Кіріспе
Макиавеллидің саяси тарих және философия бойынша еңбегі (шамамен 1517 ж.) Ливий туралы баяндамалар () – 16 ғасырдың басында (шамамен 1517 ж.) итальяндық жазушы және саяси теоретик Никколо Макиавелли жазған, «Принц» кітабының авторы ретінде әйгілі саяси тарих және философия бойынша еңбек. «Дискурстар» 1531 жылы, Макиавелли қайтыс болғаннан кейін, папаның рұқсатымен жарияланды. Атауынан-ақ бұл еңбек Ливийдің «Ab urbe condita» атты еңбегінің алғашқы он кітабын талқылайтыны белгілі, онда Римнің 293 ж. б.з. дейінгі үшінші Самнит соғысының аяқталуына дейінгі кеңеюі баяндалады. Бірақ Макиавелли қазіргі саясатты қоса алғанда, тарихтың көптеген кезеңдерінен алынған сабақтарды да талқылайды. Макиавелли тарихты өткеннен қазіргі уақытқа пайдалы ойлар алудың және әр буын бұрынғы еңбектерді ұмытпаса, оларға сүйене отырып талдау жасаудың бір жолы деп қарастырды. Макиавелли римдіктерді және басқа да ежелгі халықтарды өзінің замандастары үшін үлгі ретінде жиі көрсетеді, бірақ саяси қадір-қасиеттің халықтар арасында циклмен ауысып отыратын нәрсе екенін де айтады.
The Discourses on Livy (, ) is a work of political history and philosophy written in the early 16th century (c. 1517) by the Italian writer and political theorist Niccolò Machiavelli, best known as the author of The Prince. The Discourses were published posthumously with papal privilege in 1531. The title identifies the work's subject as the first ten books of Livy's Ab urbe condita, which relate the expansion of Rome through the end of the Third Samnite War in 293 BC, although Machiavelli discusses what can be learned from many other eras including contemporary politics. Machiavelli saw history in general as a way to learn useful lessons from the past for the present, and also as a type of analysis which could be built upon, as long as each generation did not forget the works of the past. Machiavelli frequently describes Romans and other ancient peoples as superior models for his contemporaries, but he also describes political greatness as something which comes and goes amongst peoples, in cycles.
Контурлық
Ливий туралы әңгімелер арнау хаты мен 142 нөмірленген тараудан тұратын үш кітаптан құралған. Бірінші екі кітаптың (бірақ үшіншісі емес) нөмірленбеген кіріспелері бар. Ливийдің тарихында кіріспеден өзге, Макиавелли еңбектерінде кездесетін басқа да сандық ерекшеліктермен қатар, 142 кітаптың болуы да маңызды аталады. I 1 тарауының соңында Макиавелли еңбектің құрылымын көрсетеді. Ливийдің еңбегінде Макиавелли Римнің істеген істері екіге бөлінетінін айтады: қоғамдық кеңес немесе жеке кеңес арқылы жасалған істер, және қала ішінде немесе қала сыртында болған оқиғалар. Бірінші кітап қала ішіндегі және қоғамдық кеңес арқылы шешілген мәселелерге арналған. Екінші кітап, ол кейінрек екінші кіріспесінің соңында көрсететіндей, қала сыртындағы мәселелерге қатысты қоғамдық кеңестерді қарастырады. Жоспар тағы екі кітапты талап етеді, бірақ тек біреуі ғана бар, ол қала ішіндегі және қала сыртындағы жеке кеңестерге арналған.
