Кіріспе

Мокендер (Мавкен немесе Морган; ชาวเล) – Мэрги архипелагының және Сурин аралдарының австронезиялық халқы. Мэрги архипелагы Мьянма мен Таиландқа қарайтын, шамамен 800 аралдан тұратын топ. Мокендердің басым бөлігі, 2000-3000 адам, теңізге тікелей байланысты, жартылай көшпелі аңшы-жинақшы өмір салтын кешіп жатыр, бірақ бұл өмір салты қазірде күрт қысқарып барады. Мокендер ортақ мәдениетке біріккен; 1500 ер және 1500 әйел Мокен тілінде сөйлейді, ол ерекше австронезиялық тіл. Мьянма мен Таиландтың Мокендерді аймақтық мәдениетке ассимиляциялауға жасаған тыңыштары шектеулі нәтиже берді. Дегенмен, Мокендердің болашағы күмәнді, себебі олардың саны азайып, көшпелі өмір салты мен құқықтық жағдайының тұрақсыздығы оларды заманауи меншік және көші-қон заңдары, теңізді қорғау және дамыту бағдарламалары, сондай-ақ шекара саясатының күшейтілуі салдарынан шеттетуде.

Номенклатура

Халық өздерін Мокен деп атайды. Бұл атау Таиландтың батыс жағалауындағы Андаман теңізінің жағалауы мен аралдарында, Сатун, Транг, Краби, Пхукет, Пханг Нга және Ранон провинцияларында, сондай-ақ Мьянманың Мергуи архипелагында қоныстанған барлық австронезиялық тілдес тайпаларға қолданылады. Бұл топқа нағыз мокендер, моклендер (моклемдер), оранг сирехтер (бетель жапырағын қолданушылар) және оранг ланталар жатады. Соңғылары, оранг ланталар, Малай халқы Ланта аралдарына қоныстанған кезде пайда болған аралас топ. Мокендер көбінесе отырықшы болып саналады, Пханг Нга, Пхукет, Краби және Сатун провинцияларында тұрақты ауылдары бар. Бұл адамдар тұратын елдермен де жақын байланыста болады, себебі олар елдің азаматтығын да, ұлттығын да қабылдайды. Олардың балалары жергілікті мектептерде білім алады және қазіргі заманғы мәдени идеялармен танысады. Сурин аралдарында тұратын мокендер дәстүрлі салтын және өмір салтын сақтап қалған. Бирмалықтар мокендерді салоне деп атайды. Таиландта оларды чао ле деп атайды, бұл "теңізде өмір сүріп, теңізден күнкөріс табатын" немесе австронезиялық тілде сөйлейтін адамдарды білдіреді – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы көптеген халықтарға қолданылатын жалпы атау (теңіз цыгандары туралы толық ақпаратты қараңыз). Урак Лавои кейде мокендермен бірге жіктеледі, бірақ олар тілдік және этнологиялық тұрғыдан ерекшеленеді, малай халқымен тығыз байланысты.

Өмір сүру салты

Теңіз туралы білімі олардың теңіз фаунасы мен флорасынан қарапайым құралдар – аулар мен найзалар арқылы азық-түлік іздеу арқылы күнеленуіне мүмкіндік береді, бұл оларға басқа, қарқындырақ тіршілік ету тәсілдерімен салыстырғанда қоршаған ортаға аз әсер етуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, екі-он отбасынан тұратын туыстық топтардағы олардың жиі қозғалысы жерге демалыс беруге және оны тым көп пайдалануды болдырмауға мүмкіндік береді. Мокендер көшпелі өмір салты мен материалдық заттарды жинамауы себепті аңшы-жинақшылар саналады. Олар сондай-ақ табиғи ресурстарды жекеменшік деп санамайды, олардың бүкіл қауымға шектеусіз қолжетімді болуы керек дегенге берік сенеді. Олардың теңдікке негізделген қоғамы ата-бабаларға табыну салтында көрінеді, олар үнемі табиғаттан тыс күштерге тағамдық сыйлықтар ұсынады. Мокендер ата-бабаларға табынудан басқа дінге ие емес. Соңғы кезде олар жергілікті базарларда теңіз қияқтары мен жеуге жарамды құс ұялары сияқты кейбір азық-түліктерді, сондай-ақ інжу-маржан сияқты теңіз өнімдерін басқа қажеттіліктеріне алмастыра бастады. Сауда және эпидемиялар (холера мен шешек) олардың көшпелі өмір салтына итермелейді, осылайша сауда үшін әртүрлі өнімдерді жинап, қауіпті аурулардың таралуын болдырмайды. Егер эпидемия тарала бастаса, ауырған мүшелер аз ғана азық-түлікпен сол жерде қалады, ал сау мүшелер жаңа жерге кетеді. Осылайша, науқастың емделуіне жеткілікті уақыт беріліп, қалған туыстардың денсаулығына қауіп төндірмейді. Көшпелі өмір салты топтық жанжалдарды да азайтады, себебі зардап шеккен тараптар бір туыстық топтан шығып, екіншісіне қосылуы мүмкін, бұл арақашықтықты арттырып, даудың басылуына көмектеседі. Біраз уақыт өткен соң, дауласқан тараптар тағы да кездессе, жанжалдың қарқындылығы төмендеп, достық қарым-қатынастарға әкеледі. Сурин аралдарындағы соңғы кабанг 2006 жылы салынды, ал дәстүрді қайта жаңғырту жобасы 2018 жылы басталды. Бұрын мокендер "салакка" ағашынан жасалған, ұзын сабақты, жеңіл қайықтарды – "кабанг коман" қолданған.

