Кіріспе

Британ армиясының Таяу Шығыс командасын қорғау

Таяу Шығыс командасы, кейіннен Таяу Шығыс құрлық әскерлері деп аталды, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Мысырда құрылған британ армиясының құрамасы болды. Оның басты міндеті – британ құрлық әскерлеріне басшылық ету және Таяу Шығыс және Жерорта теңізінің шығыс аймағындағы британдық мүдделерді қорғау үшін тиісті теңіз және әуе күштерімен үйлестіру еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Таяу Шығыс командасы Жерорта теңізі бассейнінде және Таяу Шығыстағы әскери операцияларды қадағалады. Эль-Аламейн шайқасында Батыс Шөлдегі Оккупациялық күштер жеңілгеннен кейін және "Факел" операциясы барысында қосымша ағылшын-американдық күштердің жеткенінен кейін, құрлық әскерлерін басқару жаңадан құрылған Одақтас күштер штабына берілді.

Таяу Шығыс командалығының рөлі

1939 жылдың маусым айында Еуропадағы жағдайдың ушығуына байланысты Таяу Шығыс командованиесі Қайырда құрылды. Оның мақсаты – Жерорта теңізі мен Таяу Шығыс аймағындағы үш жеке армия командованиесі үшін соғыс кезінде орталықтандырылған басқару құрылымын қамтамасыз ету болды: Мысыр, Судан және Палестина/Трансиордания. Бейбіт кезеңде командование Мысыр, Судан, Палестина, Трансиордания және Кипрде орналасқан құрлық әскерлеріне билік жүргізді. Бірақ соғыс басталған жағдайда, командованиенің жауапкершілік аймағына Британдық Сомалиленді, Аден, Ирак және Парсы шығанағының жағалаулары да кіретін болды. Ұлыбританиядағы Оңтүстік командованиесінің қолбасшысы, генерал-лейтенант сэр Арчибальд Уэвелл, бас қолбасшы болып тағайындалды, ол 1939 жылдың шілдесінде лауазымына кірісіп, генерал шеніне ие болды. Империялық қорғаныс комитеті Таяу Шығыс командованиесінің бас қолбасшысы генерал-офицер лауазымын құрғанда, үш әскер түрінің де Жерорта теңізінің шығысы мен Таяу Шығысты қорғауға жауапты болуы керек деген шешім қабылдады. Таяу Шығыс командованиесі тек құрлық әскерлеріне билік ететін болғандықтан, Шығыс Үндістан станциясының теңіз қолбасшысы Жерорта теңізінің теңіз қолбасшысының болмаған жағдайында оның орнын басатын болды. 1941 жылдың 28 маусымында Оливер Литтелтон Таяу Шығыстағы мемлекеттік министр лауазымына тағайындалып, Таяу Шығысқа жіберілді, бұл Уэвеллдің алғашқы ұсынысына ұқсас лауазым болды. Оның міндеті – үш бас қолбасшыға қажетті саяси басшылықты, пропаганда, диверсиялық соғыс, қаржы және экономикалық соғыс жөнінде кеңес беру болды. Таяу Шығыс командованиесі құрылғаннан бастап Таяу Шығыс және Африкадағы француз әскерлерімен де үйлестіру жұмыстарын жүргізуі керек еді. Командованиеге түрік Бас штабымен, ал кейін грек Бас штабымен байланыс орнатуға рұқсат берілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылғы 30 тамызда Таяу Шығыс командованиесіне, егер олар Ұлыбритания мен Италия арасында соғыс жағдайы туралы ресми телеграмма алса, итальяндықтарға қарсы барлық қорғаныс шаралары мүмкіндігінше қақтығыс тудырмауға бағытталған болуы керек деген нұсқаулар берілді. 