Кіріспе

Грек мифологиясындағы әйел хтондық кек құдайлары Эриниялар (/ɪ/'/r/ɪ//n//i//.//iː//z/ ihRINeeeez; жекеше Эринис /ɪ/'/r/ɪ/n/ɪ/s/, /ɪ/'/r/aɪ/n/ɪ/s/ ihRINiss, ihRYniss; [[вик:Ἐρινύες, көпше Эвменидтер (ағылшын тілінде Furies) – ежелгі грек діні мен мифологиясындағы кек алудың хтондық құдайлары. "Илиада"дағы формулалық серт оларды "жер астында адамдардан кек алатын, жалған серт бергендерге" деп сипаттайды. Уолтер Беркерт олардың "серттегі өзін-өзі қарғыстыру актісінің бейнесі" екенін айтады. Олар рим мифологиясындағы Дираеге сәйкес келеді. Рим жазушысы Мавр Сервий Онорат (шамамен б.з. 400 жылы) оларды тозақта "Евменидтер", жер бетінде "Фуриялар", ал көкте "Диралар" деп атайтынын жазған. Эриниялар Поэнай деп аталатын басқа грек құдайларына ұқсас. Гесиодтың "Теогония" шығармасына сәйкес, титан Кронос әкесі Уранды кемсітіп, жыныстық мүшелерін теңізге лақтырғанда, Эриниялар (Гиганттар мен Мелиялармен бірге) Жерге (Гайяға) құлаған қан тамшыларынан пайда болды, ал Афродита теңіз көбігінен туды. Псевдо-Аполлодор да осы текті баяндайды. Басқа нұсқаларда олар Түннің ("Ныкс") қыздары, ал Вергилийдің "Энеида"сында олар Плутонның (Аид) және Нокстың (Ныкс) қыздары. Кейбір деректерде олар Еврониме (Жердің аты) мен Кроностың немесе Жер мен Форкистің (яғни теңіздің) қыздары болған. Орфик әдебиетінде олар Аид пен Персефонаның қыздары. Олардың саны көбінесе нақты айтылмайды. Вергилий, мүмкін Александриялық дерек көзінен жұмыс істеп, үшті таныған: Алекто немесе Алекто ("шексіз ашу"), Мегаера ("қызғаншақтық ашу") және Тизифона немесе Тилфусия ("көрерлік жойқын"), олардың барлығы "Энеида"да кездеседі. Данте Алигьери Вергилийді ұстанды және Эриниялардың осы үш кейіпкерлік триптихін бейнеледі; "Inferno" IX кантосында олар Дис қаласының қақпаларында ақындарға қарсы тұрады. Эриниялар көбінесе үш бойжеткен құдай ретінде сипатталғанмен, Эринис Тельфосия көбінесе Аркадияның Тельпуса қаласында Эринис атағымен құлшылық етілген қаһарлы құдай Деметрдің есімі болған.

Этимология

Эриний сөзінің этимологиясы нақты емес; "көтеру, қоздыру, жақындыру" мағынасындағы ὀρίνειν (orinein) етістігімен және "жанжал" мағынасындағы ἔρις (eris) есімдігімен байланысты болу мүмкіндігі қарастырылған. Бикес, 458–459 беттерде, грек тіліне дейінгі шығу тегін ұсынған. Эриния сөзі жеке түрінде және құдай аты ретінде алғаш рет Микен грек тілінде, Linear B жазуында келесідей кездеседі: , e-ri-nu және , e-ri-nu-we. Бұл сөздер KN Fp 1, KN V 52 және KN Fh 390 тақталарында табылды.

Ежелгі грек әдебиетінде

Эриниялар туралы миф үзінділері ежелгі грек мәдениетінің сақталған ең ерте жазбаларында кездеседі. Эриниялар Орест мифінде маңызды рөл атқарады, ол ежелгі грек әдебиетінің көптеген шығармаларында қайта-қайта айтылады.

