Кіріспе

Мдина (;), сондай-ақ итальяндық эпитеттері Città Vecchia ("Ескі қала") және Città Notabile ("Атақты қала") – Мальтаның Солтүстік аймағындағы бекінілген қала, ежелгі дәуірден орта ғасырға дейін аралдың астанасы болған. Қала қабырғаларының ішінде қалып, халқы 250 адамды құрайды, бірақ ол Рабат қаласымен жалғасып жатыр, ол араб тіліндегі "қала маңы" деген сөзден алынған атауға ие және 2014 жылғы наурыз айының мәліметі бойынша 11 000-нан астам халқы бар. Табиғи бекініс ретінде, қала аумағы тарихқа дейінгі дәуірден бері қоныстанған. Шамамен б.з.д. 8 ғасырында Анн () атты финикиялық колония құрылды, ол аралмен бір атауға ие болды және оның астанасы ретінде қызмет етті. Пуникалық соғыстар кезінде қала римдіктердің иелігіне өтті және грек және латын тілдеріндегі аралдың атымен Мелита (, ) деп аталды, бұл, әдетте, Үлкен порттағы Коспикуадағы пуникалық портынан алынған. Греко-римдік Мелита қазіргі Мдинадан үлкен болды. Византиялық немесе араб үкімшілігі кезінде ол қазіргі көлеміне дейін азайтылды. 9 ғасырдағы қырғыннан кейін, бұл аймақ 11 ғасырда қайта құрылғанға дейін көбінесе бос жатты. Содан кейін Мдина 1530 жылы Святой Иоанн ордені келгенге дейін Мальтаның астанасы болып қызмет етті, олар оның орнына Биргуді пайдаланды. Мдина келесі ғасырларда құлдырау кезеңін бастан өткерді, бірақ 18 ғасырдың басында бірнеше барокко стиліндегі ғимараттар салынды. Орта ғасырлық сипатын сақтап, Мдина мальтийлік аристократия мен діни биліктің орталығы болып қала берді, ал мүлік көбінесе отбасылар арасында және ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді. Дегенмен, ол 1530 жылға дейінгі маңыздылығын қайта қалпына келтірген жоқ, осылайша жергілікті тұрғындар мен келушілер арасында "Үнсіз қала" деген танымал лақап атын алды. Мдина ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне енгізілген нысандардың алдын ала тізімінде, және қазір Мальтадағы ең маңызды туристік орындардың бірі.

Этимология

Қаланың қазіргі атауы араб тіліндегі "мәдина" сөзінен шыққан, яғни "қала" немесе "мекен" деген мағынаны білдіреді. Осы орындағы ежелгі қонысқа байланысты Мелита немесе Мелита деген ат аралдың (Мальтаның) аты ретінде сақталған. Финикиялықтар б.з.б. 8-ші ғасырда осы жерде колония құрды, оны аралдың олардың атауымен Анн деп атады. Рим Республикасы б.з.б. 218 жылы, Екінші Пуника соғысының басында Мальтаны басып алды. Олар Мдинаны әкімшілік орталығы ретінде пайдалануды жалғастырды, бірақ оны грек және латын тілдеріндегі аралдың атымен Мелита деп атады, бұл, әдетте, Үлкен Бұхтадағы негізгі пуника портынан алынған. Пуника-рим қаласы қазіргі Мдинадан үш есе үлкен болды және қазіргі Рабаттың үлкен бөлігіне дейін созылды. Апостолдардың істеріне сәйкес, апостол Павел 60 жылы Мальтада кеме апатына ұшырады, губернатор Публий оны қарсы алды және кетер алдында губернатордың ауырған әкесі керемет түрде жазылды. Христиандық аңыздарда Мальта халқы сол кезде христиан дініне көшкен, ал Публий Мальта епископы болды, содан кейін 112 жылы шейіт болғанға дейін Афина епископы болды. Пуника-рим қаласының қалдықтарының өте аз бөлігі бүгінге дейін сақталған. Ең маңыздысы – Домус Романаның қираған жерлері, онда бірнеше жақсы сақталған мозаикалар, мүсіндер және басқа да қалдықтар табылды. Аполлон храмының подиумының қалдықтары, қала қабырғаларының фрагменттері және басқа да бірнеше орындар қазылған.

