Кіріспе

1938 жылғы АҚШ Жоғарғы Сотының әртүрлілік юрисдикциясы бойынша ісі Erie Railroad Co. v. Tompkins, АҚШ Жоғарғы Сотының маңызды шешімі болды. Сот АҚШ-тың жалпы федералдық ортақ құқығы жоқ екенін және АҚШ федералдық соттары федералдық емес, штаттық заңды қолдануға тиіс деп шешті, бұл әртүрлі штаттардан келген тараптар арасындағы, федералдық мәселелерді қамтымайтын дауларға қатысты. Осы шешімге келіп, Сот федералдық азаматтық процессуалдық құқық бойынша шамамен бір ғасырлық тәжірибені күштен шығарды және қазіргі заманғы әртүрлілік юрисдикциясының негізін қалады. Бұл шешімді көптеген қарапайым адамдар білмейді, бірақ көптеген американдық заңгерлер мен ғалымдар Эриді АҚШ Жоғарғы Соты тарихындағы ең маңызды шешімдердің бірі деп санайды. Бұл шешім американдық федерализм жүйесінің және АҚШ федералдық үкіметі мен штаттар арасындағы қарым-қатынастың мәніне тікелей қатысты.

Құқықтық негіз

АҚШ-тың федерализм жүйесінің дәстүрлі көзқарасы бойынша, әрбір АҚШ штаты АҚШ Конституциясы федералды үкіметке жүктеген мәселелерден басқа барлық жағдайларда егеменді саяси бірлік болып табылады, және федералды үкімет осы мәселелерде штаттардан жоғары тұрады. Осының салдарынан, әрбір АҚШ штатының мүліктік құқық, шарттар, зиян келтіру, коммерциялық құқық, қылмыстық құқық және отбасылық құқық сияқты салаларды реттейтін өз соттары мен құқықтық жүйесі бар. АҚШ-тың Британ империясындағы тарихи тамырларына байланысты, Луизиана штатынан басқа барлық АҚШ штаттары өз құқықтық жүйелері үшін ағылшынның ортақ құқығын мұра етті немесе қабылдады. Конституция ратификацияланғаннан кейін көп ұзамай, Конгресс 1789 жылғы Сот актісін қабылдады, ол АҚШ Жоғарғы Сотының бағынысында АҚШ федералдық сот жүйесін құрды. Акт АҚШ федералдық соттарына «әртүрлі юрисдикция» деп аталатын өкілеттік берді, бұл оларға федералдық заң мәселелері болмаса да, әртүрлі штаттардың азаматтары арасындағы маңызды сомадағы дауларды қарауға мүмкіндік берді. Сот актісінің 34-тарауы – «Шешім қабылдау ережелері актісі» – федералдық соттар әртүрлі штаттардың азаматтары арасындағы дауларды шешетін кезде штаттық заңдарды қолдану керектігін қарастырды. Бұл актінің мағынасын түсіндіру американдық федералдық құқықтағы ең қиын мәселелердің бірі болды. Актта АҚШ федералдық соттары әртүрлі юрисдикция бойынша істерді қарағанда штаттық заңды қолдануы керек делінген. Бірақ «бірнеше штаттардың заңдары» деген тіркес тек штаттың заң шығару органы қабылдаған заңдарды ғана білдіре ме, әлде штаттың жоғарғы сотының ортақ құқық бойынша қабылдаған шешімдерін де қамти ма, бұл нақты көрсетілмеген. АҚШ Жоғарғы Соты бұл мәселені 1842 жылғы Swift v. Tyson шешімінде қарастырды. Swift ісінде Сот шешім қабылдау ережелері актісіндегі «бірнеше штаттардың заңдары» деген тіркес тек әр штаттың заң шығарушы органы қабылдаған заңдарын ғана білдіретінін, және әр штаттың жоғарғы сотының ағылшын ортақ құқығын түсіндіруі мен құрылысын қамтымайтынын шешті. Соттың қорытындысында, бұл АҚШ федералдық соттарына коммерциялық құқық сияқты салаларды қамтитын федералдық соттар үшін жалпыамерикандық «федералдық ортақ құқықты» құруға мүмкіндік берді. Бірақ Swift ісі бойынша Соттың шешімін қолдану қиын болды, және американдық заңгерлер, судьялар мен құқық ғалымдары 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында оған наразылық білдірді.