1939 жылғы қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан және Польшаның қыркүйек айында жеңіліске ұшырағаннан кейін, Балқан аймағынан Окпанның Таяу Шығыс және Шығыс Жерорта теңізіндегі британдық позицияларына шабуыл жасау қаупі күрт өсті. 1939 жылғы 19 қазанда Ұлыбритания, Франция және Түркия арасында өзара көмек көрсету туралы шартқа қол қойылды; Ұлыбритания атынан генерал-лейтенант Арчибальд Уэвелл қол қойды. Осы шартқа қол қойылғаннан кейін Таяу Шығыс командованиесі, сондай-ақ Корольдік теңіз күштері мен Корольдік әуе күштерінің өкілдері түрік бас штабымен келіссөздер жүргізуге уәкілеттік алды, ал 1940 жылғы наурыз айында тағы бір конференция өтті. Сонымен қатар, Уэвелл өзінің бағынышты командирлеріне Ұлыбританияның Италиямен жақын арада соғысқа түсуі мүмкін деген болжаммен операцияларды жоспарлауды бастауға бұйрық берді. Мысырдағы британдық күштердің командирі генерал-лейтенант Генри Мэтленд Уилсон Бардия мен Джагбубты (Ливия) басып алуды жоспарлады және арнайы күштерді пайдалану мүмкіндігін қарастырды. 1939 жылғы қазаннан кейін итальяндықтар агрессивті әрекеттер жасаған жоқ болғандықтан, 7-ші бронетанкті дивизия және басқа бөлімшелер майданнан алынып, шөлде оқу-жаттығулар жүргізілді. Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы тоғыз айында Таяу Шығыста тыныштық сақталды. Бұл Италияның 1940 жылғы 10 маусымда соғыс жариялауына және Шығыс Африка кампаниясының басталуына дейін жалғасты. Алайда, әскер санының аздығына қарамастан, Уэвелл итальяндықтардың шабуылдарына қарсы ғана емес, 1941 жылғы мамырға қарай итальяндықтарды жеңіп, олардың Шығыс Африкадағы Эритрея, Эфиопия және Итальяндық Сомалиленд колонияларын басып алуға қол жеткізді. Ирактағы жағдайдың шиеленісуіне байланысты, Уэвелл 1941 жылғы 9 наурызда Үндістанның Бас қолбасшысымен келісіп, Штаб басшыларына егер елде шайқас болса, ол "алғашқыда Үндістанның бақылауында" жүргізілуі керек деп ұсынды. Осы уақытта Уэвелл нацистік Германияға жақын тұрған топтардың мемлекеттік төңкерісін тоқтату үшін Иракқа күш жіберді. 1941 жылғы маусымда ол Сирия мен Ливанға басып кіруге және оларды басып алуға бұйрық берді, бұл Виши Франциясының бақылауындағы аймақтар арқылы немістердің Иракқа әрі қарай қолдау көрсетуіне жол бермеу үшін жасалды. Шілдеде ол солтүстіктен совет әскерлерімен бірлесіп, мұнай кен орындарын қорғау үшін Иранға ағылшын-совет күштерін басып кіргізді. 1942 жылғы тамызда Иран мен Ирак Таяу Шығыс командованиесінен бөлініп, жеке Персия және Ирак командованиесіне қосылды. Батыс шөлде 1941 жылғы ақпанда британдықтар Ливиядағы соңғы итальяндық күштерді басып алуға жақын болды. Бұл Африкадағы Окпанның бақылауын тоқтатуға мүмкіндік берген болар еді. Бірақ соғыстың бағыты британдықтарға қарсы өзгерді, өйткені немістер Балқан арқылы шабуыл жасап, Криті басып алды. Немістер Эрвин Роммель басқаратын Африка корпусымен Ливиядағы итальяндықтарды күшейтті, ал британдықтар одан әрі жеңіліске ұшырады. Уэвелл мен Очинлек өзара қызметін ауыстырды, Клод Очинлек Таяу Шығыстағы Бас қолбасшы болды, ал Уэвелл Үндістандағы Бас қолбасшы болды. Очинлек басшылығымен ағылшын 8-ші армиясы неміс Африка корпусы мен итальяндық армияға қарсы генерал сэр Алан Каннингем мен генерал-лейтенант Нил Ричи басшылығында күресті. Ричи Роммельден жеңілгеннен кейін қызметтен босатылды. Очинлек жеке басшылықты өз мойнына алды және итало-неміс күштері Эль-Аламейн шайқасының бірінші кезеңінде тоқтатылды. "Аук" деп әскерлерінде белгілі болған ол, армияның қалыптасқан консервативтілігімен күресіп, армияның бронетанктік және жаяу әскер бөлімдерін неміс үлгісінде біріктіре алмай, тек шектеулі жетістікке жетті. Роммельдің қарсыласы Очинлек (және оның алдыңғысы Уэвелл) үнемі саяси араласуларға ұшырады. 