Арнайы хат
Макиавелли «Дискурстарды» екі досына, Заноби Буондельмонти мен Козимо Ручеллаиге арнайды, екеуі де Макиавеллидің «Соғыс өнерінде» кездеседі. Ручеллаи 1519 жылы қайтыс болды, бірақ бұл Макиавеллиге «Принц» сияқты жаңа арнаушы табуға себеп болмады. Макиавелли «Дискурстарды» екі досына арнауын осылай ақтады: олар князь болуға лайық, тіпті егер князьдықтары болмаса да, сондай-ақ ол князьдерге арналған туындыларды арнау салтын (ол «Принцте» қабылдаған) сынады, олар князьдік дәрежесіне лайық емес. I кітабының кіріспесінде Макиавелли «Дискурсты» не үшін жазғанын түсіндіреді, жаңа тәсілдер мен тәртіптерді ұсынатынын айтады – бұл адамдардың қызғанышына толы қауіпті міндет, бірақ адамзаттың жалпы пайдасы үшін жұмыс істеуге деген құштарлықпен тудырылған. Ол өз жұмысы толыққанды болмаса да, оны тыңдауға лайық екенін, себебі ол одан кейін келерлерге оның көзқарасын іске асыруға көмектеседі деп санайды. Ол итальяндық Ренессанстың өнерде, құқықта және медицинада ежелгілерді үлгі алуға ынталандырғанын, бірақ ешкім ежелгі патшалықтар мен республикаларды үлгі алу туралы ойланбайтынын айтады. Ол мұны тарихты дұрыс түсінбеуге байланыстырады, ол ежелгі саяси қасиеттерді үлгі алу мүмкін емес екенін көрсетеді. Ол Ливийді және қазіргі саясатты зерттеу арқылы ежелгі әлемге қатысты осы көзқарасты жеңуге ниеттенгенін жариялайды.
Үкіметтер мен билеушілердің түрлері
Бірінші кітап қаланың қалай құрылатынын түсіндіре бастайды, бұл жұмысты аймақтың жергілікті тұрғындары немесе сырттан келгендер атқарады, мысалы Афина және Венеция сияқты нақты мысалдар келтіріледі. Содан кейін Макиавелли бұл идеяны кеңейтіп, қаланың, әсіресе Римнің қабылданысын мұндай жағдай өзгертетінін айтады. Аристотельдің «Саясат» еңбегін еске түсіре отырып, ол үкіметтің алты түрлі түрі бар екенін, олардың үшеуі жақсы екенін, бірақ «ешқандай сақтық шарасы оларды керісіне бұрып алудан қорғай алмайды, өйткені екеуінің де жақсы және жаман қасиеттері тығыз байланысты». Атап айтқанда, монархия, аристократия және демократия тиранияға, олигархияға және анархияға айналуы мүмкін. Содан кейін Макиавелли Римнің қандай үкімет түрін білгісі келеді; ол оны республика деп атайды, ол үш түрлі саяси жүйені біріктіріп, бір-бірінің қақтығыстағы бейімділіктерін тежеп тұрды. Содан кейін Макиавелли тарихи оқиғаларға көшеді. Тарквиндер Римді қалдырғаннан кейін патрицийлер мен плебейлер арасында бейбітшілік пен одақтық болған сияқты, бірақ бұл шындыққа сай келмеді. Осы келіспеушілік Римнің республикаға айналуына әкелді. Республика империяға, Рим империясы сияқты, немесе өз күйінде қалу мүмкіндігіне ие дейді. Сондай-ақ, азаматтардың бір-бірін айыптауға мүмкіндік беру республика құру үшін қажет, бірақ сотта дәлелдеуге немесе жоққа шығаруға болмайтын құпия айыптаулар сенімсіздік тудырып, топтасуға ықпал ететіндіктен зиянды. Макиавелли республиканың негізін қалаушының «жеке әрекет етуі» және тұрақты режим құру үшін абсолютті билікке ие болуы керектігін айтады. Ол Ромулдың өзінің ағасы Ремусты және бірге билеген Титус Тацийді билікке ие болу үшін өлтіргенін мысалға келтіреді. Содан кейін Макиавелли Ромулдың осы қылмыстарын ақталады, өйткені ол Римнің негізін қалауда «азаматтық өмірді» әкелу арқылы жалпы игілік үшін әрекет еткенін айтады. Макиавелли ең мақтауға лайық билеушілерді бағалайды, олардың біріншісі дін арқылы басшылыққа ие болғандар, содан кейін республика немесе патшалық құрғандар. Римдегі дін қаладағы қуаныштың басты себебі ретінде аталады, өйткені ол шынымен маңызды элемент. Сондай-ақ, Ливий қаланы қайта құру үшін діннің қолданылғаны туралы көптеген мысалдар келтіргенін айтады. Ол Нума Помпилийдің Рим үшін Ромулдан да маңызды болғанын, дін арқылы патшалықты күшейткенін айтады. Макиавелли діннің үкіметті сақтау үшін өте қажет екеніне сенсе де, ол сонымен қатар сәттілік пен ықпалдың күшіне сенеді, онсыз Полибий көрсеткендей Рим үкіметі үкіметтің айналымынан шыға алмас еді. Сәттілік құдайлардың іс-әрекетіне ұқсас, бірақ ол табиғи түрде пайда болып, ізгілік көрсеткендерге пайда әкеледі. Ол католик шіркеуінің Италияны біріктірудегі тиімсіздігін сынап, былай деп жазады: Самниттер римдіктерден бірнеше рет жеңілді және осы жағдайды өзгерту үшін олар өз діндеріне жаңа көзқарас іздеуге шешім қабылдады.
