолданыста бардай, биліктегілердің өзінен төмен тұрғандарға қатысты варварлық күйін мақұлдауға немесе төмен дәрежелі адамдарды жоғары тұрғандарға қарсы әдепсіз мінез-құлыққа шақыруға арналмағанын» айтады. Гоббс үшін мақсаттың нағыз мағынасы – адам өз ойлары мен құштарлықтарын сезініп, олардың ықпалымен қалай әрекет ететінін байқаса, ол басқаларды қозғайтын ойлар мен құштарлықтарды және олардың іс-әрекеттерінің себептерін жақсырақ түсінеді. Осы кезеңнің басқа жазушылары да өзін-өзі танудың әлеуметтік өлшемін атап өтті; Томас Элиот мақсатты «құдайдың бұйрығы» «құрметтей көршіңді өзіңдей сүй» деген Киелі кітаптағы өсиетпен байланыстырды, ал Сэмюэл Пуфендорф өзін қоғамның мүшесі ретінде білу және жалпы игілік үшін жасалған заңдарға бағыну керек деп мәлімдеді. Бұл дәуірде тағы бір кең таралған сенім – «өзіңді таны» деген сөз адам денесін білуді білдіреді. Платондық «Алкивиадтарда» келтірілген тұжырымға қайшы, Ренессанс авторлары денені адамның өзіндік болмысының ажырамас бөлігі деп қарастырды, сондықтан анатомиялық зерттеу өзін-өзі танудың қажетті бөлігі деп саналды. Сонымен қатар, адам баласы Құдайдың жаратылысының шыңы болғандықтан, адамды жануарлардан бөліп тұратын физикалық қасиеттерді түсіну «сәулетші ретінде Құдайды» жақсырақ білуге көмектеседі. Лютеран реформаторы Филип Меланхтон 1550 жылы анатомия туралы сөйлеген сөзінде былай деді: Адамның табиғатын көру және осы керемет әлемдік туындыны жек көруге болмайды, ол бізге Құдайды және Оның еркін еске түсіруі керек. Бірақ, бәрібір, өз ішімізде бөлшектердің ретін, пішінін, үйлесімдерін, күшін және функцияларын көру әлдеқайда орынды және пайдалы. «Өзіңді таны» деген оракул бар екенін айтады, ол бізге көптеген нәрселер туралы ескертеді, бірақ сонымен қатар өзіміздегі таңғаларлық нәрселерді құлшыныспен зерттеуге және өмірдегі көптеген әрекеттердің себептерін табуға бейімделген. Адамдар даналық пен әділдік үшін жаратылғандықтан және нағыз даналық – Құдайды тану және табиғатты зерделеу болғандықтан, біз анатомияны білуіміз керек екенін мойындауымыз керек, онда көптеген әрекеттер мен өзгерістердің себептерін өзімізде байқауға болады.

From the 16th century, European authors began to return to the Delphic maxim as their starting point in discussions on the subject of self knowledge. In religious contexts, the maxim continued to carry the same connotations that it had held for the early Christians, with the understanding that to know oneself was either a route to, or synonymous with, knowledge of God. John Calvin's explanation of the importance of self knowledge in Institutes of the Christian Religion (1536) is typical of the manner in which the topic was discussed by theologians of the era:

With good reason the ancient proverb strongly recommended knowledge of self to man Knowledge of ourselves lies first in considering what we were given at creation and how generously God continues his favor toward us, in order to know how great our natural excellence would be if only it had remained unblemished Secondly, to call to mind our miserable condition after Adam's fall; the awareness of which, when all our boasting and self assurance are laid low, should truly humble us and overwhelm us with shame and thence is kindled a new zeal to seek God, in whom each of us may recover those good things which we have utterly and completely lost. In secular literature, the maxim was commonly understood in the ancient sense of "know your limits", and occasionally "know your faults". Sometimes, however, the maxim was taken not as a warning against pride, but as an injunction to recognize one's own superior qualities. That this was a popular interpretation is demonstrated by the fact that several prominent authors wrote against it. Calvin, for example, cautions his readers to avoid "perverse" applications of the maxim which would have a man "contemplate in himself nothing but what swells him with empty assurance and puffs him up with pride"; while Thomas Hobbes, in the Leviathan (1651), says that the precept "was not meant, as it is now used, to countenance either the barbarous state of men in power towards their inferiors, or to encourage men of low degree to a saucy behaviour towards their betters". For Hobbes, the true meaning of the maxim is that when a man is conscious of his own thoughts and passions, and observes how he behaves under their influence, he will have a better understanding of the thoughts and passions that motivate others, and the reasons for their actions. Other writers of the period also emphasized the social dimension of self knowledge; Thomas Elyot linked the maxim to the Biblical commandment "Love thy neighbour as thyself", and Samuel Pufendorf argued that one should know oneself to be a member of society and obey the laws created for the common good. Another popular belief during this era was that "know thyself" entailed a knowledge of the human body. Contrary to the conclusion reached in the Platonic Alcibiades, Renaissance authors considered the body to be an integral component of one's selfhood, so anatomical study was believed to be a necessary part of self knowledge. Furthermore, since human beings represented the pinnacle of God's creation, an understanding of the physical properties which separated humans from animals would help one towards a greater knowledge of "God as architect". The Lutheran reformer Philip Melanchthon, in his 1550 oration on anatomy, wrote as follows:

It is a matter altogether worthy of man to behold the nature of things, and not to spurn the contemplation of this wonderful work of the world which should remind us of God and of His will. But it is nevertheless most fitting and beneficial to see in ourselves the sequence, shapes, combinations, powers and functions of the parts. They said that there was an oracle, "Know thyself", which admonishes us about many things, but is also adapted so that we examine with zeal the things that are worthy of wonder in ourselves and are the sources of several actions in life. And since men are made for wisdom and justice, and true wisdom is the recognition of God and the contemplation of nature, we should acknowledge that we need to know anatomy in which the causes of many actions and changes can be observed in ourselves.