1941 жылдың соңы мен 1942 жылдың басында ол премьер-министр Уинстон Черчилльден көптеген жеделхаттар мен нұсқаулар алды. Черчилль Очинлектің шабуылға шығуын үнемі талап етті. Мысыр мен Киренаикадағы әскери сәтсіздіктерге көңілі толмаған ол 1942 жылғы қарашаға жоспарланған Солтүстік Африкаға (Operation Torch) ағылшын-американдық десанттарынан бұрын британдық жеңіске жеткісі келді. 1942 жылғы тамызда, 8-ші армия Эль-Аламейндегі бірінші шайқастан кейін толыққанды түрде шаршағаннан кейін, Черчилль Каирге ұшып келді, формальды түрде Очинлекпен кеңесу үшін, бірақ Ұлыбританиядан кеткенге дейін-ақ шешімін қабылдаған болатын. Черчилль Очинлекті қызметтен босатып, ол Черчилльдің өзінің бұйрықтарына бағынудан бас тартқаны үшін болды деп саналады. Оның орнына генерал сэр Гарольд Александер Таяу Шығыстағы Бас қолбасшы, ал генерал-лейтенант Уильям Готт 8-ші армияның командирі болып тағайындалды, бірақ қызметке кіріспей тұрып Мысырда қаза тапты. Готт қайтыс болғаннан кейін генерал-лейтенант Бернард Монтгомери 8-ші армияның командирі болып тағайындалды. Очинлекке Таяу Шығыс командованиесінен бөлініп жатқан Персия және Ирак командованиесін басқару ұсынылды, бірақ ол бұл қызметті қабылдауға жарамсыз деп санады, оның орнына генерал-лейтенант Генри Мэтленд Уилсон келді. Александер Монтгомеридің Эль-Аламейн шайқасының екінші кезеңіндегі жеңісіне жетекшілік етті. 1943 жылғы қаңтарда Operation Torch күштері мен Батыс шөлдегі күштер Тунис кампаниясында кездескеннен кейін ол генерал Дуайт Д. Эйзенхауэрдің Одақтас күштерінің Бас штабында (AFHQ) орынбасары болды. 8-ші армия AFHQ басшылығына өткеннен кейін Таяу Шығыс командованиесінің маңызы азайды. Александердің орнына генерал Уилсон Бас қолбасшы болып тағайындалды және оның қызметі кезеңінде тек бір маңызды операция жүргізілді: 1943 жылғы қыркүйектен қарашаға дейін сәтсіз аяқталған Додеканес кампаниясы. Таяу Шығыс командованиесінің соңғы әрекеті 1945 жылғы мамыр мен маусым аралығындағы Ливан дағдарысы кезінде болды, оның барысында британдық және үнділік әскерлер Сирияға сәтті басып кіріп, француз күштерін казармаға қайтарды.

1945 жылдан бастап Таяу Шығыс құрлық әскерлері

1945 жылдан кейін Таяу Шығыс командованиесі Таяу Шығыс құрлықтық күштері ретінде қайта құрылды. Таяу Шығыс құрлықтық күштері 1957 жылға дейін 10-шы бронедивизияға қосылған 25-ші бронедивизиясымен (Ливиядағы күштер) және 1-ші жаяу әскер дивизиясы (Ұлыбритания), 3-ші жаяу әскер дивизиясы, Корольдік драгундары; 4-ші Корольдік танк полкі; 43-ші LAA полкі RA; 71-ші ауыр зениттік полк, Корольдік артиллерия, үш сигнал полкі және басқа да күштерге 1950 жылдардың басына дейін Суэц каналы аймағында басшылық етті. 2-ші сымсыз полкі Корольдік сигналдар Кипрде орналасқан. 