Орта ғасырлар

Батыс Рим империясы құлағаннан кейін қалада қорғаныс қабырғасы салынды, осылайша қаланың аумағы қазіргі өлшемдеріне дейін қысқартылды. Бұл қала периметрін қорғауды жеңілдету үшін жасалды, және орта ғасырлардың басында Жерорта теңізі аймағындағы қалалардың мөлшерін қысқарту кең таралған құбылыс болды. Дәстүрлі түрде бұл қабырғаны арабтар салған деп есептелгенімен, кейбір деректер арабтардың қаупі күшейген шамамен 8-ші ғасырда Византия империясы салғанын көрсетеді. Әл-Химяридің мәліметінше, 1048 немесе 1049 жылы Сицилиядан келген мұсылмандар мен олардың құлдары Мелита орнында Мадина деп аталатын жаңа елді мекен құрғанға дейін Мальтада адамдар тұрмаған. Археологиялық зерттеулер 11-ші ғасырдың басында қалада мұсылмандықтардың қоныстанғанын көрсетеді, сондықтан 1048-49 жылдары қала ресми түрде іргесі қаланып, қабырғалары салынған болуы мүмкін. Жаңа қаланың жоспары ежелгі Мелитадан мүлдем өзгеше болды. 1091 жылы қысқа қоршаудан кейін қала Рожер I-ге қарсылықсыз берілді, содан кейін Мальта Сицилия графтығының, кейін Сицилия Корольдігінің құрамына кірді, және феодалдық билеушілердің ықпалында болды. Қаланың оңтүстік-шығыс бұрышында, бас кіреберісіне жақын жерде, Кастеллу ди ла Читати деп аталатын қамал салынды, бұл бұрынғы Византия бекінісінің орнында болуы мүмкін. 12-ші ғасырда қаланың қорғаныс қабырғалары қайта жаңартылып, кеңейтілді. Арагондық билік кезінде жергілікті басқару Università-ға, яғни Мадинада орналасқан, салық жинаған және аралдардың шектеулі ресурстарын басқарған қоғамдық органға жүктелді. 15-ші ғасырдың әртүрлі кезеңдерінде бұл қалалық кеңес арагондық билеушілеріне аралдардың теңіз бен сарациндердің қаупінде қалғаны туралы шағымданды. Қала 1429 жылы Хафсид басқыншыларының қоршауына төтеп берді. Құрбан болғандардың нақты саны немесе құлдыққа алынған мальтиялықтардың саны белгісіз болғанымен, бұл шабуылдан аралдар халқы азайып қалды.

Госпитальдық ереже

1530 жылы Мальтада Сент-Джон ордені билікті алғанда, ақсүйектер қаланың кілттерін Ұлы магистр Филипп Вильер де Л’Иль Адамға салтанатты түрде тапсырды, бірақ Орден Биргуде орналасты, ал Мдина астана мәртебесін жоғалтты. 1540 жылдары Хуан де Хомедес и Косконның басшылығымен бекіністер жаңартыла бастады, ал 1551 жылы қала қысқаша Осман шабуылына тойтарыс берді. 1565 жылғы Мальтаның Ұлы қоршауы кезінде Мдина Орденнің атты әскерінің базасы болды, олар шабуылдаушы Османдықтарға үнемі шабуылдар жасады. 1565 жылдың 7 тамызында атты әскерлер қорғалмаған Османдық әскери госпиталіне шабуыл жасады, нәтижесінде жау Біргу мен Сенглеадағы басты бекіністерге ірі шабуыл жасаудан бас тартты. Османдықтар қыркүйек айында Мдинаны қыстау үшін басып алуға тырысты, бірақ қала әдеттегіден гөрі әлдеқайда ұзақ қашықтықтан тиімсіз атып, олардың оқ-дәрісі жетерлік екенін ойлатып, жоспарларын тоқтатты. Қоршаудан кейін мальтелік әскери инженер Джироламо Кассар Мдинаның ауданын екі есеге азайтып, оны бекініске айналдыру жоспарын жасады, бірақ қала ақсүйектерінің наразылығына байланысты бұл жоспар іске аспады. Мдина 1693 жылғы Сицилия жер сілкінісінен ауыр зардап шекті, бірақ ешқандай құрбандықтар тіркелмеді. 13 ғасырлық Әулие Павел соборы ішінара қирады, ол 1697 мен 1703 жылдар аралығында Лоренцо Гафаның барокко стилінде қайта салынды. 1722 жылдың 3 қарашасында жаңадан сайланған Ұлы магистр Антонио Мануэль де Вильхена Мдинаны қалпына келтіру және жаңарту жөнінде бұйрық берді. Бұл жұмыс француз сәулетшісі және әскери инженер Шарль Франсуа де Мондионға тапсырылды, ол ортағасырлық қаланың архитектурасына француз бароккосының елеулі элементтерін енгізді. Осы кезде бекіністердің көп бөлігі мен қала қақпасы толығымен қайта салынды. Палаццо Вильхенаның құрылысы үшін Кастеллу ди ла Читатидің қирандылары бұзылды, ал басты қақпа қабырғамен жабылып, жақын жерде жаңа Мдина қақпасы салынды. Сондай-ақ, Banca Giuratale және Corte Capitanale сияқты бірнеше қоғамдық ғимараттар салынды. Мдина бекіністеріне соңғы маңызды қосымша 1746 жылы аяқталған Депуиг бастионы болды.