Істің тарихы

1934 жылдың 27 шілдесінде таңертең Гарри Томпкинс есімді адам Пенсильвания штатының Хьюзтаун қаласындағы темір жолдың жанындағы жолмен үйіне қарай бара жатқанда, қарсыдан пойыз келе жатты. Пойыз өтіп бара жатқанда Томпкинс вагондан шығып тұрған – жабылмаған есік болған – затқа соқтығысып, жерге құлады. Томпкинс рельске түсіп, пойыздың дөңгелегі оның оң қолын жарақаттады. Оны жергілікті ауруханаға жеткізіп, дәрігерлер оның қолының көп бөлігін ампутациялады. Томпкинске соққан пойыз Эри теміржол компаниясына тиесілі және сол компания басқарып отырған. Томпкинс компанияны немқұрайлылық жасағаны үшін сотқа берді. Томпкинс Пенсильвания штатында тұрғандықтан, ал Эри теміржолы Нью-Йорк штатында тіркелгендіктен, Томпкинс құқықтық юрисдикцияның ерекшелігіне сүйене отырып, Пенсильвания немесе Нью-Йорк штатының сотында емес, АҚШ-тың федералды сотында іс қозғады. Бұл іс АҚШ-тың Нью-Йорк штатының Оңтүстік округінің округтік сотында қаралды, төрағалық етуші – АҚШ округтік судьясы Сэмюэл Мандельбаум. Сотта Эри теміржолының адвокаттары Томпкинстің немқұрайлылық туралы талабына Пенсильвания заңдарының қолданылуы керек деп мәлімдеді. Томпкинс пойыздың соқтығысқан сәтінде жүріп өткен жол Эри теміржолының жеріне жататын. Пенсильвания Жоғарғы Сотының бұрынғы шешімдеріне сәйкес, Пенсильвания заңдары бойынша теміржолдың жерімен жүретін адам бұл жерге заңсыз кірген болып есептеледі және теміржолдың немқұрайлылығы "қасақана" немесе "сақаяқтықпен" жасалмаса, жауапкершілікке тартылмайды. Томпкинс Эри теміржолының қасақана немесе сақаяқтықпен немқұрайлылық жасағанын дәлелдемегендіктен, теміржолдың адвокаттары Пенсильваниядағы осы сот шешімдерін сілтеме ретінде келтіре отырып, оның талабын қанағаттандырмау туралы өтініш білдірді. Мандельбаум бұл өтінішті қабылдамады, себебі Swift v. Tyson ісі бойынша Томпкинстің талабы федералдық ортақ құқықпен, Пенсильвания заңдарымен емес, реттеледі. Сот ісі жалғасты және 1936 жылдың қазан айында қазылар алқасы Эри теміржолын Томпкинстің жарақаттарына жауапты деп танып, оған 30 000 доллар көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. Эри теміржолы бұл шешімге наразы болып, АҚШ-тың Екінші апелляциялық округінің сотына шағымдануға мәлімдеді. АҚШ округтік судьялары Томас Уолтер Сван, Мартин Томас Мантон және Лернед Хэндтен тұратын алқа апелляцияны қарап, Томпкинстің пайдасына шешім шығарды, бұл төменгі соттың шешімін күшінде қалдырды. Содан кейін теміржол компаниясы АҚШ Жоғарғы Сотына шағым жасады, ол істі қарауға келісіп, сертификат берді.

Жоғарғы соттың шешімі

1938 жылғы 25 сәуірде Жоғарғы Сот 6-2 дауыспен Эри темір жолының пайдасына шешім шығарды, бұл Swift v. Tyson ісін күштен шығарды және АҚШ федералдық соттары әртүрлі АҚШ штаттарының азаматтары арасындағы дауларды қарағанда, жалпы "федералдық ортақ құқық" емес, штат заңын қолдануға тиіс деп үкім айтты.