Сыбайлас жемқорлық пен реформа туралы
Макиавелли сыбайлас жемқорлық туралы және монархиядан жақында босатылған республиканы сақтап тұрудың қаншалықты қиын екендігі туралы сөздейді. Ол жаңадан азат болған қалада республиканы нығайту үшін «Бруттың ұлдарын өлтіру» (Луций Юний Бруттың өз ұлдарын өлімге жіберуіне сілтеме) қажет екенін, яғни еркін үкіметтің жауларынан қатаң үлгі көрсетуді айтады. Ол сондай-ақ «өз отандарының тираны болған әміршілерге» де ұқсас кеңес береді. Макиавелли кейін жемқор республиканы еркіндікте ұстау үшін ерекше шаралар қолдану қажет екенін мәлімдейді. Осы орайда, еркіндік туралы сөз қозғалғанда, Макиавелли үкімет түрінің өзгеруімен еркіндік мәселесінің туындайтынын түсіндіреді. Римдіктер бостандықтарын қайта иеленгенде оны сақтап қалуға болатындығын атап көрсетеді. Жемқор қалада еркін мемлекетті қалай сақтауға болады деген сұраққа жауап ретінде Римде азаматтарды бақылап отыру үшін ережелер болғанын айтады. Содан кейін Рим билеушілерін талқылай келе, күшті немесе әлсіз әміршінің патшалықты қалай сақтай алатынын немесе жоя алатынын қарастырады. Ол әлсіз әміршінен кейін патшалықтың екінші әлсіз әміршімен берік болуы мүмкін емес екенін айтады. Алғашқы үш патшаның әрқайсысының белгілі бір күші болғаны, бұл қалаға көмектескеніне назар салады. Ромул қатыгез, Нума дінге берілген, ал Тулл соғысқа адал болған. Кітаптың назары мемлекеттік реформаларға ауысады. Макиавелли мемлекетті өзгертуді көздейтін адам бұрынғы мемлекеттің кейбір элементтерін сақтап қалуы керектігін түсіндіреді. Сондай-ақ, әміршінің немесе республиканың азаматтардың қажеттіліктерін жоққа шығаруға болмайтынын айтады. Ол диктаторлық биліктің Рим қаласы үшін тиімді болғанын, себебі республика дағдарыс кезінде қажетті жылдам шешімдерді қабылдауға шамасы келмейді, ал мұндай жағдайларда бір адам қалғандарынан жақсы атқара алады дейді. Римге пайдасы тигені, диктаторлық лауазым конституцияға енгізілгендіктен, оны заңды түрде жүзеге асырып, төтенше жағдай аяқталған соң қызметтен шығуға болатындығында. Осыған байланысты, әлсіз республикалар маңызды шешімдер қабылдауға қабілетсіз және кез келген өзгеріс қажеттіліктен туындайды. Ол Апий Клавдий мысалын келтіре отырып, тираниялық үкіметті орнату және оны қалай сақтап тұру туралы да талқылайды. Ол абсолюттік режимді орнатуға тырысқандардың халыққа сүйеніп, ақсүйектерге шабуыл жасағанын, содан кейін барлық жауы жойылғаннан кейін халықты қанаударын айтады. Макиавелли адамның жемқорлануының өте оңай екенін айтады. Сонымен қатар, әскердің жеке абырой мен даңқ үшін күресуге құштар болуы да жақсы. Бірінші кітаптың соңында Макиавелли қаладағы үлкен оқиғалар әдетте белгілі бір нышанмен бірге болатынын айтады. Бұл нышан құдайлық немесе аян арқылы көрінуі мүмкін. Флоренцияда Лоренцо де Медичи Ескінің өлімінен бұрын соборға шартқы ұрғанын мысалға келтіреді. Макиавелли Ливийдің адамдар бірге күшті, бірақ жалғыз қалғанда әлсіз екенін айтқандығын түсіндіреді, римдік плебстер мысалын келтіреді. Макиавелли көпшіліктің бір әміршіден де дана деп санайды. Осылайша, Бірінші кітап мемлекет құру кезінде туындайтын түрлі мәселелерді қарастырады және Рим мен Италияның басқа аймақтарынан нақты мысалдар келтіреді.
