Кіріспе

Музыка теориясындағы прогрессия түрі. Музыкада, бірізді бесінділер немесе қатар бесінділер – екі бірдей музыкалық дауыстың арасындағы таза бесінші интервалы басқа бір таза бесінші интервалымен ауысатын прогрессиялар: мысалы, бір дауыста С-ден D-ға, ал жоғарырақ дауыста G-ден A-ға өту. Октавалық жылжу музыкалық грамматиканың бұл ережесіне қатысы жоқ; мысалы, қатарлас он екінші интервал (яғни октава және бесінші) қатарлас бесінші интервалға тең. Параллель бесінділер көптеген музыкалық жанрларда қолданылады және оларға тән, мысалы, батыс халық және орта ғасырлық музыканың түрлері, сондай-ақ рок сияқты танымал жанрлар. Дегенмен, таза консонанстардағы (P1, P5, P8) параллель қозғалыс түрлері контрапункттік оқытуда (1725 жылдан қазіргі уақытқа дейін) қатаң түрде тыйым салынған. Көптеген теориялардың бірі бойынша, гармоникалық қатардың үшінші гармоникасының болуы осы тыйым салудың туындауына ықпал еткен.

Тыйымның дамуы

Бірінен соң бірі келетін квинте ән салу, дұрыс ырғақтан бір квинте жоғары (немесе бір кварта төмен) кездейсоқ ән салудан пайда болған болуы мүмкін. Себебі, параллель квинтелер ерте органум және кондуктус стильдерінде кең таралған. 1300 жыл шамасында Иоганн де Гарландия осы тәжірибені тыйым салған алғашқы теоретик болды. Дегенмен, параллель квинтелер 14-ғасыр музыкасында да жиі кездесетін. 15-ғасырдың басындағы композитор Леонель Пауэр де "бір түрдегі 2 кемелді аккорд, мысалы 2 унисон, 2 квинте, 2 октава, 2 дуодецима, 2 квиндецима" қозғалысына тыйым салды. Ренессанс стиліндегі контрапунктке көшумен бірге, параллель кемелді консонанстарды қолдану практикада тұрақты түрде болдырмауға ұшырады. Бұл конвенция шамамен 1450 жылдан басталады. Сол сияқты, "Параллель октавалар дауыстардың санын азайтады, себебі октавада [сәтке] екі еселенген дауыс тәуелсіз дауыс емес, тек қайталау ғана. Параллель октавалар да дауыстардың функцияларын шатастыруы мүмкін. Егер жоғарғы дауыстың тізбегі бас дауыстың қайталануы болса, онда нағыз сопрано альт дауысы болуы керек. Бұл түсінік, әрине, дұрыс емес, себебі ол құрылымды кері айналдырады". "Параллель квинтелерден аулақ болу керек, өйткені 1-ші және 5-ші сатылардан құралған квинте негізгі гармониялық интервал болып табылады, ол шкаланы бөліп, кілтті анықтайды. Екі квинтелердің тікелей тізбегі кілтке күмән тудырады". Қазіргі заманғы мысал – гитарадағы қуатты аккордтар. 19-ғасырдың ағынында бірізді квинтелер жиірек кездесе бастады, бұл жаңа текстуралар мен дауыс жүргізудің жаңа тұжырымдамаларынан туындады. Олар тіпті кейбір композиторлардың, әсіресе Шопеннің шығармаларында стильдік ерекшелікке айналды. Ал 20-ғасырдың басында және қалыпты практикалық нормалардың бұзылуымен тыйым салудың маңызы азайды.

