Кіріспе

Уолтер Скотттың «Кенилворт» романы. «Романс» – сэр Уолтер Скотттың тарихи романы, «Уэверли» романдарының бірі, алғаш рет 1821 жылдың 13 қаңтарында жарық көрді. 1575 жылы өтетін оқиға Кенилворт қамалындағы Лестер графының королева Елизаветаны қабылдауына алып келеді, ол өз әйелі Эми Робсарттың Камнорде өлтірілуіне қатысты.

Құрамы және көздері

1820 жылдың қаңтар айында Арчибальд Констебл мен Джон Баллантайн «Кенилворт» романының бірлескен баспагерлері болу жөнінде келісім жасады, бірақ Скотт әлі де «Монастырь» романын аяқтау керек еді және оның жалғасы «Абат» романын жазуға кірісті, бұл жұмыс оны тамыз айына дейін толықтай шағалды, сондықтан «Кенилворт» қыркүйекке дейін күтілуге тиіс болды. Жазу процесі содан кейін тұрақты түрде жүрді және жаңа роман 27 желтоқсанда аяқталды. Скотт елизаветалық дәуірдің әдебиетімен және тарихи құжаттарымен терең таныс болды, бұл оның редакторлық жұмысының нәтижесінде мүмкін болды. 1808 жылы ол Роберт Карридің «Монмут графының естеліктері» және сэр Роберт Наунтонның «Fragmenta Regalia» еңбегін жариялады, бұл оған романның Елизавета патшайымын бейнелеуде көмектесті, ал 1810 жылы Роберт Додслидің «Ежелгі британдық драмасын» қайта қарады, ол романның тілдік ерекшеліктеріне үлкен үлес қосты. «Кенилворттағы» қоғамдық шараларды суреттеу үшін ол Джон Николстың (1788) «Елизавета патшайымның саяхаттары мен ресми шерулері» еңбегінен Роберт Лэнгем (немесе Лэнехам) жазған хат және Джордж Гаскойннің «Кенелворттағы сарайдағы ханшайымдық ләззаттар» атты екі құжатты пайдаланды. Эми Робсарт және Камнор туралы мәліметтер үшін ол Элайас Эшмоллдің «Беркширдің ескіліктері» еңбегіне сүйенді, ол өз кезегінде Роберт Дадли, Лестер графының анонимді және қарсы пікірдегі «Құпия естеліктеріне» ден қойды.

Басылымдар

Кенилворт 13 қаңтар 1821 жылы Эдинбургте Констебл мен Баллантайн баспасында, ал 20-сы күні Лондонда Хёрст, Робинсон және Ко. баспасында үш томдық болып жарияланды. 1827 жылға дейінгі «Уэверли» романдарының барлығы сияқты, бұл басылым да анонимді болды. 10 000 дана басылды, екі айдан кейін тағы 2000 данадан екінші басылым шықты, ал бағасы бір жарым гинея (£1 11s 6d немесе £1.57½) құрады. Скотттың 1830 жылдың сәуір және мамыр айларына дейін романмен айналысқаны шамасы жоқ, ол осы кезде мәтінді қайта қарастырып, «Магнум» басылымы үшін кіріспе мен түсіндірмелер жазды, ол 1831 жылдың наурыз және сәуір айларында 22 және 23 том ретінде жарық көрді. Дж. Х. Александрдың стандартты қазіргі заманғы басылымы 1993 жылы «Уэверли» романдарының Эдинбург басылымының 11-томы ретінде жарық көрді: ол негізінен қолжазбадан түзетулер енгізілген бірінші басылымға негізделген, ал «Магнум» материалы 25b томға қосылған.