Соттың пікірі

Шешімнің негізгі мәселесі үшін алты судья көпшілікті құрады және судья Луи Брандейс жазған пікірге қосылды. Сот істі «Swift v. Tyson ілімі, жиі сынға ұшыраған доктринасы енді жойылсын ба?» деген сұрақ төңірегінде қарастырды. Пікірдің бірінші бөлімінде Сот Swift ілімінің тарихын зерттеді. Сот американдық құқық ғалымы Чарльз Уорреннің зерттеулеріне сілтеме жасады, ол 1923 жылғы Гарвард құқық журналында «бірнеше штаттардың заңдары» деген анықтамаға штаттардың жалпы құқығын нақты қамтитын Шешім қабылдау актісінің алғашқы нұсқасының дәлелдерін жариялаған еді. Соттың қорытындысында Уорреннің жариялағандары Swift сотының Актіні түсіндіруінің «қате» екенін көрсетті. Пікірдің екінші бөлімінде Сот Swift ілімінің соттың үміттене білген құқықтық біртектілікті қамтамасыз етпегенін, керісінше, басқа штаттардан келген дауласушыларға өз штаттарындағы дауласушыларға қарағанда кемсітушілікке мүмкіндік бергенін түсіндірді. Соттың айтуынша, Swift ілімі екі штат ішіндегі тараптар арасындағы сот ісі штат заңы бойынша шешілетін болса, штат ішіндегі тарап пен штаттан тыс тарап арасындағы бірдей сот ісі федералдық жалпы құқық бойынша шешілетін болғандықтан, Swift ілімі талапкерлерге өздерінің сот ісіне қай заң қолданылатынын анықтау үшін стратегиялық түрде белгілі бір штаттық немесе федералдық соттарда іс тіркеуге мүмкіндік берді – бұл қазір «сот таңдау» деп белгілі практика. Сот осы практиканы айыптап, талапкерлерге басқа штаттардан келген тараптарға қарсы «ауыр кемсітушілік» жасауға мүмкіндік бергенін айтты. Бұдан әрі, Сот Swift ілімінің ғана емес, «әлеуметтік және саяси» сәтсіздікке ұшырағанын, сонымен қатар конституцияға қайшы екенін мәлімдеді, бірақ пікірде оның қалай осылай болғаны түсіндірілмеді. Егер мәселе тек заң түсіндіруге қатысты болса, онда біз шамамен бір ғасыр бойы кеңінен қолданылып келген ілімнен бас тартпауға дайын болмас едік. Бірақ осы жолдың конституцияға қайшы екендігі қазір анық болды және бізді осылай істеуге мәжбүрлейді. Erie, 304 U.S. 77–78. Swift ілімінің конституцияға қайшы екенін анықтағаннан кейін, пікірдің үшінші бөлімі жалпы АҚШ федералдық жалпы құқығының жоқ екенін және штаттық соттардың құзыретіне қатысты істерді қарағанда АҚШ федералдық соттары штат заңдарын штаттың жоғарғы соты түсіндіргендей қолдануы керек екенін жариялады. Федералдық Конституциямен немесе Конгресс актілерімен реттелмейтін мәселелерде, кез келген жағдайда қолданылатын заң – штаттың заңы. Штаттың заңын оның заң шығарушы органы заңда немесе оның жоғарғы соты шешімде жарияласа, бұл федералдық мәселе емес. Жалпы федералдық жалпы құқық жоқ. Конгресс штатта қолданылатын жалпы құқықтың мазмұндық ережелерін белгілеуге өкілетті емес, олар жергілікті немесе «жалпы» болсын, коммерциялық заң немесе зиян келтіру заңының бөлігі болсын. Конституцияның ешбір тармағы федералдық соттарға мұндай билік беруді көздемейді. Erie, 304 U.S. 78. Сот өзінің шешімінің ешқандай федералдық заңды жоюға бағытталмағанын, тек «осы Сот пен төменгі соттар [Swift] ілімін қолдану арқылы біздің ойымызша Конституциямен штаттарға қалдырылған құқықтарды бұзды» деп жариялауға бағытталғанын атап өтті. Өзінің шешімін Томпкинс ісінің фактілеріне қатысты қолданып, Сот округтік сот пен екінші апелляциялық соттың Пенсильвания заңын Томпкинстің Эри теміржолына қарсы талабына қолданбағаны үшін қателік жасағанын анықтады. Сот екінші апелляциялық соттың шешімін өзгертіп, істі қайта қарауға жіберді, сотқа теміржол компаниясының Пенсильвания заңын дұрыс түсіндіріп-түсіндірмегенін анықтауды тапсырды.

