Автобусқа арналған қақпалар және жолақтар

Кіріспе

Автобусқа арналған немесе тек транзиттік көліктерге арналған жолақ

Автобус жолағы немесе автобусқа ғана арналған жолақ – автобустарға арналған, көбінесе белгілі бір күндері мен уақыттарында шектелген жолақ. Ол әдетте, жол қадасынан тоқтап қалуы мүмкін қоғамдық көліктің жылдамдығын арттыру үшін пайдаланылады. Байланысты термин – автобус жолы, ол тек автобустар пайдалануына арналған жолды білдіреді, ал автобус қақпасы – қоғамдық көлік үшін қысқа жол ретінде жиі қолданылатын қысқа автобус жолағын білдіреді. Автобус жолақтары – жоғары сапалы автобус жедел транзиті (БЖТ) желісінің маңызды бөлігі болып табылады, ол басқа көліктердің тудырған кешігуді азайту арқылы автобуспен саяхаттау жылдамдығы мен сенімділігін жақсартады. Арнайы автобус жолағы жалпы автомобильдерге арналған жолақтары бар жолдың бір бөлігін ғана алып отыруы мүмкін; бұл транзиттік сауда орталығынан өзгеше, ол жаяу жүргіншілерге арналған және сондай-ақ транзиттік қызметтер көрсетеді.

Тарих

Бірінші автобус жолы жиі қате түрде Чикаго қаласына жатқызылады, онда 1939 жылы Шеридан жолы Фостер даңғылының солтүстігінде қайырымды жолақтармен жабдықталды. Бұл жүйе қырындай сағатта оңтүстікке, кешке солтүстікке бағытталған үш жолақтан және бір қарсы ағыс жолағынан тұрды. Жолдардың ешқайсысы тек автобустарға арналмаған, олар автобустардың қозғалысын жеңілдету үшін жоспарланған. 1948 жылы Род-Айленд штатының Провиденс қаласындағы Ист-Сайд троллейбустық туннелі тек автобустарға пайдалануға берілді және АҚШ-тағы алғашқы арнайы автобус жолы болды, ол бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. 1956 жылы Нэшвилл қаласы көшедегі автобус жолақтарын енгізген алғашқы қала атанды. Сол жылдың соңында Чикаго қаласы Вашингтон көшесінің ортасында бес жолақты бір бағытты көшеге автобус жолағын орнатты. Еуропадағы алғашқы автобус жолақтары 1963 жылы Германияның Гамбург қаласында трамвай жүйесі жабылған кезде және бұрынғы трамвай жолдары автобустарға пайдалануға берілгенде құрылды. Ұзақ өтпей Германияның басқа да ірі қалалары осы үрдіске қосылды, ал 1970 жылы Германияның жол ережелерінде автобус жолақтарын енгізу ресми түрде бекітілді. Көптеген елдердің сарапшылары (алғашқылардың бірі Жапония) неміс тәжірибесін зерттеп, ұқсас шешімдерді қабылдады. 1964 жылдың 15 қаңтарында Париждегі Лувр нарығы бойында Франциядағы алғашқы автобус жолағы белгіленді, ал 1966 жылдың 15 маусымында ескі Пон де Альма көпірінде қарсы ағыс жолағы құрылды. 1968 жылдың 26 ақпанында Лондондағы алғашқы автобус жолағы Воксхолл көпірінде пайдалануға берілді. Ұлыбританиядағы алғашқы қарсы ағыс автобус жолағы 1968 жылдың 16 маусымында Рединг қаласындағы Король жолында, жол бір бағытты (шығысқа қарай Зират қиылысына дейін) еткен кезде уақытша шара ретінде енгізілді. Бастапқы себеп – троллейбусты қайта бағыттауға кеткен шығынды үнемдеу болды, себебі ол сол жылдың 3 қарашасында тоқтатылуға тиіс еді. Алайда, тәжірибе өте табысты болды, сондықтан ол моторлық автобустар үшін тұрақты пайдалануға берілді. 1971 жылдың қазан айында Ранкорн әлемдегі алғашқы автобус жедел транзиттік жолын ашты. Ашылған кезде 7 мильдік (11 км) автобус жолы арнайы аялдамалармен, сигналдық басымдықпен, деңгейлердің бөлінуімен жабдықталды және 1980 жылға қарай 14 мильге (23 км) дейін кеңейтілді. 1972 жылға қарай ЭЫДҰ мүше елдерінің 100 қаласында ағымды автобус жолақтары болды, ал келесі онжылдықтарда желі едәуір өсті. Эль-Монте мен Лос-Анджелес қаласының орталығы арасындағы Эль-Монте автобус жолы 1974 жылы салынған АҚШ-тағы алғашқы арнайы автобус жолы болды.