Сюжетке кіріспе

Кенилворт королева Елизавета I билік құрған дәуірде өтеді және Лестердің 1-ші графы Роберт Дадли мен сэр Хью Робсарттың қызы Эми Робсарттың құпия некесі төңірегіндегі оқиғаны баяндайды. Эми күйеуін шын жүректен жақсы көреді, граф та оны жақсы көреді, бірақ оның мақсаты – билікке жетісу. Ол патшайымның құрметіне ие болуға тырысады, ал Эмиге үйленгенін жасыру арқылы ғана қалаған билік деңгейіне жете алады деп ойлайды. Кітаптың соңында патшайым шындықты білгенде граф ұялады. Бірақ бұл ашылу кеш болды, себебі графтың одан да амбициялы шаруасы Варни Эмиді өлтіріп қойған еді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Жалаң қонақүйдің иесі Джайлз Гослинг өзінің қаскөй немере інісі Майкл Лэмбурнды Фландриядан оралғанда қарсы алды. Ол Корнуоллдық Трессилиан мен басқа қонақтарды да бірге ішуге шақырды. Лэмбурн Лестер графының Камнор-Плейс резиденциясындағы стюард Фостердің қамқорлығындағы белгілі бір жас әйелмен танысуға уәде берді, ал Корнуоллдық бейтаныс онымен бірге баруға рұқсат сұрады. Олар келгенде Трессилиан бұл әйелдің бұрынғы сүйіктісі Эми екенін білді. Ол оны үйіне қайтаруға тырысты, бірақ ол бас тартты. Кетіп бара жатқанда ол Лестер графының ұялы Ричард Варнимен ұрысып, мүмкін, оның өмірін алып қояр еді, егер Лэмбурн араласпағанда. Эми графтың қымбат сыйлықтарымен тынышталды, ал келесі сапарында ол әкесіне олардың некесі туралы хабарлауға рұқсат сұрады, бірақ ол Елизаветаның ашуынан қорқатын. Үй иесінің сақтандырғаннан кейін және Эми қалай тұтқындалғанын айтқаннан кейін, Трессилиан түнде Камнордан кетіп, бірнеше оқиғадан кейін Эмидің әкесі, сэр Хью Робсартқа жетіп, оған королева алдында қызының ісін айтуға көмектесті. Лондонға қайтып келгенде Трессилианның қызметшісі Уэйланд Смит Сассекс графының қауіпті ауруын емдеді. Бұл туралы Уолтер Рэлиден естіген Елизавета бірден Лестердің қарсыласына сапарлады, осылайша Трессилианның Эми атынан жазған өтініші королеваға жетті. Королева бұл құпия неке туралы білгенде ашуға булықты. Варни патша алдына шақырылды, бірақ ол Эмидің өзінің әйелі екенін батыл түрде мәлімдеді, ал Лестер королеваның құрметіне қайта оралды. Трессилианның қызметшісі құпия графша Эмиге саудагер ретінде қол жеткізді, оған Елизаветаның графқа үйлене бастағанын айтып, жүрек ауыруына қарсы ем сатты, сонымен бірге оның қызметшісі Джанетке оның қожайынын улауға тырысуы мүмкін екенін ескертті. Осы уақытта Лестер Кенилвортта королеваны күтіп алуға дайындалып жатты, ол Эмиді өзіне таныстыруды бұйырған еді, сондықтан Варни графқа Эмидің қалыңдығы болып көрінуге шақыратын хатпен жіберді. Ол бұдан ашуланып бас тартты және астролог Аласко дайындаған уыстан айыққаннан кейін, қызметшісінің көмегімен Камнордан қашып, Уэйланд Смитпен бірге Кенилвортқа бет алды. Олар бауырласып, қарындас болып саяхаттап, мүмерлер тобына қосылды, содан кейін, басты жолдарға толған