Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы Cotinus (/k//oʊ/'/t//aɪ//n//ə//s/), түтін ағашы немесе түтін бұтасы – анакардиеялар тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктердің жеті түрі. Олар сумақ (Rhus) туысына жақын түрлер.

Сипаттамалары

Олар жылы орташа белдеудің Солтүстік жарты шарында өсетін үлкен бұталар немесе кішкентай ағаштар. Жапырақтары жапырақты, кезектесіп орналасқан, қарапайым, сопақ пішіндес, 3–13 см ұзындықта болады. Гүлдері 15–30 см ұзындығындағы үлкен, ашық гүлшоғырларына (паникерге) топталған, олар өсімдіктің үстіндегі түтін бұлтына ұқсайтын, сұрғылт-сарғыш түсті, жұмсақ көрініспен ерекшеленеді, содан олардың аты шыққан. Жемісі – бір тұқымы бар кішкентай дрюпа. Бұрын Rhus туысына жатқызылған, олар жапырақтарының қарапайым (құршақ пішіндес емес) болуымен және "түтіндей" жұмсақ гүлшоғырларымен ерекшеленеді.

Өсу

Америкалық түтін ағашы (Cotinus obovatus, syn. Rhus cotinoides) АҚШ-тың оңтүстік-шығысында, Теннессиден оңтүстікке Алабамаға және батысқа Оклахома мен Шығыс Техасқа дейін табиғи түрде өседі. Бұл ірі өсімдік, көбінесе 3-5 метр (10-15 фут) биіктікке жететін кішкентай ағашқа айналады, діңінің диаметрі 20-35 сантиметр (8-14 дюйм) аралығында болады. Жапырақтары да ірі, 6–13 см ұзындықты құрайды; күзгі түсі әртүрлі болғанымен, Еуразиялық түрлерінен гөрі әлдеқайда жарқын. Жапырақтары қызыл шарап түсіне ұқсайды, ал бұта жаздағы кезеңде ашық қызғылт гүлдерге толады. Гүлшоғырлары әдетте C. coggygria-ға қарағанда сирек болады.

Өсіру және пайдалану

Түтін ағаштары, әсіресе C. coggygria, танымал бағбандық бұталар болып табылады. C. coggygria-ның бірнеше қола немесе күлгін жапырақты сорттары іріктелген, олардың жылы қызғылт гүлшоғырлары күлгін-қара жапырақтардың фонында керемет көрінеді; саудада ең көп кездесетіндері – 'Notcutt's Variety' және 'Royal Purple'. Егер екі түр бірге өсірілсе, олардың арасында будандасу орын алып, гибридтер пайда болады; кейбір бағбандық сорттар осы будандасу нәтижесінде алынған. Ең жақсы өсу үшін құрғақ, құнарсыз топырақ қажет, ол өсімдіктің тығыз болуын қамтамасыз етеді және күзгі түсін жақсартады; құнарлы топыраққа отырғызса, олар ірі, жалпақ болып өседі және өмір сүру ұзақтығы қысқа болады, вертициллез ауруына шалдығады. Көктемнің басында оларды шабуға болады, сонда 2 метрге дейін биіктігі жететін, ірі әдемі жапырақтары бар бірінші жылдық өскіндер пайда болады, бірақ гүлшоғырлары – "түтіні" болмайды.