Кіріспе

Шейх Мұхаммед Абдулла (1905–1982) – 1905 жылдың 5 желтоқсанында дүниеге келген, 1982 жылдың 8 қыркүйегінде қайтыс болған Кашмир саяхатшысы. Абдулла Бүкіл Джамму және Кашмир мұсылман конференциясының (кейіннен Джамму және Кашмир ұлттық конференциясы деп қайта аталды) негізін қалаушы және Үндістанға қосылғаннан кейін Джамму және Кашмирдің алғашқы сайланған премьер-министрі болды. Ол Махараджа Хари Сингхтің билігіне қарсы күресті және Кашмирдің өзін-өзі басқаруын жақтады. Ол Жамму және Кашмир княздығының алғашқы сайланған премьер-министрі және кейіннен штат ретінде Джамму және Кашмирде де осы лауазымда болды. Бірақ, оны Үндістан үкіметі конституцияға қайшы келіп, көтерілісшілерді қолдады деген айыппен түрмеге қамады. 1953 жылдың 8 тамызында ол премьер-министр лауазымынан алынып, Бақши Ғұлам Мұхаммед жаңа премьер-министр болып тағайындалды. 1965 жылы "Sadr i Riyasat" және "Премьер-министр" атаулары "Губернатор" және "Бас министр" терминдерімен алмастырылды. Шейх Абдулла 1974 жылы Индирамен келісімге қол жеткізіп, қайтадан штаттың Бас министрі болды және 1982 жылдың 8 қыркүйегінде қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды.

Ерте өмір

Шейх Абдулла 1905 жылғы 5 желтоқсанда Шринагардың шетіндегі Сура қалашығында, әкесі Шейх Мохаммед Ибрагимнің қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң дүниеге келді. Өзінің "Аатиш е Чинар" автобиографиясында айтқандай, оның қазақ атасы Сапру руының индус брахманы болған, ол суфи ғибраткерінің ықпалымен Ислам дініне кірген. Әкесі Кашмир шапандарының орташа табыс көзі болған өндіруші және саудагер еді. Абдулла алты баладағы ең кішісі болды. Ол алғаш рет 1909 жылы, төрт жасында дәстүрлі мектепке, яки мактабқа қабылданды, онда Құранды жатқа оқу және Садидің "Гулистан", "Бостан" және "Падшанама" сияқты негізгі парсы мәтіндерін үйренді. Содан кейін Анжуман Нусрат ул Ислам басқарған бастауыш мектепке барып оқыды, бірақ білім беру деңгейінің төмендігі Абдулланың Висрарнагтағы аудандық мектепке ауысуына себеп болды. Мұнда бес сыныптан кейін Дилавар Багдағы мемлекеттік жоғары мектепке ауысты. Ол мектепке барып-келу үшін он шақырымды жаяу жүріп өтуге мәжбүр болды, бірақ оның өзі айтқанынша, білім алу мүмкіндігіне ие болғаны оған жеңіл жұмыс сияқты сезілді. Ол 1922 жылы Пенджаб университетінде 12-ші сыныпты (матрикуляция) бітірді.

Жоғары оқу орындары

Магистратурадан кейін ол Кашмирдің жетекші колледжі – Шри-Пратап (С. П.) колледжіне қабылданды. Ол кезде оның ниеті медициналық мамандыққа бару еді. Бірақ жағдайларға байланысты, ол Жаммудағы Принц Уэльс колледжінде жалпы ғылымдарды оқуға тырысуға бел буды. Оған қабылданудан бас тартты. 1930 жылы "Фатех Кадал" оқу залын ашуға рұқсат берілді және Шейх Абдулла партия хатшысы болып тағайындалды. Абдулланың кезінде оқу залы Муфти Зияуддиннің үйінде орналасқан еді. Абдулла үшін "оқу залын құру" – тек бір сылтау ғана емес, керісінше, түрлі мәселелерді талқылауға жиналатын мүмкіндік болды. Абдулланың Оқу залы партиясының кеңінен танылуына әкелген алғашқы оқиғалардың бірі – үкіметке мемлекеттік қызметке орналасу саясаты туралы хат жазғаннан кейін болды. Содан кейін олар 1930 жылғы қазан айында Г. Е. К. Уэйкфилд басқарған Регенттік кеңесінің алдында өз пікірлерін білдіруге шақырылды. Бұл Шейх Абдулланың үкіметпен алғашқы байланыстарының бірі болды және Абдулланың Уэйкфилдке қалдырған жағымды әсері оның атын көпшілік назарына түсіруге көмектесті.