18-20 ғасыр

Бұл нақыл 18 ғасырдың басында сирек айтылды; ағылшын әдебиеті, әсіресе ағылшын поэзиясы, ең көп сілтемелерді қамтиды. Александр Поуп өзінің "Адам туралы эссесінде" (1734 ж.) бірнеше дәстүрлі түсіндірмелерді зерттеді, ал өлеңнің ең танымал жолдары адамның білімінің шектерін білуге шақыруды қамтиды: Өз жазбаларында бұл нақылды атаған басқа көрнекті авторлар Лоренс Стерн, Сэмюэл Джонсон және Шафтсберидің 3-графы. 19 ғасырдың басында бұл қағида неміс философиясында маңызды рөл атқара бастады. Иммануил Кант ("Мораль метафизикасы", 1797 ж.) "Өзіңді таны" деген сөзді адамның жүрегін білу және оның іс-әрекеттерінің себептерін түсіну үшін этикалық бұйрық ретінде түсіну керек деп жазды, соның арқасында адамның еркі мен міндеті үйлеседі. Г. В. Ф. Гегель ("Энциклопедия III бөлім", 1817 ж.) бұл түсіндірмені қабылдамайды, ол жүрек туралы білім немесе "жеке адамның қабілеттері, мінезі, бейімділіктері мен кемшіліктері" туралы білім емес, жалпыға бірдей ақиқаттарды білу деп санайды. Өзін-өзі танудың мәні – "ақыл [немесе рух, Geist] – шындық және маңызды болмыс". Философия тарихына кіріспесінде (1833 ж.) Гегель ақыл-ойының немесе рухының өзін-өзі білгенде ғана бар екенін және бұл өзін-өзі тану өзін-өзі субъект пен объектіге бөлуді талап ететінін айтады, бұл рухты "өзінен сыртқы ретінде қойып, объективті түрде бар" етеді. Осылайша Гегель Дельфи нақылын өз теориясын түсіндіру үшін пайдаланады, адам рухы әлемдік тарих ретінде объективті түрде көрінеді. Немец жазушысы Гёте де бұл қағидаға жиі сілтеме жасады. Оның "Зуэйнюнг" (1787 ж.) поэмасында Ақиқаттың әйел бейнесі былай дейді: "Өзіңді таны, әлеммен татулықта өмір сүр". Бұл Гётенің нақылға деген көзқарасының "негізгі түйіні" деп аталады; оның негізгі идеясы, кейінірек бірнеше жазбаларында түсіндірілгендей, өзін-өзі тануды ішкі ойлар арқылы емес, әлеммен белсенді қарым-қатынас арқылы, әсіресе достармен қалай қабылданатыныңызды білу арқылы алуға болады. Ричард Вагнер "Өзіңді таны" (1881 ж.) атты эссе жазды, ол "адамдардың қарапайым, қасиетті қадір-қасиетіне оянуға" шақырды, партиялық саяси күрестер мен жеке басының қайшылықтарынан арылып, барлық адамның ортақ қадір-қасиетін мойындауға ұмтылды. Фридрих Ницше, керісінше ("Өмір үшін тарихты пайдалану және пайдалану", 1874 ж.), тарихшының өткенге құмарлығын сынап, неміс халқы өзінің ұлттық сипатының шынайы көрінісі болатын жаңа мәдениетті дамыту үшін шетелдік мәдениеттерден мұра еткен ескі идеяларды тастап, өздерінің қазіргі қажеттіліктеріне қарап, өзін білуі керек деді. Осы кезеңдегі ағылшын және американдық жазушылар нақылға қатысты көптеген ежелгі түсіндірмелерді қайталап, бірақ өзін-өзі танудың ақыр соңында қол жеткізбейтінін жиі атап көрсетті. Кейбіреулер адам өзін-өзі тануға тырыспауы керек деді; ирландиялық ақын Джеймс Генри Аполлонның бұл бұйрығын христиан Құдайының "білім ағашына тиіспеу" туралы ескертуімен салыстырды, ал Сэмюэл Тейлор Колридж нақыл тақырыбындағы қысқа өлеңін мына жолдармен аяқтады: 19 ғасырда индуист Упанишадтарының аудармалары Еуропада алғаш рет тарала бастады, бұл "өз-өзіңді біл" және "tat tvam asi" ("сен екенсің") арасындағы салыстыруға әкелді, бұл индустардың Махавакиялары немесе Ұлы сөздерінің бірі. Жоғарыда аталған эсседе Ричард Вагнер бұл байланысты бірінші рет анық көрсетті, бірақ ол бұл байланыс философ Артур Шопенгауэрдің еңбегінде байқалғанын мәлімдеді. Tat tvam asi ғаламдағы әрбір жеке тұлға бір мәнді бөліседі, ол шынайы Өзім (Ātman), жеке тұлға тек иллюзия болып табылады. Бұл ұғым батыс авторларын 20 ғасырға дейін шабыттандырып келді, ал Дельфи ережесі адамның көршісімен және Құдаймен бірлігін жариялау ретінде қайта қарастырылды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында психоанализдің пайда болуы да болды, ол өзінің жарнамалық сөзі ретінде "өз-өзіңді біл" дегенді қабылдады. Бұл пәннің негізін қалаушы Зигмунд Фрейд бұл нақылды "Күнделікті өмірдің психопатологиясы" (1901 ж.) еңбегінде бір рет ғана келтірген, бірақ кейінгі онжылдықтарда бұл саладағы тәжірибелілер арасында өзін-өзі тану дегеніміз – адамның санасыз ақыл-ойына түсіну дегенді білдіреді. Психоанализдің кейбір салалары, объект қатынастары теориясына негізделген, эгоның дамуындағы тұлғааралық қатынастардың рөліне назар аударады, бұл нақылдың қолданылуы өзін-өзі тану басқаларды тануға байланысты деген идеяны қамтиды.