Француздық оккупация және британдық билік

1798 жылдың 10 маусымында Мальтаға француз әскерлерінің басып кіруі кезінде Мдина француздардың қолына аз қарсылықпен түсті. Француз гарнизоны қалада қалды, бірақ сол жылдың 2 қыркүйегінде Мальталықтардың көтерілісі басталды. Келесі күні көтерілісшілер қалаға шығу жолы арқылы кіріп, 65 адамнан тұратын гарнизонды таңсылдырды. Осы оқиғалар екі жылдық көтеріліс пен блокаданың басталуын білдірді, ал Мальталықтар Мдинадағы Банка Гиуратальде бас қосып Ұлттық Ассамблея құрды. Көтерілісшілер жеңіске жетті және 1800 жылы француздар капитуляциялап, Мальта британдық протекторатына айналды.

Қазіргі күн

Бүгінде Мдина Мальтаның маңызды туристік орталықтарының бірі болып табылады және жылына шамамен 1,5 миллион туристі қабылдайды. Мдинада көлік жүргізуге тыйым салынған (тұрғындардың шектеулі санына, шұғыл көліктерге, той көліктеріне және аттарға рұқсат беріледі), осының салдарынан қала "Тыныш қала" деген атқа ие болды. Қалада нормандық және барокко архитектурасының ерекше үйлесімі, соның ішінде бірнеше сарайлар бар, олардың көпшілігі жеке тұрғын үйлер ретінде пайдаланылады. 2008 және 2016 жылдар аралығында қала қабырғаларын кең ауқымды қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді.

Жергілікті кеңес

Мдинаны тікелей сайланған 5 мүшеден тұратын жергілікті кеңес басқарады. Ұлттық партия әрқашан көпшілік орындарға ие болды және Мдинаның барлық қала әкімдері осы партиядан тағайындалды, ал Еңбек партиясы кеңес құрылғаннан бері бір, екі немесе тіпті бірде-бір орынға ие болған емес. Питер Жозеф Сант-Мандука, Сант-Мандука графы, 2003 жылдан бері Мдина қаласының әкімі болып табылады. 2019 жылғы сайлау өте қойған жоқ, себебі тек бес үміткер тіркелді (яғни, орын санымен тең).

Спорт

2006 жылы құрылған Мдина Knights F. C. Мальта футбол федерациясының үшінші лигасына қатысады.

Танымал мәдениетте

Мдина (Биргу және Гозомен бірге) Дороти Дуннеттің танымал Лаймонд хроникасының үшінші кітабы – «Тәртіпсіз салт аттылар» романында маңызды орын алады. Оқиға 1551 жылы Османлылар қаланы қысқа мерзімге қоршаған Драгут шабуылының айналасында өрбуде. White Wolf Publishing-тің «Қараңғылық әлемі» кітабында Мдина Ласонбра кланының еуропалық астанасы болып саналады. Энтони Хоровицтің 2007 жылғы «Жылан бас» романында Мдина «құрсауға алу» оқиғасының орны, онда MI6 Алекс Райдердің әкесі Джонды құтқаруды көздейді. HBO-ның «Трон ойыны» сериалының бірінші маусымында Мдина сериалдың ойдан шығарылған астанасы – Корольдік қоныстың түсірілім алаңы болды. Нақтырақ айтқанда, Мескита алаңы Кішкентай саусақтың үйінің түсіріліміне пайдаланылса, ал қаланың барокко есігі бірінші маусымның (3-эпизод) кадрында көрінеді. А. Дж. Хаквиттің 2019 жылғы «Жазылмаған кітапхана» фантастикалық романының бірнеше тарауы (21-тараудан бастап) Мдинада өрбуде; қала ерекше мәртебеге ие, себебі «Адам баласынан тумаған ештеңе – періште де, демон да [ ] қала тұрғындары шақырғанға дейін кіре алмайды» (186-бет).