Мұсылман конференциясы

Шейх Абдулла мен оның әріптестері Кашмирлік білімді заңгер Молви Абдулланың дәрістерімен күшті ықпалданды. Мольви Абдулланың ұлы Мольви Абдул Рахим, Шейх Абдулла және Ғұлам Наби Гилкар 1931 жылғы халық агитациясы кезінде тұтқындалған алғашқы үш білімді қашмирлік жас адамдар болды. Кашмирдің алғашқы саяси партиясы – Кашмир Мұсылман Конференциясы 1932 жылдың 16 қазанында құрылды, оның президенті Шейх Абдулла, бас хатшысы Чодри Ғұлам Аббас, хатшысы Мольви Абдул Рахим болды. Президенттік сөйлесінде Шейх Абдулла Мұсылман Конференциясының тек мұсылмандардың ғана емес, қоғамның барлық қанаушылыққа ұшыраған топтарының құқықтары үшін күресу үшін құрылғандығын айқын мәлімдеді. Бұл діни партия емес еді және индустар, мұсылмандар немесе сикхтер болсын, қанаушылыққа ұшырағандардың құқықтары үшін бірдей құлшыныспен күресер еді. Ол қашмирліктердің күресі діни сипатта емес екенін қайта қуаттады. 1933 жылдың наурыз айында Мұсылман Конференциясы Мольви Абдулла мен тағы тоғыз мүшеден тұратын комитет құрды, оның мақсаты мұсылман емес партиялармен байланыс орнату және бірлескен ұйым құру мүмкіндігін зерттеу болды. Осы тоғыз мүше – Хаджа Саад уд-Дин Шаул, Хаджа Хасан Шах Нақшбанди, Мируаз Кашмир, Мольви Ахмад Улла, Мируаз Хамадани, Аға Сәйед Хусейн Шах Жалали, Муфти Шариф уд-Дин, Мольви Атик Улла және Хажи Джафар Хан болды. Абдулла Шейхтің сөзіне сәйкес, бұл күш-жігер мұсылман емес партиялардың идеяны жағымсыз қабылдауына байланысты сәтті болмады. Шейх Абдулла, басқалардың ішінде Джавахарлал Нерудің ықпалымен Мұсылман Конференциясының атын Ұлттық Конференция деп өзгертуге үгіт жүргізді. Ұзақ және қарқынды науқаннан кейін 1939 жылдың маусымында өткен Мұсылман Конференциясының арнайы сессиясы партияның атын Ұлттық Конференция деп өзгертуге дауыс берді. Сессияға қатысқан 176 мүшенің 172-сі резолюцияны қолдады. Шейх Абдулланың айтуынша, Джаммудан келген Чодри Ғұлам Аббастың қолдауы мүшелерді осы өзгеріске дауыс беруге ынталандырды.

Сайлау саясаты

1931 жылғы агитация нәтижесінде Махараджа наразылық комиссиясын тағайындады, оның төрағасы – ағылшын Б. Дж. Гланси болды. Комиссия 1932 жылғы наурызда есебін ұсынды. Кейіннен Б. Дж. Гланси төрағалық еткен Конституциялық реформалар конференциясы сайланған заң шығарушы жиналыс (Пража Сабха) құруды ұсынды. Нәтижесінде 1934 жылы индустар мен мұсылмандар үшін жеке сайлау округтері негізінде сайланған 33 және тағайындалған 42 мүшеден тұратын Пража Сабха құрылды. Әйелдер мен жеткілікті мүлігі, лауазымы немесе жылдық кірісі 400 рупийден кем болған сауатсыз ерлерге дауыс беру құқығы берілмеді. Халықтың шамамен 10 пайызынан азы (Әннд судьясының мәліметінше, 3 пайызы ғана) сайлау құқығына ие болды. 1934 жылы Пража Сабха құрылғаннан кейін де, комиссия ұсынғандай, нақты билік Махараджаның қолында қалды. Он жеті жыл өткен соң, 1951 жылы Шейх Абдулла премьер-министр болған Кашмир үкіметі ересектердің жалпы сайлау құқығы негізінде Конституциялық жиналысқа сайлау өткізді. Шейх Абдулланың үкіметі Конституциялық жиналысқа сайлауда заңбұзушылық жасады деп айыпталды. Шейх Абдулла 1937 жылы Жавахарлал Нерумен танысты. Ол да Үндістан Ұлттық Конгресінің жетекшісі болғандықтан, Британдық Үндістан халқы үшін ұқсас құқықтарды талап етті және хандық мемлекеттердің халқына өкілдік үкімет үшін күресте көмек көрсету мақсатында "Үндістанның барлық штаттарының халық конференциясын" құрды. Осылай екеуі дос болып, саяси одақтас атанды.