The first bus lane is often erroneously attributed to Chicago, where in 1939 Sheridan Road was installed with reversible lanes north of Foster Avenue. The setup consisted of three lanes towards the peak direction (south in the morning; north in the evening), and one contraflow lane. None of the lanes exclusively carried buses, but were designed to facilitate bus operations. In 1948, the East Side Trolley Tunnel in Providence, Rhode Island was converted to bus only use and became the first dedicated busway in the United States, continuing to operate to this day. In 1956 Nashville became the first city to implement on street bus lanes. Later that year, Chicago implemented a bus lane in the center of Washington Street, a five lane one way street downtown. The first bus lanes in Europe were established in 1963 in the German city of Hamburg, when the tram system was closed and the former dedicated tram tracks were converted for bus travel. Other large German cities soon followed, and the implementation of bus lanes was officially sanctioned in the German highway code in 1970. Many experts from other countries (Japan among the first) studied the German example and implemented similar solutions. On 15 January 1964 the first bus lane in France was designated along the quai du Louvre in Paris and the first contraflow lane was established on the old pont de l’Alma on 15 June 1966. On 26 February 1968 the first bus lane in London was put into service on Vauxhall Bridge. The first contraflow bus lane in the UK was introduced in King's Road, Reading as a temporary measure when the road was made one way (eastwards to Cemetery Junction) on 16 June 1968. The initial reason was to save the expense of rerouting the trolleybus, which was due to be scrapped on 3 November of that year. However the experiment proved so successful that it was made permanent for use by motor buses. In October 1971 Runcorn opened the world's first bus rapid transitway. Upon opening, the 7 mile (11 km) busway featured specialized stations, signal priority, grade separation, and was expanded to 14 mile (23 km) by 1980. By 1972 there were over of with flow bus lanes in 100 cities within OECD member countries, and the network grew substantially in the following decades. The El Monte Busway between El Monte and Downtown Los Angeles was the first dedicated busway in the US, constructed in 1974.

Дизайн

Автобус жолақтары көшеде әртүрлі жерлерде орналасуы мүмкін, мысалы, көшенің шеттерінде, тротуардың жанында немесе ортасында. Олар ұзын, үздірілмейтін желілер немесе автобустарға қиындықтарды айналып өтуге немесе маршруттың күрделілігін азайтуға мүмкіндік беретін қысқа бөліктер болуы мүмкін, мысалы, қарсы бағытталған автобус жолағында. Автобус жолақтары әр түрлі тәсілдермен белгіленуі мүмкін. "АВТОБУС ЖОЛАҒЫ" сияқты сипаттамалық мәтін жолдың бетіне, әсіресе басы мен соңында айқын түрде жазылуы мүмкін. Кейбір қалаларда автобусқа арналған жеке жолақты көрсету үшін алмаз тәрізді жол белгілері қолданылады. Жолдың беті ерекше түспен боялуы мүмкін, әдетте қызыл, бұл рұқсат етілмеген көліктердің автобус жолағына кіруін азайтады. Жол белгілері автобус жолағының қашан қолданылатынын көрсете алады. Автобус жолақтары басқа көліктерден бұландар, бордюрлер немесе басқа да көтерілген элементтер арқылы физикалық түрде бөлінуі мүмкін. Кейбір қалаларда, мысалы Нидерландыдағы Гаагада автобустарға жолдың ортасына салынған және "Lijnbus" деп белгіленген трамвай жолдарынан пайдалануға рұқсат етіледі.

Автобустың қақпалары

Ұлыбританияда қалалар мен елді мекендерде автобус қақпалары кең таралған. Автобус қақпасы – тек автобустар мен арнайы рұқсаты бар көліктердің (әдетте таксилердің) өтуіне рұқсат етілген жолдың қысқа бөлігі. Олар көбінесе автобус жолақтарымен бірдей көше таңбаларымен белгіленеді, бірақ жолдың үстінде "АВТОБУС ҚАҚПАСЫ" деп жазылады. Автобус қақпалары көбінесе қиылыстарда, айналма жолдарда немесе бір бағытты жүйелерде қоғамдық көліктің жылдам өтуі үшін қолданылады.