адамдардан қашу үшін, айналасымен сарайға жетті. Дики Сладждың көмегімен аулаға кіргеннен кейін, олар Эми күтіп тұрған бөлмеге кірді, ал оның қызметшісі графқа хат жіберді. Эми Трессилианның кіргенін көргенде, жиырма төрт сағат өткенге дейін араласпауды өтінді. Елизавета паркте сүйіктісімен, балауыздан жасалған отшашуларды ұстаған көптеген аттылармен қарсы алынды, содан кейін түрлі ойын-сауықтар болды. Кешке ол Варнидің әйелі туралы сұрады, оған қатыса алмайтындай ауыр екенін айтты. Трессилиан егер жиырма төрт сағат ішінде бұл мәлімдемені жалған екенін дәлелдемесе, басын беруге дайын екенін айтты. Бірақ королева бұл жігітті рыцарь атағына ие етті. Уэйланд жоғалтқан хатына жауап алмаған Эми келесі күні таңертең бақтағы үңгірде Елизаветаны тапты. Елизавета үй иесіне "Мен Англияның жалғыз әйелі және анасы болуым керек" деген сөздерін айтқан еді. Эми Варниден қорғаныш сұрап, оның күйеуі емес екенін мәлімдеді, сондай-ақ Лестер графының бәрін білетінін қосты. Граф бірден королева алдына шақырылды, Эми сөздерін еске алмаса, Тауэрге қамалуға тиіс еді. Бірақ ол ақыл-есінен айырылған ретінде Лорд Хансдонның қамқорлығына берілді, ал Варни алға шығып, оның ақылсыздығы үшін арнайы емделуден қашып құтылғанын айтты. Лестер онымен сұхбаттасуды талап етті, ол оған Елизаветамен некесін мойындауын өтінді, содан кейін жүрегі сынып, оның жарқын болашағына көп ұзамай көлеңке түсіретінін айтты. Бірақ Варни оны Эми Трессилианмен бірге сөз байласып әрекет еткеніне сендірді және оның ақыл-есі бұзылғандықтан оны бақылауға медициналық рұқсат алды, графтың мөрлі сақинасын ғана өкілеттігі ретінде сұрады. Келесі күні Трессилиан мен граф арасындағы жекпе-жекті Дики тоқтатты, ол графшаның хатын көрсетті, Лестер оның кінәсіздігіне көз жеткізіп, оның әйелі екенін мойындады. Королеваның рұқсатымен ол бірден өзінің бәсекелесін және сэр Уолтер Рэлиді Камнорға жіберді, ол өзінің ісін тоқтату үшін Лэмбурнды да жіберген еді. Бірақ Варни нұсқауларды алғаннан кейін хабаршыны атып өлтірді және Эмиді Фостердің ұзақ баспалдақ пен тар ағаш көпірге жететін бөлмеге жеткізді. Келесі күні аулада жылқының қадамдары естілді, графтың белгісіне ұқсас ысқырық естілді, сол кезде ол бөлмеден шығып, көпірге басқанда, ол ортасынан жарылып, Эми өліп түсті. Оның кісі өлтірушісі уланған, ал оның серігінің қаңқасы көп жылдардан кейін ақшасын жасырған түрмеде табылған. Графшаның қазасы туралы хабар Кенилворттағы тойды тоқтатты: Лестер біраз уақытқа сарайдан шығып кетті, ал Эмиден кейін қайтыс болған сэр Хью Робсарт өзінің мүлігін Трессилианға қалдырды. Лестер бейтарап тергеуді талап етті. Төрешілер Эмидің өлімі жазасыз оқиға екенін айтты (ол "бір бөлмеде жалғыз болған" леди Дадлидің жанындағы баспалдақтан құлап, басына екі рет соққы алып, мойны сыныпты деген қорытындыға келді), бірақ Лестер оның әйелінің өліміне өзі себепкер болды деген күдік болды.