Тарих

Мокен халқының тарихи шығу тегі туралы көптеген болжамдар бар. Олардың австронезия тіліне ие болуына байланысты, 5000-6000 жыл бұрын Оңтүстік Қытайда егіншілікпен айналысқан адамдардан тараған деп саналады. Содан кейін австронезиялық халықтар таралып, Оңтүстік Азияның түрлі аралдарына қоныстанды. Теңіз деңгейінің көтерілуі салдарынан мокендер осы жағалау аралдарынан шығып, суда көшпелі өмір салтына көшкен деген теория бар.

Су асты көрінісі

Адамдардың көпшілігі су астында нашар көреді, себебі екі түрлі факторға байланысты. Адамның қисық мүйіз қабығы мен ішкі линзасы сулы ортада тиімді жұмыс істемейді. Бұл ауадағы оптикалық қуаттың үштен екі бөлігін құрайды. Суда бұл қуат жоғалып, көптеген адамдардың көруі нашарлайды. Дегенмен, мокен балалары теңізден моллюскалар, теңіз қияқбас және басқа да жануарларды жинау үшін суға батып, су астында көре алады. Олардың су астындағы көру қабілеті еуропалық балалардан жақсы, олардың "пространдық ажыратымдылығы екі еседен астам" деп анықталды. Швециялық ғалым Анна Гислен бұл олардың көздің қарашығының тарылуы және көру фокусының реттелуімен байланысты деп болжайды. Басқа қабілеттерінен өзге, мокен балаларының мүйіз қабығының қисықтығы қалыпты, яғни олардың көздері көптеген балықтар сияқты жапысқан немесе миопияға шалдыққан жоқ, себебі құрлықтағы көруі әлі де анық.

Мемлекеттік бақылау

Бирма және Таиланд үкіметтері халықты өз мәдениеттеріне ассимиляциялауға тырысты, бірақ бұл әрекеттер шектеулі нәтиже берді. Тай мокендері Сурин аралдарында (Му Ко Сурин ұлттық паркі), Пхукет провинциясында, Пхукет аралының солтүстік-батыс жағалауында және Краби провинциясының Phi Phi аралдарында орналасқан ауылдарда тұрақты түрде қоныстанды. 1990 жылдары Мьянма режимі Андаман теңізін Тенасарим жағалауындағы мұнай өндірісіне байланысты, Unocal, Petronas және басқа да көпұлтты корпорациялардың іріктеуіне алып, тығыз бақылауда ұстады. 1990 жылдардың соңындағы хабарламалар Мьянманың әскери режимінің теңіздегі көшпелілерді құрлыққа мәжбүрлеп көшіргенін көрсетеді. 1997 жылға қарай мокен халқының көп бөлігі көшірілді деп хабарланды, бұл Мьянманың 1990 жылдары жүргізген күдікті этникалық, экономикалық және саяси топтарды мәжбүрлеп көшірудің кең таралған үлгісімен сәйкес келеді. Таиландта мокендер ата-бабаларының жеріне иелік ету құқығын даулаған жер дамытушылардың жер басып алуына ұшырады. Көшпелі халықтар Таиландтың Андаман жағалауындағы провинцияларда ғасырлар бойы тұрғанмен, заңдық рәсімдер туралы білімсіздігі мен қатыспауы себепті жерге ресми меншік құруды тарихи түрде тіркеуге ұмтылмады. Дегенмен, Пханг Нга провинциясының жағалау ауылдарында, мысалы, Тэп Таванда, мокендер басқа мокен қауымдастықтарымен бірге тұрғын үйлері мен балық аулау кемелеріне ауыр зақым келді.