Ұлттық конференция

Ол 1938 жылғы 24 маусымда Мұсылман конференциясының жұмыс комитетіне оның атын Ұлттық конференция деп өзгерту туралы ұсыныс енгізді, бұл Махараджаның авторитарлық үкіміне қарсы күреске барлық қауым өкілдерінің қосылуына мүмкіндік беру мақсатында жасалды. Осы уақытта ол либералды, прогрессивті достарымен бірге, олардың көпшілігі мұсылман емес, мысалы Кашьяп Банду, Цзя Лал Килам, Пандит Судама Сидха, Премнатх Базаз және Сардар Будд Сингх, атақты Ная Кашмир (Жаңа Кашмир) манифестінің (Кашмир халқының әл-ауқатын қамтамасыз етуге бағытталған демократиялық конституцияны беру туралы талаптар жинағы) алға басушысы болған Ұлттық талаптарды жазды. Ол бұл талаптарды 1938 жылғы 28 тамызда Махараджа алдында сөйлеген сөзінде ұсынды. Махараджа бұл талаптарды қабылдауға келіспеді, сондықтан ол көптеген серіктерімен бірге тыйым салынған бұйрықтарға бағынбағандары үшін тұтқындалды және алты айға бас бостандығынан айырылды, сондай-ақ айыппұл салынды. Оның тұтқындалуы халық ашуын тудырды, онда "Диктаторлар" деп аталған еріктілер (құқық бұзуға рұқсат болғандықтан, бұл құқық қалыпты партия мүшелерінен алынған еді) өздері тұтқындалуға шақырды. Бұл ашу Мохандас К. Гандидің тілегімен тоқтатылды. Ол 1939 жылғы 24 ақпанда жазасын өтегеннен кейін босатылды және Шринагар халқы оны зор құрметпен қарсы алды. Қарсы алу кезінде индустар, мұсылмандар және сикхтер арасындағы бірлік маңыздылығына баса назар аударылды. Содан кейін, Мұсылман конференциясының атын Ұлттық конференция деп өзгерту туралы ұсыныс Мұсылман конференциясының Бас кеңесімен 1939 жылғы 11 маусымда көпшілік дауыспен мақұлданды. Осы күннен бастап Мұсылман конференциясы Ұлттық конференция болып өзгерді.

Кашмирдегі агитациядан бас тарту

1946 жылы мамыр айында шейх Абдулла Махараджа Хари Сингхке қарсы "Кашмирді босатыңыз" науқанын бастады. Ол тұтқындалып, үш жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ 1947 жылы 29 қыркүйекте он алты ай өткен соң босатылды.