Қабылдау

Кенилвортты көптеген рецензенттер жақсы қарсы алды. Көпшілігі құрылымының ерекше тығыздығын, сарай сахналарының көркемдігін және Елизавета бейнесін құптады, бірақ оның кемшіліктерін айқын көрсетуге кейбір қарсылықтар болды. Сэр Хью Робсарттың қасіреттерін бейнелейтін тарау көбінесе әсерлі деп танылды, ал Лэмбурнның ерекше бейнесі де көзге түсті. Эмиге қатысты пікірлер әртүрлі болды, бірақ көпшілігі оның моральдық қадір-қасиетін жоғары бағалады. Тарихи Лестер кейбір жағымсыз ерекшеліктерінен Варни кейіпкеріне көшіріліп, ішінара тазартылғаны айтылды. Көптеген сыншылар жаңа романның ерекше драмалық сапасын мақтады, сондай-ақ қоғамдық сән-салтанат пен жеке қайғының кең таралған контрастына ризашылық білдірді.

Романның атауын түсіндіру

Атауы Уорвикширдегі Кенилворт қалашығындағы Дудлиге сілтеме жасайды. Роман Беркширде (қазіргі Оксфордшир) Абингдонға жақын орналасқан Камнор Плейспен басталады.

Тақырыптар

Кенилворт – өзімшілдік пен инабаттылық, амбиция мен махаббат арасындағы қайшылықты бейнелейтін роман. Эми мен Эрлдің екеуі де іштей өзімшілдік пен махаббатқа таласады, ал Варни мен Трессилиан осы екі қасиеттің ең шектен шыққан түрлерін көрсетеді. Бұл туындының ең бағалы тұсы – оның кейіпкерлерді сомдауы. Эрл – өзінің мақсаттарына жете алу үшін алдауға және басқа да жамандықтарға баруға дайын, бірақ оны құтқаратын бір нәрсе бар – ол Эмиді жақсы көреді және соңында өзінің мақтанышы мен амбициясынан бас тартып, олардың некесін мойындайды. Эми Робсарт – сүйкімді, ерке бала, оның трагедиялық жағдайы оған есейю мен нығайып өмірге қадам басуды үйретеді, бірақ осы сабақтар оны құтқару үшін кеш болады. Трессилиан – Эмидің адал, берік жаны, кітап бойы оны өзінен сақтап қалуға тырысады және соңында жүрегі ауырып қайтыс болады. Варни – осы туындының басты жауыз кейіпкері. Оның ашкөздігі мен амбициясы шексіз. Ол Эрлді билікті қолға алу үшін оның қалыпты жағдайынан тыс іс жасауға итермелейді және соңында Эми Робсартты өлтіреді.

Тарихи фактіден ауытқулар

Романның көп бөлігі Елизавета дәуірінің сарайын шынайы бейнелейді, бірақ Эми Робсарттың құлаудан қаза табуының жағдайы айтарлықтай өзгертілген, сондай-ақ көптеген оқиғалар Скотттың қиялының өнімі. Эми Робсарттың өлімі 200 жылдан астам уақыт бойы әртүрлі болжамдарға орын берді, ал 1810 жылы Камнор Плейс оның рухын тыныштандыру мақсатымен бұзылған деседі. Романның негізгі оқиғасы болған Кенилворттағы қабылдау 1575 жылы өтті, патшайымның таққа отыруы, Мэри, Шотландия патшайымының тақтан түсірілуі сияқты басқа оқиғалардан бері өткен жылдар туралы жиі айтылуы, романның сол жылы орын алатынын көрсетеді, бірақ Эми Робсарт 1560 жылдың 8 қыркүйегінде қайтыс болды. Лестердің алғашқы некесі, шындығында, құпия сақталған жоқ; 1578 жылдың қыркүйегінде Леттице Кноллиспен (ол 1565 жылымен флирттескен) құпия некеге отыруы 1579 жылы патшайымның ашуын тудырды. Уильям Шекспир, ол тіпті 1564 жылы дүниеге келмеген, 17-тарауда ересек адам ретінде және сарайда танымал тұлға ретінде, Эдмунд Спенсермен бірге жүргені айтылады, оның алғашқы маңызды туындысы – «Шепардес календары» 1579 жылға дейін жарияланбады; ал 16-тарауда Елизавета тіпті 1602 жыл шамасында жазылған «Тройлус пен Крессидадан» үзінді келтіреді. Сер Николас Блоунт кейіпкері негізінен Сер Кристофер Блоунтқа ұқсас, ол Эссекс графының үйіндегі лауазымды адам болған.

Романға сілтеме жасау

Летиция Элизабет Лэндонның «Королева Елизабеттің Кенилвортқа кіруі» атты поэтикалық суреті, Томас Алломның 1839 жылғы «Фишердің сурет салу бөлмесі» жинағындағы картинасының гравюрасына сілтеме жасайды және осы романның Эмисіне бастапқыдан-ақ қатысты («Жалғыз отыр әдемі ханым, мұнарада жалғыз»). Лэндон Скотттың романдарының жанкүйері болған. Бальзақтың 1841 жылғы «Урсуле Мируэ» романында зұлым Гупил жас заңгер Жеңіске ойсырап үйленуге қарсы ескертеді, әйелді «Варни Кенилворттағы Эми Робсартты құлатқандай» құлатумен қорқытады. Қаланың көптеген Уолтер Скоттқа жасаған сілтемелеріне орай, Эдинбургтағы Роуз-стритте 1904 жылы ашылған «The Kenilworth» атты паб бар. Орегон штатының Портленд қаласында Крестон-Кенилворт деп аталатын аудан бар, оның екінші бөлігі романның атымен аталған. Англияның Хэмпшир графтығындағы Хартли Винтни ауылының жанында орналасқан Эльветам қонақ үйі – Калторп барондарының бұрынғы үйлерінің бірі. Қонақ үйдің барында Кенилворт романының кейіпкерлерімен безендірілген әсем төбесі бар.

Аударма

Роман француз тіліне Жак Теодор Паризо (1783-1840) «Le château de Kenilworth» деген атпен аударған.