Кіріспе

Проконсул – миоцен дәуірінде 21-17 миллион жыл бұрын болған приматтардың жойылған туысы. Оның қазба қалдықтары Шығыс Африкада, оның ішінде Кения мен Угандада табылған. Бүгінгі күнге дейін төрт түрі анықталды: P. africanus, P. gitongai, P. major және P. meswae. Бұл төрт түрдің арасындағы ең басты айырмашылық – дене мөлшері. Ерте миоцендегі Проконсул табылған жерлердің қоршаған ортасын реконструкциялау әлі де нақты емес, орманды жерлерден бастап, ашық, құрғақ далаларға дейін ауытқиды. Эволюциялық биология бойынша гиббондар мен ірі маймылдар, адамдар да ортақ ата-тектік желіге жатады, және Проконсул осы желіге кірген болуы мүмкін. Оның аты "Консулдың алдында" деген мағынаны білдіреді (Консул – сол кезде Лондон зообағында көрсетілген белгілі бір шимпанзе), бұл оның шимпанзелердің бабасы екенін көрсетеді. Сонымен қатар, ол қалған маймылдардың да бабасы болуы мүмкін.

Сипаттама

Бұл туыс Ежелгі әлем маймылдары мен гоминидтердің (ұсатайқылардың) ерекшеліктерін біріктіргендіктен, оны гоминидтер суперотбасысына (Hominoidea) жатқызу шартты. Кейбір ғалымдар Проконсулды гоминидтер мен Ежелгі әлем маймылдарының бөлінуінен бұрын, одан тысқары орналастырады. Проконсулдың маймылға тән ерекшеліктеріне ұзын, иілгіш арқасы, иілген метакарпаль сүйектері және жоғары жатқан бұтақтарда төрт аяқпен қозғалу мүмкіндігі жатады. Проконсулды қазіргі заманғы гоминидтермен байланыстыратын негізгі белгі – құйрығының болмауы. Басқа "гоминидке ұқсас" ерекшеліктеріне оның ұстау қабілетінің күшеюі, шынтақ буынының тұрақтандырылуы және бет пішіні кіреді. Проконсул, гиббондар мен басқа да адам емес гоминидтер сияқты, ағаш бұтақтарынан күш жібермей іліне алмады.

Ашу және жіктеу

Алғашқы үлгісі, 1909 жылы алтын іздеуші Кенияның батысындағы Кисуму қаласының жанындағы Коруда тапқан жартылай жақ сүйегі, сонымен қатар соңғы кезге дейін белгілі болған ең көне қазба гоминоид және Сахарадан оңтүстік Африкада табылған алғашқы сүтқоректі қазбасы еді. «Проконсул» атауын 1933 жылы Артур Хопвуд ойлап тапты, ол «консулдың алдында» дегенді білдіреді – бұл Лондондағы тұтқын шимпанзеге қойылған атау. Сол кезде «Консул» циркте өнер көрсететін шимпанзелердің сахналық есімі ретінде қолданылып келді. 1903 жылы Париждегі «Фоли Бержереде» Консул есімді танымал шимпанзе өнер көрсетті, ал 1894 жылы Англияның Манчестер қаласындағы «Бель-Вю» зоологиялық бағында да осындай шимпанзе болды. Ол жылы соңғысы қайтыс болғанда Бен Бриерли шимпанзелер мен адамдар арасындағы «Жоғалған буынды» қайда табуға болатыны туралы естелік өлең жазды. 1931 жылы Хопвуд Луис Ликимен Виктория көлі маңында экспедиция кезінде үш жеке тұлғаның қазба қалдықтарын тапты. Ол атауда қолданған «Консул» жоғарыда аталғандардың ешқайсысы емес, Лондон зоопаркындағы басқа шимпанзе еді. «Консул» Линней стилінде шимпанзе символы ретінде қолданылады. Сондықтан Хопвудтың сөзімен айтқанда, «Проконсул» – «шимпанзеге ата-баба». Ол сондай-ақ түрлік атау ретінде «африканус» дегенді қосты. «Проконсулидалар» туысын алғаш рет 1963 жылы Луис Лики ұсынды, бұл оның және Уилфрид Ле Гро Кларктың «африканус», «нянзае» және «мажор» түрлерін анықтағаннан кейін он жыл өткен соң болды. Бұл бірден қабылданбады, бірақ соңында жеңіске жетті. 20 ғасырдың екінші жартысындағы гоминоидтар жіктелуінің тарихы бірнеше кітапқа жететіндей күрделі. Көптеген палеоантропологтар жаңа қазбалар табылып, жаңа байқаулар жасалған сайын кем дегенде бір рет пікірлерін өзгертті және олар осылай жалғасуы мүмкін. Бір онжылдықтың әдебиетіндегі жіктелімдер, әдетте, басқа онжылдықтағылардан өзгеше болады. Мысалы, 1987 жылы танымал палеонтологтар Питер Эндрюс пен Лоуренс Мартин «Проконсул» гоминоид емес, оған жақын таксон деген тұжырымға келді.

Қайта тағайындалған түрлер

Proconsul heseloni және P. nyanzae түрлері жаңа Ekembo туысына қайта жіктелді.