Бесінші тең емес

Келесі бесіншілер, толық және кеміткіш бесіншілер арасындағы қозғалыс көбінесе болдырмайды, кейбіреулер тек бір бағыттағы қозғалыстан (кеміткіштен толыққа немесе толықтан кеміткішке) немесе тек бас қатысқан жағдайда ғана сақталады. Бөліктер тәуелсіз болмағандықтан, октавалар параллель емес, екі еселенгендіктен тыйым қолданылмайды.]] Бір-біріне тікелей бесіншілерден аулақ тұрады, себебі олар бөліктердің арасындағы ерекшелікті жоғалтады. Бұл ерекшелік жоқтығы, бөліктер параллель октаваларда немесе бір үнмен қозғалғанда одан да айқын байқалады. Сондықтан оларды да тәуелсіз қозғалатын бөліктер арасында қолдануға тыйым салынады. Параллель төртіншілерге (тікелей толық төртіншілерге) рұқсат етіледі, тіпті P4 P5-тің инверсиясы және осылайша оның толықтырғышы болса да. Екі тәуелсіз бөлік бір-біріне қарсы емес, ұқсас қозғалыспен бір-біріне жақын толық бесінші немесе октаваға жақындағанда пайда болады. Осылай қарастырылған бір бесінші немесе октаваны кейде ашық бесінші немесе ашық октава деп атайды. Дәстүрлі стиль мұндай прогрессиядан аулақ болуды талап етеді; бірақ кейде белгілі бір жағдайларда рұқсат етіледі, мысалы: интервал ең жоғары немесе ең төменгі бөлікті қамтымайды, интервал осы екі шеткі бөліктің арасында болмайды, интервал бір бөлігінде жарты тонмен немесе интервал жоғары бөлігінде қадаммен жақындатылады. Деректер кезеңнен кезеңге, тіпті бір кезеңде жазған композиторлар арасында да айтарлықтай өзгешеленеді. Әдеттегі кезеңдегі жасырын бесіншілердің маңызды жағдайы - мүйіз бесіншілері. Мүйіз бесіншілері клапансыз мыс аспаптардың гармониялық серияның ноталарына шектелуінен туындайды (осыдан олардың аты). Олардың жоғары регистрлерінде бұл мыс аспаптар үлкен үштік ноталарымен шектеледі. Екі аспаптың қалыпты құрамында жоғары аспап скалалық мелодияны төменгі аспапқа қарсы тоникалық аккордтың ноталарымен шектейді. Мүйіз бесіншілері жоғарғы дауыс үш сатының біріншісінде болғанда пайда болады. Дәстүрлі мүйіз бесіншілері жұптармен келеді. Жоғарғы аспапты үшінші сатыда, ал төменгі аспапты тоникада бастаңыз. Содан кейін жоғарғы аспапты екінші сатыға, ал екінші аспапты бесінші сатыға түсіріңіз. 5-тен 2-ге дейінгі қашықтық толық бесінші болғандықтан, біз төмендеу қозғалысы арқылы жасырын бесінші жасадық. Бірінші аспап төменгі аспап 3-ке ауысқанда 1-ге дейін төмен түседі. Жұптың екінші жасырын бесіншісі жоғары қарайғы маневрді төмен қарайғы маневрдің айнасы етіп жасау арқылы алынады. Бұл тікелей бесіншілер басқа да қолайсыз дауыс жетекшілеріне қарағанда артықшылықты, соның ішінде октавада үшінші сатыны екі еселеу және төменгі аспапты тек бірінші және бесінші сатыларды пайдаланумен шектеуге артықшылықты. Дәстүрлі мүйіз бесіншілері жұптармен және кездейсоқ келсе де, мүйіз бесіншілерінің қабылдануы жоғары дауыс қадаммен қозғалатын жасырын бесіншілердің кез келген жағдайына жалпыланды.

Ерте музыкадағы ерекше қолданыстар мен ерекшеліктер

Бірінен соң бірі келетін бесіншілер әдетте орта ғасырлық немесе экзотикалық жерлердегі музыка дыбысын еске түсіру үшін қолданылады. Дәстүрлі қытай немесе Шығыс музыкасының басқа түрлері үшін параллель бесіншіліктерді (немесе төртіншіліктерді) қолдану бір кезде фильмдердің саундтректері мен әндерінде жиі кездесетін. Алайда, бұл үзінділер олар бейнелеуге тырысатын стильдердің әжуалық және шамадан тыс келеміндей болуына байланысты, 20-ғасырдың соңғы жартысында параллель бесіншіліктерді қолдану азайды. Орта ғасырларда үлкен шіркеу органдары мен позитив органдары әрбір перненің бірінен соң бірі келетін бесіншіде дыбысталуы үшін тұрақты түрде реттелген. Бұл тәжірибе римдік дәуірге дейін барып екеніне сенеді. Осы конфигурацияға ие позитив органы Ван дер Путтен жақында қайта жасады, ол Гронингенде орналасқан және сол кездегі орындаушылық тәжірибені қайта жаңартуға бағытталған. Исландиядағы дәстүрлі ән стилі, tvísöngur, "екі дауыста ән салу" деп аталады, орта ғасырларға дейін жетеді және бүгінгі күні де мектептерде оқытылады. Бұл стильде әуен өзін-өзі қайталайды, әдетте параллель бесіншіліктерде орындалады. Грузин музыкасы жиі параллель бесіншіліктерді, кейде бесіншіден жоғары параллель тоғызыншылықтарды қолданады. Бұл екі жиынтық параллель бесіншіліктер бар екенін білдіреді, біреуі екіншісінің үстіне орналасқан. Бұл әсіресе Гурия аймағындағы қасиетті музыкада айқын байқалады, онда шығармалар әйелдердің қатысуынсыз, тек ер адамдармен а капелла орындалады. Бұл гармониялық стиль христиандықтан бұрынғы дәуірден бастау алғанына сенеді. Бірінен соң бірі келетін бесіншіліктер (сондай-ақ төртіншіліктер мен октавалар) Грегориандық ән салудың дыбысын имитациялау үшін жиі қолданылады. Бұл тәжірибе Еуропаның ерте музыкалық дәстүрлерімен нығайтылған. Ән салу бастапқыда бірыңғай дауыста орындалған, бесіншіліктерде емес, бірақ 9-ғасырға қарай параллель интервалдарда (бесіншіліктер, октавалар және төртіншіліктер) ән салу ән салуды безендіретіні туралы дәлелдер бар. Бұл туралы 9-ғасырға жататын анонимді теориялық трактаттарда, атап айтқанда Musica enchiriadis және оның түсіндірмесі Scolica enchiriadis жазылған. Бұл трактаттар төрт ноталық үлгілерге негізделген Дасей музыкалық нотациясын қолданады, олар тетрахордтар деп аталады, бұл параллель бесіншіліктерді оңай белгілеуге мүмкіндік береді. Бұл нотация Гвидо Ареццоның сольмизациясына дейінгі, ол шкаланы гексахордтар деп аталатын алты ноталық үлгіге бөледі, және Гвидоның гамуты дамыған қазіргі октавалық нотацияға дейінгі кезеңді қамтиды.

