Жаһандық қоғамдық мүліктер: анықтама мен мәселелер

Кіріспе

Күнделікті қолданыста, жаһандық қоғамдық игілік (немесе жаһандық игілік) – бүкіл әлемге дерлік қолжетімді қоғамдық игілік. Жаһандану заманында зор маңызы бар дәстүрлі анықтамаға көптеген күрделі мәселелер туындап отыр.

Дәстүрлі анықтамаға қарсы сұрақтар

"Қоғамдық игілік" ұғымының классикалық анықтамасы алдында маңызды мәселелер тұр, олар "жаһандық қоғамдық игілік" анықтамасына да қатысты. Каул және авторлар (2003) қоғамдық игіліктердің үш түрі бар екенін ұсынады. Біріншіден, оларды бөліп алу мүмкін емес қоғамдық игіліктер бар, себебі олар өзінен-өзі бөлінбейтін немесе бөлу құны тым жоғары. Күн сәулесі қарапайым мысал бола алады. Екіншіден, кейбір игіліктер бастапқыда қоғамдық болып табылады. Мысалға, мемлекеттің сот жүйесі немесе білім берудің негізгі жүйесі жатады. Олардың пікірінше, үшінші түрі – бұл жобалау кезінде алдын ала көрілмеген немесе білімнің жетіспеуінен қоғамдық болып табылатын игіліктер. Озон қабаты және хлорфторкарбонаттар (ХФҚ) эмиссиясының қоршаған ортаға келтірген зияны осыған мысал. Традициялық анықтамаларға қатысты көптеген қиындықтар сыртқы факторларды басқарумен байланысты, олар жеке тұлғалар, үй шаруашылықтары, үкіметтер немесе фирмалар экономикалық операцияларының жанама салдары мен пайдасын есепке алмағанда экономикалық саясат мәселелерін тудырады. Мысалы, жеке тауар өндірушілер өндіріс әдістерінің қосалқы өнімдері болып табылатын ауа немесе судың ластануын болдырмау шығындарын (есепке алмау арқылы) төмендету арқылы жалпы шығындарын, демек бағаларын төмендетуі мүмкін. Мұндай компаниялар таза ауа мен судың "қоғамдық игіліктерінің" құнын арттырады, олар көбінесе трансұлттық ресурстар болып табылады. Мұндай ресурстардың трансұлттық сипаты жаһандық қоғамдық игіліктердің дәстүрлі анықтамасындағы тағы бір мәселені көрсетеді. Ауа мен судың ластануы сияқты мәселелерді шешу әдетте заңды шаралар арқылы жүзеге асырылады, ал мұндай заңдар көбінесе географиялық шектеулі мемлекеттік жүйелерде ғана болады. Жаһандық қоғамдық игіліктер жағдайында – мысалы, климаттың өзгеруін азайту, қаржылық тұрақтылық, қауіпсіздік, білімді өндіру және жаһандық денсаулық сақтау – осы игіліктерді басқару үшін халықаралық немесе ұлтаралық заңды тұлғалар (мемлекеттік және жеке) құрылуы керек. Жаһандық қоғамдық игіліктердің әртүрлі түрлері оларды басқару үшін әртүрлі құқықтық құрылымдарды қажет ететіндіктен, бастапқыда қоғамдық болуы мүмкін көптеген игіліктерді саясат деңгейінде ортақ игіліктер (жаһандық деңгейдегі ортақ қорлар немесе жаһандық ортақ) ретінде белгілеуге болады, тиісті реттеумен, білім деңгейі, алдын ала көру және басқару құрылымдары осындай ресурстарды жеке немесе қоғамдық игіліктер ретінде белгілеуге мүмкіндік беретінге дейін. Бұл жалғыз мысал болмаса да, ауыз су мәселесінен артық мысал жоқ. Су әрқашан адам үшін маңызды және өмірді сақтауға қабілетті сусын болған және барлық белгілі организмдердің тіршілік етуі үшін қажет. Әлемнің көптеген бөлігінде адамдар ауыз суға жеткіліксіз қол жеткізеді және ауру таратушылармен, патогендермен немесе токсиндер мен тұншықтырылған қатты заттардың қабылдамас деңгейімен ластанған көздерді пайдаланады. Мұндай суды ішу немесе тамақ дайындауда пайдалану су арқылы таралатын аурулардың кең таралуына әкеледі, бұл көптеген елдерде жедел және созылмалы ауруларға немесе өлім мен қайғыға себеп болады. Судың жаһандық айналымы ғылыми зерттеулер мен бақылаулардың озық деңгейіне жеткенімен, ол әлі де толыққанды түсінілмеген процесс болып табылады. Егер адам тұтынуы үшін судың болуы тек нарық күштеріне қалдырылса, ең төменгі деңгейде тіршілік ету үшін суға ең мұқтаж адамдар оны нарықтық бағамен сатып алуға ең аз мүмкіндікке ие болады. Су айналымы мен табиғи ағындары саяси шекараларға бағынбайтындықтан, осы су ресурстарын жергілікті немесе ұлттық деңгейдегі мемлекеттік органдар ғана басқара алмайды. Мұндай ресурстарды жекешелендіруді мемлекеттік саясатты қалыптастырудың даулы процестерінен аулақ болу әдісі ретінде пайдалануға болады, бірақ бұл теңсіздікке әкелуі мүмкін. Эквадордағы сумен жабдықтау және санитарияны дамыту тарихы және ондағы су қақтығыстары осыған мысал. Су ресурстарын басқарудың трансұлттық немесе халықаралық органдарының осындай жалпы қорларға қатысты ойластырылған жобалары су мәселелерінің ең жоғары деңгейін шешуде маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, жаһандық сауда мен транзакциялардың жалғасуына қажетті бірқатар жаһандық қоғамдық игіліктер немесе жаһандық деңгейдегі ортақ қорлар бар. Бір адам жаһанданудан көбінесе кері әсерлер күтілетінін айтса да, ұлттық экономикалардың өзара байланысы жаһандық экономикалық тұрақтылық тұрғысынан қайта оралу нүктесіне жетті. Осылайша, жаһандық сауда мен транзакциялардың жалғасуы үшін жаһандық қоғамдық игіліктер қажет, мысалы, кең ауқымды бейбітшілік, халықаралық экономикалық тұрақтылық, жұмыс істейтін ұлтаралық сауда органдары, тұрақты қаржы және валюта жүйелері, тиімді құқық қорғау, салыстырмалы түрде сау тұтынушылар мен жұмысшылар және т.б.

