Жалпы қызғылт гүл (Jalpy qyzgylt gúl)

Кіріспе

|синонимдер_деректемесі = Бұл өсімдіктің қазақша жалпы атауы – примула, кейде басқа примула түрлерінен ажырату үшін «жалпы примула» немесе «ағылшын примуласы» деп те аталады.

Сипаттама

Primula vulgaris - бұл биік өсетін көпжылдық өсімдік, жапырақтары базальды розеткамен орналасқан, және қолайлы жағдайларда жартылай мәңгі жасыл болады. Жапырақтары ұзын және кең, көбінесе терең бүршіктелген, жиектері дөңгелек тісті немесе тісті қанаты бар. Жапырақ тілі тамырына қарай біртіндеп тарлып, тісшелері тегіс емес. Жалғыз сабағы өте қысқа, жапырақ розеткасының ортасында жасырылған. Солтүстік жарты шарда көктемнің басында (ақпан-сәуір айларында) гүлдейді, нәзік иісті гүлдері 2–4 см диаметрлі, қысқа, жіңішке сабақтарда жеке-жеке орналасқан.

Кіші түрлер

Кейбір дереккөздер үш түрді мойындайды: Кездейсоқ қызыл түстері бақша сорттарынан табиғилануы ықтимал. Халықтық атауы да сол мағынаны білдіреді: примула латын тіліндегі кейінгі формасы prima rosa-дан шыққан, ол prima, "бірінші" (әйел тегі) және rosa, "гүл" сөздерінен тұрады. Латын тіліндегі vulgaris сөзі "көне", "жайлы тараған" мағынасын береді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

P. vulgaris-тің туған ареалы Батыс және Оңтүстік Еуропаны қамтиды. Солтүстікте таралу аймағы Орталық Норвегиядан, Фарер аралдарына жақын, Ұлыбритания аралдары, Дания, Солтүстік Германия, Нидерланды, Бельгия және Франция арқылы Оңтүстіктегі Португалияға және Солтүстік Африкадағы Алжирге дейін созылады. Шығысқа қарай, ареал Оңтүстік Еуропа түбегі арқылы Қырымға, Балқанға, Сирияға, Түркияға және Арменияға дейін жетеді. Қолайлы жағдайларда P. vulgaris ашық орманды жерлерде және көлеңкелі тік қабырғаларда жерді жауып тұрады. Ол көбінесе өзендер мен бұталардың жанында, жеміс бақтарында және ашық, ылғалды жапырақты орманды жерлерде кездеседі. Кейде шабындықтарда да табылады. Орталық Еуропадағы өсімдіктер қоректік заттарға бай, бірақ әксіз, гумусқа толы, құмды және көбінесе тасты сазды топырақта, қысы суық болмайтын жағдайларда жақсы өседі. Халық тығыз қоныстанған аймақтарда оны тым көп жинау және ұрлау салдарынан кейде зардап шегеді, сондықтан қазірде примуланың көптеп табиғатта өсетін жерлерін табу қиын. Дегенмен, ол адамның араласуы шектеулі автокөлік жолдарының жиектерінде және теміржол төсемдерінің бойында жиі кездеседі. Түрге залал келтірмеу үшін көптеген елдерде примулаларды жинау немесе оларды табиғи ортадан алып кету заңсыз, мысалы, Ұлыбританияның 1981 жылғы Жабайы табиғат және ауыл шаруашылығы заңында көрсетілгендей.

Экология

Көпшілігі (90%) гетеростилді, азы моностилді. Бұл түрдің гүлдеріне көбелектер (Lepidoptera), Hymenoptera, қоңыздар (Coleoptera) және Diptera сияқты әртүрлі жәндіктер келеді. Қай қонақтар өсімдіктерді тозаңдататыны толыққанды анықталмаған. Дегенмен, жақсы тозаңдаушылар – бұл бұлдырықтар және Bombylius туысына жататын түкті шыбықтар. Бірақ гүлдерге ең көп келетін қонақтар – Meligethes туысына жататын кішкентай қоңыздар – көбінесе бір гүлде 12 немесе одан да көп тозаңға малынған қоңыздар кездеседі. Бұл қоңыздар да гүлден гүлге ұшып, теориялық тұрғыдан алғанда, тозаңдауға жарайды. Гүлсары гүлдері және Primulaceae туысқандарының гүлдері көбінесе сабақтарынан жұлып алып, көк қарлығаштар жерге шашыратып, олардың жұмыртқалықтары мен нектарийлерін жейтін секілді. Тұқымдарында элайосома болады және оларды құмырсқалар (мюрмекохори) таратады.

Қолданылуы

Гүлдері де, жапырақтары да жеуге жарамды, дәмі жұмсақ салаттан бастап ащырақ салат жапырақтарына дейін өзгереді. Жапырақтарын сорпаға пісіруге болады, бірақ оларды басқа өсімдіктермен бірге пісірген абзал, себебі кейде олардың дәмі күшті болуы мүмкін. Жапырақтарынан шай жасауға болады, ал жас гүлдерінен алқызыл шарап дайындауға болады. Бұрын бүкіл өсімдік, әсіресе тамыры, ауырсық басуды жеңілдететін, құрысуды тоқтататын, зәр шығаратын және қақырықты түсіретін қасиеттері бар деп есептелген. Онда аз мөлшерде сапонин қышқылы бар, оны суық тиюге қарсы қолданған. P. vulgaris жапырақтарында С витаминінің маңызды мөлшері кездеседі.

Мәдениетте

Биньямин Дизраэлидің сүйікті гүлі – примула. Примула күні мен Примула лигасы осы гүлдің құрметіне аталған. Примулалар геральдикада да кездеседі, мысалы, Розебери графының гербінде. Италия 2020 жылғы COVID-19 вакцинация науқанының символы ретінде фуксия түсті примуланы таңдады. Австрияның 5 евролық монетасының бір жағында примула бейнеленген. Primrose Yellow кейбір бояулар мен түс жүйелерінде кездеседі және осы гүлдің атымен аталған. Примула романтикалық поэзияда жиі кездеседі және Китс, Вордсворт, Уайльд, Голдсмит және Чосер сияқты ақындармен бірге мақтауға ие болған. Күнделікті тілде "примула жолы" деген фраза ойсыз ләззатты қууды білдіреді, әсіресе оның қорқынышты салдарлары бар деп есептелгенде. Алғашқы сілтеме Шекспирдің "Гамлет" пьесасындағы "ләззат пен ойын-құлықтың примула жолына" жасалған сілтеме.