Моцарттың бестіктері

Брамстың «Октавен унд Квинтен» («Октавалар мен бестіктер») атты эссесінде ол Моцарттың шығармаларында кездесетін бірінен соң бірі келетін бестіктердің көптеген мысалдарын анықтайды. Ол келтірген мысалдардың көпшілігі баяу қозғалатын бас партиясымен бірге параллель бестіктерде қозғалатын кішкентай ноталармен жасалған сүйемелдеу фигурациясын қамтиды. Мұндай прогрессиялардың негізгі дауыс жүргізуі көлбеу қозғалыс болып табылады, ал бірізді бестіктер – қолдаушы дауысты хроматикалық төменгі көрші нотамен әшекейлеуден туындайды. Мұндай «Моцарт бестіктері» Così fan Tutte операсының I актісінің финалының 254–255 тактерінде, Don Giovanni операсының II актісінен секстеттің 80-ші такінде, A мажорлы, K. 526 скрипкалық сонатасының соңғы бөлімінің бастауында және Zauberflöte операсына увертюраның 189-шы такінде кездеседі. «Моцарт бестіктері» терминінің тағы бір қолданылуы Моцарттың кейде қолданған неміс кеңейтілген алтыншы акордының стандартты емес шешілуінен туындайды, мысалы, Юпитер симфониясының финалындағы қайталану бөлімінде (221–222 тактер, екінші фагот және бас партиялары), D мажорлы екі фортепианоға арналған K. 448 сонатасының үшінші бөлімінде (276–277 тактер, екінші фортепиано) және No. 39 симфониясынан алынған оң жақтағы мысалда (Моцарт). Моцарт (және барлық дәстүрлі композиторлар) осы бестіктерден аулақ болу үшін неміс кеңейтілген алтыншы акордаларын әдетте каденциялық акордарға шешеді. Юпитер мысалы бірегей, себебі Моцарт бесіншіні энгармониялық түрде (A/D-ден G/D-ге) жазады, бұл прогрессия B мажор гармониясынан (e минорының доминанты ретінде ұсынылған) туындайды. Теориялық тұрғыда, кеңейтілген алтыншы акордының бұл шешілуі жиірек қабылданады деп дәлелдеуге талпыныс жасалған. «[Неміс алтыншысындағы] параллель бесіншілер, доминантқа табиғи прогрессиядан туындағандықтан, сопрано мен бас арасында кездеспесе, әрқашан қабылданады. Олар көбінесе тенор мен бас арасында кездеседі. Дегенмен, үшінші дәреже жиі тоқтату ретінде байланыстырылады немесе екінші дәрежеге түсуден бұрын аппогиатура ретінде қайталанады». Алайда, дәстүрлі туындылардағы неміс кеңейтілген алтыншы акордаларының басым көпшілігі параллель бесіктерден аулақ болу үшін алты-төрт акордына шешілгендіктен, дәстүрлі композиторлар осы бесіктерді көп жағдайда қолайсыз деп санағандығын қорытындылауға болады.