Ридтің сот үкіміне қосылуы

Сот судьясы Стэнли Ф. Рид тек қана сот шешімімен келісті. Рид Соттың негізгі қағидасымен, яғни Swift v. Тайсон ісін күштен шығару қажеттігімен және федералдық соттардың әртүрлі юрисдикциядағы істерді қарағанда штат заңын қолдануы керек екендігімен келісті. Алайда Рид Swift доктринасының конституцияға қайшы болды деген Соттың қорытындысымен келіспеді, оның орнына ол бұл доктринаны Шешімдер қабылдау туралы заңды дұрыс түсінбеу деп санайтынын мәлімдеді.

Бетлердің келіспеушілігі

Сот төрешісі Пирс Батлер, оған сот төрешісі Джеймс МакРейнольдс қосылды, көпшіліктің сот белсенділігіне барып жеткенін мәлімдеді. Ол көпшілік тарапынан сертификат беру туралы өтініште қойылған екі сұрақты конституциялық мәселе ретінде толығымен қайта жазғанын, бірақ іс жүзінде конституциялық мәселе болмағанын айтты. Ол бұл істе ешкімнің Swift жүйесіне тікелей қарсы шықпағанын, ал Соттың осы жүйені көптеген істерде ұзақ жылдар бойы сақтап келгенін көрсетті.

Салдары

Апелляциялық саудада үш екінші округ судьялары Эри темір жолының Пенсильвания заңын сипаттауын дұрыс деп тапты, яғни теміржол учаскесімен қатар жүретін адам – теміржол немқұрайлылық танытса да, егер ол "қасақана" немесе "сақадай-ақ" болмаса, жауапкершілікке тартылмайды. Судьялар Томпкинстің Эри темір жолының немқұрайлылығы "қасақана" болғаны туралы ешқандай айғақ немесе дәлел келтірмегенін анықтады, сондықтан Эри темір жолына тікелей үкім шығаруға құқығы бар деп шешті. Бұл аудандық сотты Эри темір жолының пайдасына жаңа үкім шығаруға мәжбүр етті. Томпкинс 30 000 долларлық өтемақысын жоғалтып, ештеңе алмады.

Кейінгі сот үкімдері

Кейінгі пікірлер Эри қағидасының қолданылуын материалдық мемлекеттік заңға шектеді; федералды соттар мемлекеттік құқық талаптарын қарау кезінде, әдетте, Азаматтық іс жүргізудің федералды ережелерін қолдана алады. Федералды соттар үшін жаңа мәселе (яғни, бұрын мемлекеттік соттар қараған емес) бойынша штаттық соттың қандай шешім қабылдайтынын білу қиын болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда федералды соттар бейресми түрде «Эри болжамы» деп аталатын процедураны қолданады. Бұл «болжам», шын мәнінде, штаттық соттардың шешімін болжауға бағытталған мұқият негізделген әрекет, ол штаттық соттар үшін міндетті емес. Егер мәселе басқа іс бойынша олардың қарауына түссе, олар федералды соттың ұйғарымдарын қабылдауы немесе мәселені өзгеше шешуі мүмкін. Соңғы жағдайда болашақ федералды соттар штаттық прецеденттерді ұстануға міндетті болады, бірақ «болжалған» іс бойынша шығарылған соңғы үкім қайта қарастырылмайды. Сонымен қатар, федералды соттар штаттық жоғарғы сотқа сауалдар жіберуге құқылы, егер штаттың өзі мұндай процедураны қолдаса. Мысалы, кейбір федералды округтік (бірінші инстанция) соттар штаттық жоғарғы сотқа сауалдар жіберсе, басқа штаттарда бұл құқық тек федералды апелляциялық (округтік) соттарға ғана берілген. Соңғы жағдайда, Эри болжамы федералды соттың мемлекеттік заңды қолдануға тырысатын жалғыз мүмкіндігі болады. «Эри темір жолы» ісі Жоғарғы Соттың тараптар ұсынған материалға қарамастан, қағидаға қайшы келіп, ерекше жағдайда «Swift» ісін қарауды және оны жоюды өздігінен бастаған маңызды мысалдың бірі саналады.