Тұтқындау және босату

1953 жылғы 8 тамызда ол сол кездегі Садр и Риясат (конституциялық мемлекет басшысы) доктор Каран Сингх, бұрынғы Махараджа Хари Сингхтің ұлы, оның кабинетінің (үйдің емес) сенімін жоғалтты деген айыппен премьер-министр лауазымынан босатылды. Ол өзінің көпшілігін дәлелдеу мүмкіндігінен айырылып, оның қарсылығын білдірген кабинетінің мүшесі Бакши Гулам Мохаммед премьер-министр болып тағайындалды. Шейх Абдулла дереу тұтқындалып, кейін "Кашмирдің құпия ісі" деген атақсыз ісі бойынша мемлекетке қарсы әрекет жасады деп айыпталып, он бір жылға түрмеге жабылды. Шейх Абдулланың айтуынша, оны қызметтен босату мен қамауға алуды премьер-министр Жавахарлал Неру басқарған орталық үкімет ұйымдастырған. Ол өз пікірін растау үшін Б. Н. Мулликстің "Менің Нехрумен өткізген жылдарым" атты кітабындағы сөздерін келтірді. 1964 жылғы 8 сәуірде мемлекеттік үкімет "Кашмирдің құпия ісі" деп аталатын барлық айыптауларды алып тастады. Шейх Абдулла босатылып, Шринагарға оралды, онда аңғар тұрғындары оны бұрын-соңды болмаған түрде қарсы алды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол Нерумен татуласты. Неру Шейх Абдулладан Үндістан мен Пәкістан арасындағы байланыс көпірі ретінде әрекет етуін және президент Әйүпті Кашмир мәселесін түпкілікті шешу үшін Нью-Делиге келіссөздер жүргізуге келісуін сұрады. Президент Әйүп хан Неру мен Шейх Абдуллаға телеграмма жолдады, онда Пәкістан да Кашмир даусының бір бөлігі болғандықтан, оның қатысуынсыз дауды шешу Пәкістан үшін қабылдауға болмайтынын айтты. Бұл Шейх Абдулланың Кашмир мәселесін шешу үшін Пәкістанға сапарына жол ашты. Шейх Абдулла 1964 жылғы көктемде Пәкістанға барды. Пәкістан президенті Әйүп хан онымен кеңінен сөйлесіп, Кашмир мәселесін шешудің түрлі жолдарын қарастырды және оның ұсынысы бойынша маусымның ортасында Делиге келіп, Нехрумен сөйлесуге келісті. Тіпті оның сапарға аттанатын күні де белгіленіп, Нью-Делиге хабарланды. Алайда, Әйүп хан өзінің сапарын жасамас бұрын, 1964 жылғы 27 мамырда Неру қайтыс болды. Шейх бұл хабарды алған кезде Пәкістанның басқаруындағы Кашмирдегі Музаффарабадқа бара жатқан еді. Ол Пәкістанның басқаруындағы Кашмирдің Мұзафарабад қаласында өткен қоғамдық жиында сөз сөйлеп, кейін Делиге оралды. Оның ұсынысы бойынша президент Әйүп хан өзінің сыртқы істер министрі Зұлфиқар Әли Бхутто бастаған жоғары деңгейдегі пакистандық делегацияны өзімен бірге Жавахарлал Нерудің соңғы рәсіміне қатысуға жіберді. 1964 жылы Неру қайтыс болғаннан кейін Шейх Абдулла 1965 жылдан 1968 жылға дейін тағы да тұтқындалды. Лал Бахадур Шастридің бұйрығы бойынша интернация жүргізіліп, оны Индира Ганди жалғастырды. "Плебисцит майданы" деп аталатын ұйымға да тыйым салынды. Бұл оның өзі мен оның қолдауымен жұмыс істеген плебисцит майданының Кашмирдегі сайлауға қатысуына кедергі келтіру үшін жасалды. 1971 жылы 18 ай бойы Кашмирден айдалып, 1971 жылғы Үнді-Пак соғысы осы кезеңде басталды.

Үнді-Пакистан соғысынан кейін және Бангладеш құрылғаннан кейін

1971 жылы бұрынғы Шығыс Пәкістанда Пәкістан мен Бангладеш арасында Азаттық соғысы басталды, кейін Үндістан да қосылды. Содан кейін Үндістанның батыс шекарасында Үндістан мен Пәкістан арасында соғыс болды, олардың екеуі де Бангладештің құрылуына әкелді. Шейх Абдулла субконтиненттегі аламан оқиғаларды көрген соң, осы аймақтың өмір сүруі үшін қақтығыс саясатын тоқтату және мәселелерді қақтығыстан гөрі келісім мен диалог арқылы шешуді жеделдету қажеттігін түсінді. Шейхті сынаушылар оның премьер-министрлік лауазымын алу үшін қадірлі плебисцит мақсатынан бас тартқанын айтады. Ол сол кездегі премьер-министр Индира Гандимен аймақтағы жағдайды қалыпқа келтіру үшін келіссөздер жүргізіп, 1974 жылғы Индира-Шейх келісімі деп аталған келісімге келді. Ол Индияның премьер-министрі Индира Гандимен, халыққа өздерін-өздері басқару құқығын беру шартымен, плебисцит өткізу талабынан бас тарды. Бұл, сол кездегі штатты басқарған қуыршақ үкімет емес, демократиялық жолмен сайланған үкімет арқылы (Индия Конституциясының 370-бабында көзделгендей) өздерінің билігін жүзеге асыру құқығын беруді қамтамасыз етті.