ІІ кітап
1-тарауда Рим империясының құрылуына Ерлік пен Бақ-береке себеп болды ма, жоқ па, деген мәселе талқыланады. Екі тарапта да бірдей үлесте көптеген пікірлер болды, және қайсысы – ізгілік пе, бақыт пе – себеп болғаны туралы нақты консенсус жоқ. 2-тарауда римдіктерге қарсы кімдер күрескенін және олар өз бостандықтарын қаталдықпен қорғағанын айтады. Бұл тарауда ол республикалардың княздықтардан жақсырақ екенін ойлайтынын түсіндіреді. 3-тарауда Римнің билікке қалай көтерілгені айтылады. Олар айналасындағы қалаларды қиратып, Римді аймақтың басты күшіне айналдырды. 4-тарауда республикалардың кеңеюінің үш жолы көрсетілген. Сондай-ақ, Макиавелли республиканың осы үш жолмен кеңеюінің қажеттілігіне қатысты себептер мен ақпарат береді. 5-тарауда тілдік кедергілер, су тасқыны немесе оба сияқты мәселелерге байланысты естеліктердің қалай жоғалуы мүмкін екені туралы айтылады. 6-тарауда римдіктердің соғыс жүргізу жолдары баяндалады. Ол соғыстың қысқа және кең ауқымды болуын қалайтынын айтады. 7-тарауда римдіктер әрбір отарлаушыға қанша жер бергені туралы айтылады. Бұл мәселені анықтау қиын, себебі бұл олардың қай жерге жіберілгеніне байланысты болды. 8-тарауда халықтардың өздерінің туған жерлерін тастап, басқалардың жеріне ағылу себебі қарастырылады. Ол мұны аштыққа немесе соғысқа байланыстырады, олар олардың жерін басып алды және олар жаңа нәрсеге көшуі керек болды. 9-тарауда ол соғыстарға себеп болатын факторлар туралы айтады. Оның айтуынша, дау-жанжалдардың себептері әртүрлі. 10-тарауда ақшаның соғыстың негізі деген жалпы пікірдің іс жүзінде дұрыс емес екені айтылады. Адамдардың сенімі мен ізгілігі соғысты солай етеді. 11-тарауда күшінен гөрі беделі жоғары ханзадамен дос болудың көзден жасырылмауы туралы айтылады. Адамдар жақсы байланыс іздеді, ал беделі жақсы ханзада күштіге қарағанда жақсырақ. 12-тарауда шабуыл күтіліп тұрса күтіп отырудың, әлде алғашқы қадам жасаудың дұрыс екені туралы айтылады. 13-тарауда адамның зорлық-зомбылықтан гөрі алдау арқылы жақсы өмірге ие болуы туралы айтылады. Ол алдау адамға жеңіске жетуді жылдамдатып, оңайлатуын ойлайды, сондықтан зорлық-зомбылыққа аса қажеттілік жоқ. 14-тарауда адамдардың кішіпейілділік арқылы мақтандықты жеңеміз деп өзін-өзі алдауы туралы айтылады. Кішіпейілділік пен мақтандықтың екі бөлек нәрсе екені және олар бірге жүрмейтіні айтылады. 15-тарауда әлсіз мемлекеттердің шешімдері әрқашан түсініксіз болады және шешімдерді кім немесе не жасағанына қарамастан, баяу шешімдер әрқашан зиянды екені айтылады. 16-тарауда сол кездегі жауынгерлердің ежелгі бұйрықтарға қаншалықты бағынбағаны туралы айтылады. Құндылықтар мен идеологиялар жоғалып барады, ал жауынгерлер бұрынғыдай емес еді. 17-тарауда қазіргі замандағы әскерлер артиллерияны қаншалықты бағалауы керек және оған қатысты жалпы пікір дұрыс па екені туралы айтылады. Бұл тарауда әртүрлі пікірлер айтылады, әрқайсысының өзінің негізді аргументтері бар. 18-тарауда римдік биліктің қалай бағалануы және ежелгі әскери жаяу әскердің мысалы бойынша атты әскерден жоғары бағалануы керек екені туралы айтылады. Әскерилер атты әскерге қарағанда жаяу әскерді көбірек бағалайтынын айтты. 