Операция

Автобус жолақтарында жол қиылыстарында транзиттік сигналдың басымдылығын қамтамасыз ету үшін арнайы сигналдар жиынтығы болуы мүмкін. Тек жүктеме кезіндегі автобус жолақтары күннің белгілі бір уақытында ғана қолданылады, әдетте сағат түскісінен бұрын және жұмыстан кейін, ал қалған уақытта жалпы мақсаттағы немесе тұрақ жолағы ретінде пайдаланылады. Жүктеме кезіндегі автобус жолақтары тек басты бағытта ғана болуы мүмкін, мысалы, таңғы сағатта қала орталығына қарай, ал автобустар басқа бағытта жалпы мақсаттағы жолақты пайдаланады. Тіпті бүкіл көшелер автобус жолақтары ретінде белгіленуі мүмкін (мысалы, Лондондағы Оксфорд көшесі, Эдинбургтегі Принц көшесі немесе Бруклиндегі Фултон көшесі), онда тек автобустарға, таксилерге және жүк көліктеріне рұқсат беріледі, немесе кері ағынды автобус жолағы автобустарға басқа көліктердің қозғалысына қарсы бағытта жүруге мүмкіндік береді. Кейбір жерлерде велосипедшілерге немесе таксилерге автобус жолақтарын пайдалануға рұқсат беріледі, бірақ автобустар мен велосипедтердің көп саны болған жағдайларда, аралас қозғалыс жағдайлар ыңғайсыздыққа немесе кешігуге әкелуі мүмкін. Автобус жолақтарында таксилер, көп адам тасымалдайтын көліктер, мотоциклдер немесе велосипедтер сияқты басқа да көлік түрлеріне рұқсат етуге болады. Полиция, жедел жәрдем және өрт сөндіру қызметтері де осы жолақтарды пайдалана алады. Нидерландыда автобус пен велосипед жолақтарының араласуы сирек кездеседі. Тұрақты қауіпсіздік ережелеріне сәйкес, мұндай жағдай біртектілік принципін бұзады және әртүрлі массасы мен жылдамдық режимі бар жол пайдаланушыларын бір жолаққа қоюға болады, бұл әдетте ұсынылмайды. Кейбір жерлерде электрлік және/немесе гибридтік автомобильдерге автобус жолақтарына кіруге рұқсат берілген. Осло 2017 жылы автобус жолақтарындағы тығындарға байланысты наразылықтардан кейін мұндай ерекшелікті жойды. Норвегиялық жолдардағы электрлік көліктердің көп саны автобустардың жылдамдығын төмендетіп, автобус жолақтарының мақсатын жойды.

Атқару

Автобус жолақтары, егер нашар бақылау рұқсат етілмеген көліктердің немесе заңсыз тұрақтап қалудың жолға кіруіне мүмкіндік берсе, тиімсіз болуы мүмкін. Орталықтан өтетін автобус жолақтары жолаушыларды немесе жүктерді түсіру үшін екі қатар тұрақтап қалу арқылы жеке көліктердің жолақты кедергілеуін болдырмайды. Брисбен қалалық магистральдарының жұмысынан алынған мәліметтер, дұрыс бақыланатын автобус жолағы, жобаланғандай кедергісіз жұмыс істесе, жолаушылар ағынын арттыра алатынын көрсетеді. 2009 және 2010 жылдары жасалған трафик сараптамалары Брисбенде автобус және қоғамдық көлік жолақтары бар бірнеше қалалық магистральдарда бұзушылық деңгейі 90% -ға жуық екенін көрсетті. Жолдарды күшейтілген бақылауға алғаннан кейін бұзушылық деңгейі төмендеді және автобус және қоғамдық көлік жолақтарының жалпы тиімділігі жақсарды, нәтижесінде жолдағы жолаушылар ағыны 12% -ға дейін өсті. Автобустардың орташа сапар уақыты кейбір жағдайларда 19% -ға дейін қысқарды. Сан-Франциско және Нью-Йорк сияқты кейбір қалалар автоматтандырылған камераларды пайдаланады, олар автобус жолағының жанында орналасқан стационарлық камералар немесе автобус жолағына кедергі келтіретін көліктерге автоматты түрде айып тағайындайтын автобустардың алдыңғы бөлігіндегі камералар болып табылады.

Тиімділігі

Автобус жолақтары автобустарға басымдық құқығын береді, басқа көлік құралдарының көптігінен туындаған жағдайларда саяхат уақытын қысқартады және автобустардың үдемелілігін арттырады. Автобус жолақтарын енгізу ауаның ластануын қысқартуға маңызды үлес қосады. Түсті асфальтпен белгіленген автобус жолақтары басқа көлік құралдарының жолаққа кіріп қалуын азайтып, саяхат уақытын жеделдетеді және автобустардың үдемелілігін арттырады.

Сын

Кейбір тұрғындар мен сарапшылар автобус жолағы жоспарлары мен оларды іске асыруды сынға түсіреді, себебі олар басқа көліктерге арналған кеңістікті азайтады немесе жолдың кеңейтілуін қажет етеді, ал бұл жерді мәжбүрлеп сатып алуға әкелуі мүмкін.