Significant challenges exist to the classical definition of "public goods", in general, that are also relevant to the definition of "global public goods". Kaul et al. (2003), suggest that there are actually three types of public goods. First, there are public goods that cannot be made excludable, either because they are inherently indivisible or because the cost of division would be prohibitive. A simple example would be sunlight. Second, there are goods that are inherently public by design. Examples include a nation's judiciary system or basic education system. A third type, they argue, are goods that are public by default, either due to lack of foresight or knowledge in the design. An example of this type would be the ozone layer and damage done to the environment by chlorofluorocarbon (CFC) emissions before anyone understood the potential for damage. Many of the challenges to traditional definitions have to do with how to handle externalities, which pose fundamental economic policy problems when individuals, households, governments or firms do not include, in their total cost accounting, the indirect costs of or the benefits from their economic transactions. Private goods producers, for example, can lower their total costs, and therefore their prices, by externalizing (not including) certain costs, such as the costs of preventing air or water pollution that is a by product of their production methods. Such a company, then, becomes a corporate free rider, driving up the cost of the "public goods" of clean air and water, which are often transnational resources. The transnational nature of such resources points to another problem with a traditional definition of global public goods. Remedies to problems such as air and water pollution are typically legal remedies, and such laws often exist only in the context of geographically bounded governmental systems. In the case of global public goods—such as climate change mitigation, financial stability, security, knowledge production, and global public health—either international or supranational legal entities (both public and private) must be created to manage these goods. As different types of global public goods often require different types of legal structures to manage them, Many goods that might be public by default would be best designated at the policy level as common goods (global level common pool resources or global commons), with appropriate regulation, until such time as levels of knowledge, foresight and governing structures might become available to designate such resources as either private or public goods. Although not the only example, no better example can be found than the issue of potable water. Water has always been an important and life sustaining drink to humans and is essential to the survival of all known organisms. Over large parts of the world, humans have inadequate access to potable water and use sources contaminated with disease vectors, pathogens or unacceptable levels of toxins or suspended solids. Drinking or using such water in food preparation leads to widespread waterborne diseases, causing acute and chronic illnesses or death and misery in many countries. While the global water cycle is the subject of advanced scientific study and observation, it is still an incompletely understood process. If availability of water for human consumption is left solely to market forces, those who are most in need of water for subsistence level survival are also those least likely to be able to purchase it at a market price. Since the water cycle and the natural flows of fresh water resources do not obey the limits of political boundaries, neither can these water resources be managed solely by local or national level public authorities. Privatization of such resources can be used as a method of avoiding contentious public policy making processes, but is likely to produce inequities. The history of the development of water supply and sanitation in Ecuador and resulting water conflicts there are an example. Thoughtful design of transnational or international water management authorities over such global common pool resources will play a large part in possible solutions to peak water problems. Moreover, there are a number of global public goods—or global level common pool resources—that are necessary conditions for continuing global trade and transactions. Even if one takes a position that globalization has more negative impacts than positive, the economic interdependence of national level economies has reached a kind of point of no return in terms of continued global economic stability. Thus, continuing global trade and transactions require global public goods such as widespread peace, international economic stability, functioning supranational trade authorities, stable financial and monetary systems, effective law enforcement, relatively healthy populations of consumers and laborers, etc.