Кіріспе

Жергілікті диалект және фин тілінің социолектісі Хельсинки сленгі немесе стадин сленгі (швед тілінен «қала» дегенді білдіреді) – фин тілінің жергілікті диалектісі және социолектісі. Бұл тілге басқа фин диалектілерінде кездеспейтін шетелдік қарыз сөздер көп. Хельсинки сленгі алғаш рет 19 ғасырдың аяғында көптілді Хельсинки жұмысшы табының қауымдастықтарының әлеуметтік ортасында қалыптасты, онда швед және фин тілінде сөйлейтін жастар орыс, неміс және басқа да азшылықтармен бірге өмір сүрді. Хельсинки сленгі – фин тілінің типтік диалектісі емес, өйткені Финляндияның басқа көптеген бөліктерінен айырмашылығы, Хельсинки аймағында Хельсинки қаласы бастапқыда дамыған кезде көбінесе швед тілінде сөйленген. Дегенмен, Хельсинки сленгі Финляндияның басқа аймақтарындағы таза диалекттердің бірі ретінде саналады. Грамматикалық тұрғыдан Хельсинки сленгі фин тілінің тұрмыстық тіліне негізделген. Ол бастапқыда швед, неміс және орыс тілдерінен алынған көптеген сөздермен сипатталады, бірақ қазіргі уақытта негізінен ағылшын тілінен алынған. Қарыз сөздер фин тіліндегі ең қарапайым сөздердің орнын алады (туыс сөздер, тамақ, өлім және т.б.) шетелдік баламалармен. Алайда, фин тілінде сөйлейтін адамның тілінде барлық сөздер фин тілінің ережелеріне сай өзгеріп, ерекше фин тілінде естіледі. Тілдің тарихы, әдетте, ескі сленгке (vanha slangi) және жаңа немесе заманауи сленгке (uusi slangi) бөлінеді. Ескі сленг ХХ ғасырдың ортасына дейін Хельсинкиде кең тараған, ал топтан тыс адам үшін, тіпті қазіргі сленгті білетін адам үшін де, қалың және түсіну қиын, өйткені ол қазіргі заманғы нұсқаға қарағанда швед, неміс және орыс қарыз сөздерінің әлдеқайда көп санын қамтиды. Ескі сленгті көбінесе ескі Хельсинки тұрғындары айтады, олардың көбі оны жалғыз шынайы сленг деп санайды. Қазіргі заманғы түрлер 1950 жылдан бастап ағылшын тіліндегі жастар субмәдениеттерінің өсіп келе жатқан ықпалымен қатар дамыды. Осылайша, ағылшын тілі мен фин тілі ықпалының артуымен сипатталады, ал швед, неміс және орыс тілдерінің ықпалы төмендеді. 1809 жылы Швеция Финляндияны Ресей империясына тапсырғаннан кейін, Ресейдің Александр I-нің шешімі бойынша Хельсинки Финляндияның астанасы болды. Бұл кезде Хельсинкиде швед тілі ғана қолданылып тұрды. Мысалы, 1820 жылы қалада 4500 адам тұратын, олардың тек 5%-ы ғана фин тілінде сөйлеген, негізінен индустрияландыруға байланысты. Бұл іс-шараның арқасында швед тілінде сөйлейтін қалаға бүкіл елден жаңа фин тілінде сөйлейтін жұмысшы табының адамдары көбейді. 1870 жылғы санақта ел тұрғындарының 57%-ы үй тілінде швед, 26%-ы фин, 12%-ы орыс, 2%-ы неміс тілінде сөйледі. Хельсинки сленгі индустрияландыруға байланысты жұмыс іздеп бір аудандарға көшіп келген және бастапқыда ортақ тілі жоқ аралас тілдер тобының ортақ тілі ретінде қалыптасқан деп есептеледі. Сленг күнделікті қарым-қатынас пен өзара түсіністік үшін әртүрлі тіл топтарының ортақ тілі ретінде пайда болды. Мысалы, осы уақытта жаңадан үйленген жұптардың бестен бірінің ана тілі әртүрлі болған.

| Жыл | 20 | 75 | <5 | <1 | <1 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1900–1920 | 30 | 60 | 2 | | |
| 1910–1940 | 39 | 50 | 2 | 2 | 1 |
| 1979 | 60 | 20 | | 10 | |
| 1985–1989 | 78 | 11 | | 9 | |

Сөздердің жыл бойынша шығу тегінің шамамен есептелген үлесі (%)

Ескі сленг 1940 жылға дейін дамып келеді. 1944 жылы Кеңес Одағы мен Финляндия арасындағы соғыс Мәскеудегі соғыс бітісімен аяқталды, ал Финляндия Карелияның үлкен бөлігін Кеңес Одағына беруге мәжбүр болды. 430 мыңға жуық адам өз елінде босқын болды. Олардың көбі Хельсинкиде қоныстанды, ал жалпы қоғамда ауыл шаруашылығынан ауысу қарқынды жалғасты. Іс жүзінде келесі жылдар, әсіресе 1960 жылдар Хельсинкиге көшіп келудің екінші үлкен толқынын білдірді. Бұл жаргонға да әсер етті. 1940 жылдары ескі сленг (vanha slangi) пен қазіргі сөйлеу (uusi slangi) арасындағы біртіндеп ауысудың басталуы. Жаңа халықтың көбісі фин тілінде сөйлеген, ал швед және орыс тілінің әсері сол кезден бері азайып келеді. Тіл әдеттегі фин тіліне қарай жылжып, ескі сленгтен қарызға алған. Келесі ұрпақтар да басқа мәдени ортада өсті, онда шетелдік мәдениеттің, әсіресе кино мен музыка сияқты ойын-сауықтың мол мөлшері болды және әлі де бар. Ағылшын тілді әлемнің, әсіресе Солтүстік Американың жастар субмәдениетінің мәдени ықпалы өсті, және ағылшын тіліндегі сөздер саны артып, қалалық Хельсинки жастарының тіліне енді. Телевизияның танымал болуымен және Интернеттің пайда болуымен бұл үрдіс қазіргі күні де одан әрі күшейе түсуде.