The maxim was cited only infrequently during the early 18th century; English literature, and especially English poetry, was the most fruitful of references. Alexander Pope explored several traditional interpretations in his Essay on Man (1734), with the poem's most well known lines containing an exhortation to know the limits of one's wisdom:

Other prominent authors who mentioned the maxim in their writings include Laurence Sterne, Samuel Johnson, and the 3rd Earl of Shaftesbury. Towards the beginning of the 19th century, the maxim began to play a significant role in German philosophy. Immanuel Kant (Metaphysics of Morals, 1797) wrote that "know thyself" should be understood as an ethical commandment to know one's own heart and to understand the motives behind one's actions, in order to harmonize one's will with one's duty. G. W. F. Hegel (Encyclopaedia Part III, 1817) rejects this interpretation, arguing that what is meant is not knowledge of the heart, or knowledge of "the particular capacities, character, propensities and foibles of the single self", but rather knowledge of universal truths. The object of self knowledge is "mind [or spirit, Geist] as the true and essential being". Further expanding on this in the Introduction to the Lectures on the History of Philosophy (1833), Hegel says that mind, or spirit, only has existence insofar as it knows itself, and that this self knowledge entails a division of the self into subject and object, causing the spirit to become "objectively existent, putting itself as external to itself". Thus Hegel makes use of the Delphic maxim to explain his theory that the human spirit manifests itself objectively as world history. German author Goethe also made frequent reference to the maxim. In his poem Zueignung (1787), the female personification of Truth says: "Know thyself, live with the world in peace." This has been called the "keynote" of Goethe's attitude toward the maxim; his central idea, as elaborated in several later writings, was that self knowledge cannot be obtained through inward contemplation, but only through active engagement with the world, and especially through knowledge of how one is perceived by one's friends. Richard Wagner wrote an essay "Know Thyself" (Erkenne dich Selbst, 1881), urging the "awakening of humans to their simple, sacred dignity", departing with partisan political battles and identity conflicts, and aiming for a universal recognition of shared human dignity. Friedrich Nietzsche, on the other hand (in "The Use and Abuse of History for Life", 1874), criticizes the historian's fetishization of the past, and argues that the German people should know themselves by discarding old ideas inherited from foreign cultures and looking to their own present needs, so as to develop a new culture which would be a true expression of their national character. English and American writers of this period rehearsed many of the ancient interpretations of the maxim – often stressing, however, that self knowledge is ultimately unobtainable. Some argued that man should not seek to know himself at all; Irish poet James Henry contrasted this command of Apollo with the warning of the Christian God to "touch not the tree of knowledge", while Samuel Taylor Coleridge ended a short poem on the subject of the maxim with the lines:

Translations of the Hindu Upanishads began to circulate in Europe for the first time during the 19th century, and this gave rise to comparisons between "know thyself" and "tat tvam asi" ("that thou art"), one of the Hindu Mahāvākyas or Great Sayings. Richard Wagner, in the above mentioned essay, was the first to explicitly make this connection, although he claimed that the link was implicitly present in the work of philosopher Arthur Schopenhauer. The tat tvam asi indicates that each individual entity in the universe shares a single essence, which is the true Self (Ātman), with the individual personality being only an illusion. This concept continued to inspire Western authors into the 20th century, and the Delphic precept was increasingly reframed as a proclamation of the oneness of the individual with his neighbour and with God. The late 19th and early 20th centuries also saw the birth of psychoanalysis, which would come to take "know thyself" as its watchword. The founder of the discipline, Sigmund Freud, quoted the maxim only once, in The Psychopathology of Everyday Life (1901), but in later decades it became a common assertion among practitioners in the field that to know oneself means to understand one's unconscious mind. Certain branches of psychoanalysis, based around object relations theory, focus on the role of interpersonal relationships in the development of the ego, allowing this application of the maxim to incorporate the idea that self knowledge depends upon knowledge of others.