Билікке қайта оралу

Ол Жамму және Кашмирдің бас министрі лауазымын атқарды. Орталық үкімет және биліктегі Конгресс партиясы қолдауын кері тартып алды, соның салдарынан штаттық мәжіліс таратылып, мерзімінен бұрын сайлаулар жарияланды. Ұлттық конференция келесі сайлауда үлкен басымдықпен жеңіске жетіп, Шейх Абдулланы қайтадан бас министр етіп сайлады. 1982 жылы қайтыс болғанға дейін ол бас министр қызметін атқара берді. Абдулланың бойы 2 метрге дейін жететін, ол кашмир және урду тілдерін еркін меңгерген. Оның өмірбаяны, урду тілінде "Атиш-и Чинар" деп аталып, белгілі кашмирлік автор М. Я. Таинг жазып, Шейх Абдулланың қайтысынан кейін жарияланды. Таинг өзінің тек хатшы ретінде жұмыс істегенін мәлімдегендіктен, бұл кітап көбінесе оның автобиографиясы деп есептеледі. Кітап Таингтің Шейх Абдулламен өткізген терең сұхбаттарына негізделген. Онда Шейх Абдулланың отбасы тарихы, ерте өмірі, Кашмир тарихының шешуші кезеңіндегі оқиғаларға куәлік ету және оның Кашмирдегі саяси оқиғаларға қатысты көзқарастары туралы құнды мәліметтер берілген, мұнда оның өзі орталық рөл атқарды. Оның қайтысынан кейін үлкен ұлы, доктор Фарук Абдулла штат басшысы болып сайланды.

Жеке өмір

1933 жылы ол словак және британдық тегі бар Майкл Гарри Недудың қызы Акбар Джаханға, сондай-ақ оның мұсылман Гуджар әйелі Миржанға үйленді. Майкл Гарри Неду Гүлмарг және Шринагар курорттарындағы қонақүйлердің иесі болған, қатар Британдық барлау қызметінде де жұмыс істеген. Ол Акбар Джахан 1929 жылы бірінші күйеуінен ажырасқанын мәлімдейді.

Пәкістандықтардың пікірі

1947 жылы Пәкістан үкіметі Абдулланы және оның партиясын Нехрудың агенттері деп қарады және оның Кашмирдегі басшылығын мойындамады. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымында Пәкістан үкіметін Гитлердің үкіметімен салыстырып, оған қарсы сөйледі, сондай-ақ Джамму мен Кашмир мәселесінде Үндістанның ұстанымын қолдады. Бірақ, уақыт өте келе Пәкістанның көзқарасы өзгерді. 1964 жылы Пәкістанға келгенде, Пәкістан халқы оны зор құрметпен қарсы алды. Оны қарсы алғандардың арасында оның бұрынғы әріптесі, кейін саяси қарсыласы болған Чодри Гулам Аббас та болды. Ол бұрынғыда "Кашмакаш" кітабында Шейх Абдулланы сатқын деп айыптаған еді. Чодри Гулам Аббас оны құшақтап, сөйлеген сөзінде оны субконтиненттің ең ұлы көшбасшыларының бірі және субконтинент мұсылмандарының игілігі үшін еңбектенген адам деп сипаттады. Президент Әйүп Хан және сол кездегі Сыртқы істер министрі Зұлфиқар Әли Бхутто онымен Кашмир мәселесін талқылады. Пәкістан үкіметі оны мемлекеттік қонақ ретінде күтіп алды. Шейх Абдулланың қадір-қасиетін жоғары бағалап, оған мадақ өлеңдерін үш белгілі пакистандық урду ақыны – Хафиз Джулундри, Джош және Фейз Ахмет Фейз жазды. Олар оның әділетсіздікке қарсы және қарапайым адамның демократиялық құқықтары үшін өмір бойы күрескенін құрметпен еске алды.

Мұра

Бақши Ғұлам Мұхаммедпен бірге шейх Абдулла "Қазіргі Кашмирдің сәулетшісі" деп аталды. Абдулланың туған күні 2019 жылға дейін штаттық мереке болып тойланды. "Шер-е-Кашмир" атауы бірнеше орыннан, оның ішінде конференц-залдан, мемлекеттік наградадан және полиция медалінен алынып тасталды. Оның құрметіне аталған көптеген мекемелер мен ғимараттар бар, мысалы, Кашмир және Джаммудағы Шер-е-Кашмир ауыл шаруашылығы ғылымдары мен технология университеті, Шер-и Кашмир медицина ғылымдары институты және Шер-и Кашмир стадионы. Стадионның атауын өзгерту туралы да әңгіме болды, бірақ ол іске аспады.

Танымал мәдениетте

Шынардың жалыны – 1998 жылы Зул Веллани түсірген, оның өмірі мен шығармаларын қамтитын үнділік толық метражды деректі фильмі. Оны Үндістан үкіметінің Кино бөлімі өндірді. Ананг Десай 2013 жылы Үндістан премьер-министрлерінің қызмет мерзімін көрсеткен «Прадханмантри» телехикаясында Абдулла рөлін сомдады.