19-тарауда дұрыс ұйымдастырылмаған және римдік қадір-қасиетке сай әрекет етпейтін республикалардың иеленулері олардың өркендеуіне емес, құлдырауына әкелетіндігі туралы айтылады. Бұл тарауда адамдардың әртүрлі көзқарастары туралы егжей-тегжейлі айтылады. 20-тарауда көмекші немесе жалдамалы әскерді пайдаланған ханзада немесе республика қандай қауіпке ұшырайтыны туралы айтылады және сұралады. Ол мұндай қызметтердің сіздің әлсіз екеніңізді мойындауыңызды және бұл міндетті түрде құрметке лайық нәрсе емес екенін айтады. 21-тарауда римдіктер соғыс бастағаннан кейін төрт жүз жыл өткен соң Капуяға бірінші преторды жібергендері айтылады. Римдіктер жағдайды өзгертіп, бұрынғыдан өзгеше әрекет етіп жатыр деген пікірлер айтылды. 22-тарауда адамдардың үлкен нәрселерді бағалай отырып, қаншалықты қате пікірге ие екені туралы айтылады. Оның айтуынша, ең жақсы адамдармен тыныш уақытта қызғаныш немесе басқа да мақсаттар үшін жаман қарым-қатынас жасалады. 23-тарауда римдіктердің жазалау кезінде жазалауды қажет ететін кейбір жағдайларда орта жолдан қашып, жазаны ауырлатуға тырысқаны туралы айтылады (ол мұны сынап бағалайды). 24-тарауда бекіністердің жалпы түрде пайдалы емес, зиянды екені айтылады. Олар бекіністерді қорғану үшін салмайды, себебі олардың құндылықтары мұнан өзгеше болды. 25-тарауда бірікпеген қаланы оның бірікпеуі арқылы басып алу саясатының дұрыс еместігі айтылады. 26-тарауда қаралау мен ұят пайдаланатындарға жек көру тудыратыны, оларға ешқандай пайда әкелмейтіні айтылады. Ол адамдардың әйелдерге жасаған зорлықтарынан ғана емес, осы туралы естігендерден де жек көру туатынын айтады. 27-тарауда епті ханзадалар мен республикалар жеңіске жеткеннен кейін тоқтауы керек, себебі көбінесе жеткіліксіз болған жағдайда олар жоғалтады. Адамдар алғандарына қанағат етуі керек, себебі олардың күшіне жетпейтін нәрсені алуға тырысқан жағдайда олардың барлығын жоғалтады. 28-тарауда республиканың немесе ханзаданың мемлекетке немесе жеке тұлғаға жасалған зиянды өштеуінің қаншалықты қауіпті екені айтылады. 29-тарауда бақыт өз жоспарларына қарсы тұрудан қалағанда адамдардың санасын соқыр етеді дейді. Бұл тағдыр адамдардың іс-әрекеттеріне әсер ететінін білдіреді. 30-тарауда нағыз күшті республикалар мен ханзадалар достықты ақшамен емес, ізгілік пен күшті беделмен сатып алады. 31-тарауда қуылған адамдарға сенудің қаншалықты қауіпті екені туралы айтылады. Ол елден қуылған адамға ешқандай жағдайда сенбеу керек дейді. Олар жамандық жасаған, сондықтан мұндай жағымсыз ықпал қажет емес. 32-тарауда римдіктер қалаларды қалай басып алғаны туралы айтылады. Ол қалаларды басып алудың әртүрлі тәсілдерінің артықшылықтары мен кемшіліктері туралы, сондай-ақ олардың құны мен тиімділігі туралы әңгімелейді. 33-тарауда римдіктер әскерлерінің командирлеріне тегін тапсырыс бергені туралы айтылады. Олар осы адамдарды және олардың істегенін осылай бағалағандықтан, оларға осылай сезіністерін білдіру үшін тегін тапсырыс беруге дайын болды.