1951 жылдың қазан айында Суэц каналы аймағында 1-ші жаяу әскер дивизиясы 1-ші (Гвардиялық), 2-ші және 3-ші бригадалардан тұрды; ол 1955 жылдың күзінде Ұлыбританияға оралды (Лорд және Уотсон, Корольдік сигнал корпусы: корпустың бөлімше тарихы, 25) – 1-ші бригададан басқа. Суэц базасының аумағы өте маңызды деп есептелді. Басқа да маңызды артықшылықтарының ішінде, GHQ MELF Қорғаныс министрлігіне Абу Суэйр әуежайының ұзартылған ұшу-қону жолағымен, Ұлыбританияда орналасқан Стратегиялық әуе командованиесінің ұшақтарына жетпейтін советтік нысаналарды бомбалау үшін U.S. B-29 Superfortress бомбалаушыларын орналастыруға болатынын хабарлады. Мұхаммед Нагиб пен Гамал Абдель Насер басқаратын "Еркін офицерлер" 1952 жылғы Мысыр төңкерісінде Мысыр королі Фарукты құлатты. Содан кейін "Еркін офицерлер" 1954 жылғы 19 қазанда Ұлыбританиямен англо-египеттік келісімге қол қойды. Онда британдық әскерлердің Суэц базасынан кезең-кезеңмен эвакуациялануы, 20 ай ішінде (яғни 1956 жылдың маусымында) барлық әскерлерді шығаруға келісім, базаны күтіп ұстауды жалғастыру және Ұлыбританияға жеті жыл бойы қайта оралу құқығы берілді. 1954 жылдың желтоқсанында МЭЛФ штаб-пәтері Кипрге көшірілді. Таяу Шығыста Кеңес Одағымен болашақ соғыс жағдайында маңызды деп саналған Суэц каналы базасының аумағында британдық ықпалды сақтау үшін компромистік шешім ретінде Канал аймағындағы қойма аймағын арнайы ұйымдастырылған британдық азаматтық мердігерлерге беру ұйғарылды. Суэц каналы мәселесі бойынша британдық-египеттік қарым-қатынастардың нашарлау қаупі күшейген кезде, 1955 жылдың 20 қыркүйегі мен 30 желтоқсаны аралығында МЭЛФ (және Таяу Шығыс Әуе күштері) Канал аймағындағы барлық қоймалар мен шеберханалар мердігерлерге берілді. Олардың ішінде Тель-эль-Кебирдегі 2-ші базалық шеберхана, 5-ші базалық қару-жарақ қоймасы және базалық көлік қоймасы; Абу-Сұлтанның Деверсоир әуе базасының жанындағы 9-шы базалық оқ-дәрі қоймасы; және инженерлік база тобы (мүмкін, Суэц пен Фанарадағы 8-ші және 9-шы инженерлік қоймалар базалық қоймаларын қамтитын). Басқа да мекемелерге 33-ші жабдықтау резервтік қоймасы және 10-шы базалық қару-жарақ қоймасы кірді. 4-ші әуе құрамасының сигнал полкі 1955 жылы Мысырдағы Абисстен Кипрдегі Акротириге, ал 3-ші GHQ сигнал полкі Моаскардан Кипрдегі Эпископиге көшірілді. Британдықтардың соңғы әскерлік бөлімі Порт-Саидтен кеткен 2-ші батальон, Гренадир гвардиясы болды. Алайда, басқа бір деректе 2-ші Гренадир гвардиясының негізгі бөлігі 1956 жылдың 24-25 наурызында кемемен кеткені (олар Порт-Саидтағы гольф-лагерінде орналасқан), ал қалған артқы күзет ротасы 1956 жылдың 2 сәуірінде Әбу Суэйрден әуемен кеткені тізімделген. Киппинг британдық әскерлердің соңғы күні 1956 жылдың 13 маусымы деп жазады, бұл жаяу әскерге қарағанда логистикалық бөлімшелерді білдіруі мүмкін. 1954 жылдың наурыз айында Судандағы британдық әскерлер Хартумда орналасқан бір батальоннан тұрды, олар тікелей генерал-губернаторға есеп берді. Генерал-губернатордың әскери қолбасшысы Судандағы британдық әскерлеріне басшылық ететін генерал-майор болды, ол сонымен қатар Судан қорғаныс күштерінің қолбасшысы болды. Бұл лауазымға 1950 жылдан бастап генерал-майор Реджинальд "Калли" Скуонс тағайындалды. Соңғы британдық әскерлер, 1-ші батальон Корольдік Лестершир полкі, елден 1955 жылдың 16 тамызында кетті. 1955 жылдың тамызының соңына қарай барлық британдық әскерлер кетіп қалды. 1960 жылдың сәуір айында Таяу Шығыс құрлықтық күштері Ливия және Триполитания аймағына; Киренаика аймағына; Кипр округіне; және Британ әскерлері Мальтасына қайта ұйымдастырылды. 1961 жылдың наурыз айында МЭЛФ штаб-пәтері Аденге көшіріліп, Арабия түбегіндегі британдық күштерді сіңірді.