Эволюция

Кез келген жергілікті диалект сияқты, Хельсинки жарғаны үнемі өзгеріп отырады, бірақ Хельсинки жарғанының көптеген ересек сөйлеушілері 1960 жылға дейінгі нұсқаны нағыз жаргон деп есептейді. 1950-ші жылдардағы стильдегі жаргонмен өскен көптеген ересектер қазіргі, негізінен ағылшын тілінен алынған жаргон сөздерін жаңа сөздер деп санайды. Дегенмен, тіпті жаргонға сөздер қарызға алынса да, олар қазіргі күні жаргонның дыбысталу ережелеріне бейімделеді. Төменде көрсетілгендей, бұл дыбысталу ережелері әдеттегі фин тілінен сәл өзгеше.

Түрлілігі

Ескі жаргонның сөздік қоры мен сөйлеу ерекшеліктері қаланың әртүрлі аймақтарында өзгерістерге ұшырады. Жоғарыда айтылғандай, бұл тіл Питкесилта көпірінің солтүстігінде пайда болды, бірақ кейіннен оңтүстікке қарай, Пунавуори (жаргон тілінде Роопери) сияқты аудандарға да тарады. Көпірдің екі жағында қолданылатын жаргон арасындағы айырмашылық ең байқалатын болды.

Пайдалануы және мысалдар

Хельсинки сленгіндегі көптеген әдеби шығармаларда сленг сөздерінің көптігі бар ұзын сөйлемдер кездеседі, сондықтан оларды жалпы фин тілді халық үшін түсіну өте қиын. Сленг сөздер түпнұсқада да, аудармада да бір ретпен курсивпен жазылған мысалдар:

Цитата көзі Сленг нұсқасы Жазбаша фин тіліндегі ағылшынша аудармасы
Виви & Вагнер комикстері Hei sporakuski, stikkaa dörtsi posee, tääl on galsa blosis, bonjaatsä? - Эй, трамвайшы, есікті жап, мұнда суық жел соғып тұр, түсіндің бе? Hei raitiovaunun kuljettaja, laita ovi kiinni, täällä on kylmä viima, ymmärrätkö? - Hey, tramdriver, push the door shut, there's a cold wind in here, do you understand?
Сами Гарамның Дональд Дак сленгіндегі нұсқасы Kelaa, Snadi Jeesaaja, kui iisii täl ois stedaa! - Ойла, Шағын Көмекші, осымен тазалау қаншалықты оңай болар еді! Ajattele, Pikku Apulainen, kuinka helppoa tällä olisi siivota! - Think, Little Helper, how easy it would be to clean with this!
Туомари Нурмионың "Тоннин штифлат" әні Klabbeissa on mulla tonnin stiflat. Ei ne tonnii paina, ne bungaa sen. Joskus mä stygen niille tsungaan, sillon kun mä muille tsungaa en. - Менің аяғымда тонналық аяқ киім бар. Олар тонна салмады, олар сондай құнға тұрады. Кейде мен оларға ән айтам, басқаларға айтпағанда. Jaloissani minulla on tonnin kengät. Eivät ne tonnia paina, vaan maksavat sen. Joskus minä laulun niille laulan, silloin kun minä muille laula en. - On my feet I have ton shoes. They don't weigh a ton, they cost that. Sometimes a song I sing to them, when I don't sing to others.
Хельсинкидегі HIFK хоккей клубының маусымдық билет жарнамасы Kandee hiffaa skaffaa, et ei tartte bluffaa et ois kliffaa. - Оны алуды түсіну керек, сонда көңілді болу үшін жасамауға болады. Kannattaa tajuta hankkia, jotta ei tarvitse teeskennellä että on kivaa. - You should grasp the need to acquire [one of these], so you don't need to pretend to be having fun.

Сленг сөздер этимологиясына қарамастан, фин тілінің қалыпты грамматикасына сәйкес келеді. Алайда, Хельсинки сленгі әрқашан сөйлеу және жазуда кең таралған фин тілінде қолданылады, ешқашан дұрыс грамматикалық kirjakieli (,) емес (қараңыз, сөйлеу фин тілі). Мысалы, "оны жұмыс істеп тұрған күйде түзетуге бола ма?" сленгте "voitsä duunaa ton kondiksee?" болады, мұнда duunaa, "жұмыс істеу" және kondis, "жағдай, жұмыс тәртібі" сленг сөздері. Жоғарыдағы сөйлемді kirjakieli-де "voitko (sinä) duunata tuon kondikseen?" деп грамматикалық түрде жазуға тырысу қате болар еді, тіпті сленгте де. Хельсинки сленгін Хельсинкидегі швед тілінде сөйлейтін фин азшылығы да қолданады. Қазіргі заманғы Хельсинки швед сленгі әлі күнге дейін фин тіліндегідей сөйленеді, оны швед тіліне араластырады. Мысалы, "оны ретке келтіре аласыз ба?" деген сұрақ швед тілінде сөйлейтін фин Хельсинки сленгінде "kan du duuna dendä' kondiksee?" болады. Бұл сөйлем фин-швед тілінде де дәл осындай қателікпен айтылады.

Танымал спикерлер

Бірнеше белгілі Хельсинки тұрғындары, әсіресе музыканттар, сленгтің шебері ретінде танымал және олар оны жартылай немесе толығымен көпшілік алдында орындаған.