Кіріспе

Peretz Hirshbein; 7 қараша 1880 жыл, Клещеле, Гродно облысы – 16 тамыз 1948 жыл, Лос-Анджелес) – идиш тіліндегі драматург, романист, журналист, саяхатшы және театр режиссері. Оның туындылары сюжеттен гөрі көңіл-күйге басымдық бергендіктен, оны "идиш Матерлинкы" деп атады. Драматург ретіндегі еңбегі және өзі құрған, бірақ ықпалды болған труппасы І дүниежүзілік соғыстан кейін басталган идиш театрының екінші алтын ғасырының негізін қалады. Оның пьесаларындағы диалогтар әрқашан көрнекті, лаконикалық және реалистік. Идиш драматургі үшін ерекше, оның көптеген шығармалары пейзаждық ортада өтеді: ол диірменшінің ұлы болып өскен және бірнеше рет шаруашылықпен айналысуға тырысқан.

Өмірбаян

Ол Гродно губернаторлығының Клещеле қаласында (қазіргі Польшаның Подляск воеводиясы) дүниеге келді. Алғашқыда жергілікті ұстаздардан білім алды, кейін Гродноға, содан соң Вильнаға жол тартты. Хиршбейн өзін асырау үшін еврей тілінде сабақ беріп, еврей поэзиясын жариялап, идиш тілінде әңгімелер жазды. Ол лирикалық поэзиядан натуралистік драмаға көшті, алғашқысы – «Мириам» (1905) пьесасы, оны бірінші кезде еврей тілінде жазып, кейін идиш тіліне аударды, ал соңынан идиш тілінде «Барг ароп» (Түбегей) деген атпен қайта жазды. 1900-жылдардың басында Хиршбейн еврей тілінде натуралистік драмалар жазуын жалғастырды, соның ішінде «Невела» («Каркас») пьесасы, идиш тілінде («Ди невейле») Хиршбейннің ең сәтті туындыларының бірі болды. «Оламот бодидим» («Жалғыз әлемдер»; 1906) оның мансабындағы жаңа символистік кезеңді, сондай-ақ еврей тілінде жазу тәжірибесінің аяқталуын білдірді. Осы кезеңдегі оның символистік идиш пьесаларына «Кворим блюмен» («Қабір гүлдері»), «Ди ерд» («Жер»), «Ин дер финстер» («Қараңғыда») және «Дер ткис каф» («Қол берісу») пьесалары кірді. Ол 1904 жылы 1883 жылғы бұл тілдегі театр қойылымдарына салынған тыйым алынғаннан кейін Ресейде идиш театрын жаңғыртуға үлкен үлес қосты. Идиш театрына қатысудан бұрын ол еврей тілінде бірнеше пьеса жазды, олар «Хазман» журналында жарияланды, бірақ сол кезде еврей тіліндегі театр үшін көрермен болған жоқ. 1908 жылы Хиршбейн Одессаға көшіп, «Йоил» драмасын жазды. Біраз уақыттан кейін Одессада орыс тілінде «Аф йенер зайт тайх» («Өзеннің арғы жағында») атты оның алғашқы идиш драмасы қойылды. Сол жылдың күзінде Хиршбейн, Беалик пен Одессадағы актерлік консерватория студенттерінің қолдауымен, кейін Хиршбейн труппасы деп белгілі болған театр труппасын құрды. Бұл «жақсы» идиш театрына толыққандай берілген алғашқы идиш труппасы болды. Труппа екі жыл бойы Ресей империясы бойынша гастрольдік сапарлар жасап, өзінің пьесаларын, сондай-ақ Шолем Аш, Давид Пинский, Шолем Алехем және Якоб Гординнің туындыларын, Семен Юшкевич пен Герман Хейерманстың пьесаларын аудармада қойды. Труппаның жоғары әдеби деңгейі мен актерлік шеберлігі кейінірек Вильна труппасына және Нью-Йорктегі Морис Шварцтың идиш өнер театрына зор әсер етті. 1910 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты труппа таратылды, сол кезде Хиршбейн, Якоб Глацштейннің («In tokh genumen [Sum and Substance]», 1976, 77-бет) айтуынша, «идиш репертуарындағы төрт ең ұлы пьеса» деп аталатын «А фарворфн винкл» («Тастап кетілген бұрыш»; 1912), «Ди пусте кретшме» («Бос [шөл] тавернасы»; 1913, Америкада жазылған), «Дем шмидс техтер» («Төңіректің қыздары»; 1918) және «Грине фелдер» («Жасыл далалар»; 1916) пьесаларын жариялады. Осы және басқа драмаларда Хиршбейн символизмнен бас тартып, өзінің ауылдық тамырларына оралып, ауылдық еврейлердің өмірі мен махаббатын бейнеледі. Бұл пьесалардың ерекшелігі Морис Шварц пен Джейкоб Бен Ами сияқты режиссерлерге ұнады және олар көркемдік талаптары жоғары идиш театрларының репертуарында тұрақты түрде қойылды. Оның танымалдылығы басқа мәдениеттерге және жанрларға тарады, ал оның пьесалары орыс, еврей, ағылшын, неміс, испан және француз тілдерінде қойылды. Шындығында, 1937 жылғы америкалық «Грине фелдер» («Жасыл далалар») фильмі, Хиршбейннің пьесасы негізінде түсірілген, барлық идиш фильмдерінің арасында ең сүйіктісі болып саналады, ал пьеса әлі де жиі антологияға енгізіліп, сахналанады. Хиршбейн көп саяхаттады, 1911 жылы ғана Вена, Париж, Лондон және Нью-Йорк қалаларына сапар шекті. 1912 жылы ол біраз уақыт Нью-Йорктің Кэтскиллде (кейін Борщ белдеуінің мекені) шаруашылықпен айналысты, содан кейін қысқа уақытқа Ресейге оралды, одан кейін еврей шаруашылық колониясында тағы бір шаруашылыққа тырысу үшін Аргентинаға кетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде ол неміс крейсері батып кеткен британдық кемеде Нью-Йоркке бара жатқан еді. Ол қысқа уақытқа тұтқынға алынып, кейін Бразилияға жіберілді, содан кейін Нью-Йоркке жетті. Ол келесі онжылдықтарды әйелі, идиш ақыны Эстер Шумиатчер Хиршбейнмен бірге саяхатта жүріп, өзінің саяхаттарына негізделген көркем және ғылыми еңбектерін жариялады. Хиршбейннің ұлы Омус Хиршбейн, классикалық музыканы басқарушы, 1934 жылы Нью-Йоркте туды, отбасы Лос-Анджелеске көшуге асыққанша. Хиршбейн өмірінің соңғы үш жылында амиотрофиялық бүйірлік склероз (Лу Гериг ауруы) ауруынан зардап шекті. Ол 1948 жылдың 16 тамызында Лос-Анджелесте қайтыс болды.