Эскил

Ежелгі грек әдебиетінде, өлеңдерден драмаларға дейін, Эриниялар хор құрайды және Эсхилдің драматикалық трилогиясының – «Орестея»ның шешімінде маңызды рөл атқарады. Бірінші пьесада, «Агамменон»да, Троя соғысынан үйіне оралған Агамменонды әйелі Клитемнестра өлтіреді. Ол қызы Ифигенияның өлімі үшін кек алуды қалайды, себебі Агамменон Трояға қарай теңіз саяхатын сәтті аяқтау үшін оны құрбандыққа шалған. Екінші пьесада, «Сыра тасушылар»да, олардың ұлы Орест есейіп, Аполлонның құдайынан әкесінің өлтірілуіне анасының қолынан кек алуға бұйрық алады. Үйіне оралып, қарындасы Электраға өзін таныстырған Орест Клитемнестраға өзінің өлімі туралы хабар жеткізген елші болып көрінеді. Содан кейін ол анасы мен оның жақын серігі Эгистты өлтіреді. Оресттің бұл әрекеті Аполлонның бұйрығымен жасалған болса да, ол ана өлтіруге (матрицид) жол берді, бұл – өте ауыр күнә. Осы себепті оны қорқынышты Эриниялар қуалайды және азаптайды, олар одан қандық кек алуды талап етеді. «Евменидтер» пьесасында Орестке Дельфидегі Аполлон Афина құдайынан көмек сұрау үшін Афинаға баруын айтады. Афина Оресттің Афина азаматтарынан құралған қазылар алқасының алдында сотталуын ұйымдастырады. Эриниялар Орестің айыптаушылары болып көрінеді, ал Аполлон оны қорғап сөйлейді. Сот қандық кек алудың қажеттілігі, анаға қарағанда әкеге тиісті құрмет, сондай-ақ Аполлон мен Афинаның жаңа буынына қарағанда Эриния сияқты ежелгі құдайларға көрсетілуге тиіс құрмет туралы пікірталас алаңына айналады. Қазылар алқасының дауысы тең бөлінеді. Афина дауыс беруге қатысып, ақтауға дауыс береді. Афина Оресті сотқа енгізген ережелеріне сәйкес ақтады. Үкімге қарамастан, Эриниялар Афинаның барлық тұрғындарын азаптаумен және айналасындағы жерді улаумен қорқытады. Алайда Афина ежелгі құдайларға кек алу емес, әділдікті қорғаушы ретінде жаңа міндет ұсынады. Ол оларды қанға қан принципінен бас тартуға көндіреді (соғыс жағдайында ғана, ол даңқ үшін жүргізіледі, кек алу үшін емес). Ол құдайларға уәде береді, олар афинялықтар мен Афина тарапынан лайықты құрметке ие болады, сонымен қатар оларға Зевстің басқа ескі құдайларды жеңген найзағайларын сақтайтын қойманың кілті өзінде екенін еске салады. Бұл пара мен жасырын қауіп-қатерлердің үйлесімі Эринияларды қанағаттандырады, содан кейін Афина оларды жаңа мекендеріне қарай сүйемелдейді. Пьесада «Фуриялар» енді «Семнай» (Құрметтілер) деп аталады, өйткені олар енді Афина азаматтарының құрметіне ие болады және қаланың гүлденуін қамтамасыз етеді.

Еврипид

Еврипидтің "Орест" пьесасында Эриниялар алғаш рет Эуменидтермен ("Εὐμενίδες", "Еὐμενίς" көпше түрі; сөзбе-сөз "ырысқұлдар", сондай-ақ "Мейірімділер" деп аударылады) "бірдей" деп есептеледі. Бұл оларды аттарымен атаудың қаупі бар (көңілдерін аудармау үшін) деп ойланғандықтан болды. Құдайлардың аттарын жұмсақ сөздермен атаудың көптеген діни мақсаттары бар.

Софокл

Софоклдің "Эдип Колоннан" пьесасында Эдиптің Еринияларға арналған тоғайға келіп, соңғы демалыс орнына келгені маңызды. Бұл оның қанды қылмысы үшін жазасын төлегенін, сондай-ақ, жеке тұлғаның, күннің және ақылдың құдайы Аполлонға ертедегі артық сенімділігіне қарама-қарсы теңгерімді күштерді қабылдағанын көрсетеді. Одан Эринияларға құрбандық шалу сұралады және ол оны орындайды, бейбітшілікке келеді.