Кіріспе

Шахматта, өткізілген пешка – бұл сегізінші қатарға жылжуына ешқандай қарсылас пешка кедергі келтірмейтін пешка; яғни, оның алдында немесе жанындағы қатарларда қарсылас пешкалар жоқ. Өткізілген пешканы көбінесе «өтпелі» деп те атайды. Өткізілген пешкалардың артықшылығы бар, себебі оларды ханға айналдырудан қарсыластың тек фигуралары ғана тоқтата алады. Диаграммада b5, c4 және e5 ұяларындағы ақ пешкалар өткізілген пешкалар, ал d4 ұясындағы қара пешка да өткізілген пешка. Егер қара fxg4 ойнаса, онда g4 ұясындағы қара пешка, сондай-ақ f4 ұясындағы ақ пешка да өткізілген пешкаға айналады.

Қорғалған өтпелі пеш

Өзінің пешкаларымен қорғалған өтпелі пешка, қорғалған өтпелі пешка деп аталады. Осы мақаладағы бірінші диаграммада b және e қатарларындағы пешкалар қорғалған өтпелі пешкалар болып табылады. Жанындағы қатарлардағы екі немесе одан көп өтпелі пешкалар, байланысқан өтпелі пешкалар деп аталады (байланысқан пешкаларды қараңыз), және олар өте күшті. Жоғарғы диаграммада ақтардың b және c пешкалары байланысқан өтпелі пешкалар. Бір-бірімен байланысқан пешкалар жұбы кейде "булы доңғалақ" деп аталады. Көбінесе байланысқан өтпелі пешкалары бар тарап үшін оларды бір қатарға орналастырып, содан кейін бірге жылжыту стратегиялық тұрғыдан тиімді, себебі бұл оларды тоқтатуды қиындатады. Кейде кішкентай фигуралар құрбандыққа шалынады, сонда пешка сегізінші қатарға өту үшін еркін жолға ие болады. Мысалда көрсетілгендей (Михаил Ботвинник – Жозе Капабланка, AVRO 1938), e6-дағы өтпелі пешканы пайдаланып, қараның ханымымен жасалған блокадасын бұзу үшін ақ 30...Ба3, Қxa3 31. Ат5+! gx5 32. Хg5+ Kf8 33. Хf6+ деп жалғастырды, бұл e пешкасының өтуіне кепілдік береді. Пешканың өту жолын ашу үшін епископты құрбан ету, оның құнына тұрарлық. E пешкасының өтуіне кедергі келтіретін жалғыз фигуралар – қара патшайым мен ат, олар кеткеннен кейін пешканың өтуіне ешқандай кедергі жоқ. Қараның пешкалары да оны тоқтатуға шамасы жетпейді.

Сырттан өткен пеш

Сыртқы өткізілген пешка – бұл қалған пешкалардан бірнеше қатармен бөлінген және қарсыластың патшасын (кейде басқа да фигураларды) өзге пешкаларды қорғаудан бұрып, алшақтататын пешка. Мұндай пешка иесі үшін күшті артықшылық құрайды, себебі қарсыластың патшасы доскага екі жағын да қадағалай алмайды. 1971 жылғы Боби Фишер мен Бент Ларсен арасындағы Үміткерлер турнирінің бесінші партиясынан алынған диаграммадағы позицияда, "а" қатарындағы сыртқы өткізілген пешка аққа жеңіске жетуге мүмкіндік береді, тіпті позиция тең болса да. Бұл пешка қараның патшасын оны ферзьге айналудан тоқтатуға мәжбүр етеді, ал ақ патша қараның қалған пешкаларын жеуге және ойынды жеңуге еркіндік алады. Ақ мына жүрістермен жеңеді:
41. Kd4 Kd6
42. a5 f6
43. a6 Kc6
44. a7 Kb7
45. Kd5 h4
Егер 45...f5 46. h4 жеңіске жетсе. 46. Ke6 1–0

Сыртқы өткізілген пешка, егер қарсыластың мұнарасы пешканың артына тұра алса (диаграмманы қараңыз), Тарраш ережесіндегідей, мұнаралары бар ойын соңында осыншалықты күшті болмайды.

Ойын соңында өткізілген пештер

Ақырғы ойында өткізілген пештер өте маңызды, көбінесе шешуші рөл атқарады. Көрсетілген жағдай осыған жарқын мысал. Ақ өткізілген пештерге ие емес және қиын жағдайда қалған сияқты, себебі қараның патшасы жақын арада Kg4 арқылы ақ пештерге шабуыл жасайды. Бірақ, шындығында, ақ құрбандық комбинациясы арқылы өткізілген пеш құрып, жеңіске жетеді: 1. g6 fxg6 (немесе 1. hxg6 2. f6! gxf6 3. h6!) 2. h6! gxh6 3. f6! және ақтың жаңадан құрылған өткізілген пеші патшайым болады. Егер қараның кезек болса, 1. g6! (1. f6 2. h6! немесе 1. h6 2. f6!) ойнап, бұл комбинациядан қашуы керек. Өткізілген пештердің қарсы пештері болмағандықтан, патшайым болу қаупі қарсыласты пешті тоқтатуға немесе тұтқындауға мәжбүр етеді, бұл бағалы уақытты ысыраптап, материалды бекітуге немесе тіпті жоғалтуға әкелуі мүмкін (мысалы, пешті қорғаушы кескін қозғалуға мәжбүр болғанда). Шындығында, алға жылжыған өткізілген пеш немесе пештер тобының құны көбінесе бір кескіннің құнымен тең немесе одан да жоғары болады. Бұған төрт мысал төменде көрсетілген. Тақтаның жоғарғы сол жақ бөлігінде ақтың алтыншы қатардағы байланысқан өткізілген пештері қараның мұнарасынан басым. Қозғалыста болса да, қара ақтың бір пешін патшайым болуынан тоқтатай алмайды. Сол сияқты, жоғарғы оң жақ бөлігінде қараның епископы ақтың екі пешін де ұстай алмайды. Ақ 1. f7 (1. h7 да жұмыс істейді) Bxf7 2. h7, содан кейін 3. h8=Q ойнайды. Төменгі сол жақ бөлігінде ақтың патшайымы қараның пешін патшайым болуынан тоқтатуға тырысса, қараны шахматқа қоюы мүмкін. Төменгі оң жақ бөлігінде аттың өткізілген пешпен, әсіресе мұнара пешімен күресуде қаншалықты қиын екені көрсетілген. Ақтың аты қараның пешін тоқтатуға тырысуда тіпті пайдасыз. Ол мұны өзі істей алмайды, және егер ақтың патшасы (ат болмағанда пешті ұстап алатын) 1. Kf2 (1. hxg2 2. Kxg2 деген үмітпен) жақындасса, қара 1. h2! және 2. h1=Q ойнайды. Өткізілген пештердің күшін көрсететін таңғажайып (бірақ өте сирек) мысал Леопольд Митрофановтың ойын соңындағы зерттеуінің қорытындысында көрсетілген (диаграмманы қараңыз). Қара, патшайым, епископ және атқа ие болса да, ақтың екі өткізілген пешіне қарсы әлсіз, олар 10. b7 және 10. c8=Q+ Bb8 11. b7# қаупін тудырады.

Дәйексөздер

Өткен пешка – қылмыскер, оны қатаң күзету керек. Полиция бақылауы сияқты жұмсақ шаралар жеткіліксіз. — Арон Нимзович.