Балауыз мүсіндер мұражайы

Кіріспе

Танымал адамдардың балауыздан жасалған мүсіндерін көрсететін музей.

Балауыздан жасалған мүсіндер музейі немесе балауыздан жасалған мүсіндер жинағы әдетте тарихтан және заманауи тұлғалардан жасалған балауыздан жасалған мүсіндерден тұрады, олар тірідей поздарда, нағыз киімдермен көрсетіледі. Кейбір балауыздан жасалған мүсіндер музейлерінде "Қорқыныш палатасы" деп аталатын арнайы бөлім бар, онда қорқынышты экспонаттар қойылған. Кейбір жинақтар мамандандырылған, мысалы, бір кезде медициналық қызметкерлерді оқыту үшін қолданылған балауыздан жасалған медициналық модельдер жинақтары. Көптеген мұражайлар немесе тарихи үйлердегі көрмелер, тіпті балауыздан жасалған мүсіндер музейлері болмаса да, олардың көрмелерінің бір бөлігі ретінде балауыздан жасалған фигураларды пайдаланады. Балауыздан жасалған мүсіндер музейлерінің тарихы кем дегенде 18 ғасырдың басына дейін жетеді, ал патшалық әулеттердің балауыздан жасалған бейнелері мен олардың қабірлерінде қойылған басқа да тұлғалар бұрыннан-ақ туристерді қызықтырған.

1800 жылға дейінгі тарих

Шынайы киім киген, нақты өлшемдегі балауыздан жасалған мүсіндерді жасау еуропалық патшалық әулеттердің жерлеу салтынан туындады. Орта ғасырларда патшалық жерлеу рәсімінде мәйітті толық киінген күйінде табыттың үстіне шығару қалыпты жағдай болған, бірақ ыстық ауа райында бұл кейде жағымсыз салдарға әкелді. Сондықтан, осы мақсат үшін балауыздан мүсін жасау әдеті пайда болды, қайтадан нақты киім кигізіп, тек бас және қолдарға балауыз модельдер қажет болды. Жерлеуден кейін олар көбінесе қабірдің жанында немесе шіркеудің басқа жерінде қойылып, келушілер үшін танымал орынға айналды, көру үшін ақы төлеу қажет болатын. Лондондағы Вестминстер аббаттығының мұражайында Англияның Эдуард III-нің (1377 жылы қайтыс болған) ағаштан жасалған бейнесі, сондай-ақ теңізшіл батыр Горацио Нельсон және Фрэнсис Стюарт, Ричмонд герцогинясы сияқты тұлғалардың британдық патшалық жерлеу мүсіндерінің жиынтығы сақталған, оның попугайы да сақталған және көрмеге қойылған. 1680 жылы Карл II-нің жерлеу рәсімінен бастап олар енді табытқа қойылмай, кейін көрсету үшін жасалатын болды. Еуропалық сарайларда, Франция сияқты, балауыз мүсіндер жасау танымал болды. Антуан Бенуа (1632–1717) – француз сарай суретшісі және король Людовик XIV-нің балауыз мүсіншісі. Ол Париждегі резиденциясында француз корольдік айналасының 43 балауыз мүсінін көрмеге қойды. Содан кейін король мүсіндерді Францияның барлық аймақтарында көрсетуге рұқсат берді. Оның еңбегі соншалықты жоғары бағаланғандықтан, 1684 жылы Англия королі Джеймс II оны Англияға шақырды. Ол Англия королінің және оның сарайының мүшелерінің шығармаларын жасады. Ресейдің Петр I Ұлының итальян суретшісі жасаған отырған мүсіні сақталған, себебі патша Версаль сарайында көрген мүсіндерге қатты әсерленген. Дания сарай суретшісі Иоганн Соломон Валь шамамен 1740 жылы Дания королі мен королевасының мүсіндерін жасады. 1711 жылы Мэри ханым Лондонның Флит-стрит көшесінде ашқан «Англия корольдік сарайының қозғалмалы балауыз жұмыстары» – 140 өмірлік мүсіндерден тұратын музей немесе көрме, кейбіреулері сағат механизмімен қозғалатын бөлшектерімен жабдықталған, өте табысты болды. Француз сарайының балауыз мүсіншісі Филипп Куртиус 1770 жылы Парижде «Cabinet de Cire» атты туристік орталық ашты, ол 1802 жылға дейін ашық болды. 1783 жылы ол «Ұлы ұрылар үңгірі» («Caverne des Grands Voleurs») қосты, ол ертедегі «Қорқыныш бөлмесі» болды. Ол өзінің коллекциясын өзінің шәкірті Мари Тюссоға қалдырды, ол француз революциясы кезінде өлімге кесілген патшалық тұлғалардың бетперделерін жасады.

The making of life size wax figures wearing real clothes grew out of the funeral practices of European royalty. In the Middle Ages it was the habit to carry the corpse, fully dressed, on top of the coffin at royal funerals, but this sometimes had unfortunate consequences in hot weather, and the custom of making an effigy in wax for this role grew, again wearing actual clothes so that only the head and hands needed wax models. After the funeral these were often displayed by the tomb or elsewhere in the church, and became a popular attraction for visitors, which it was often necessary to pay to view. The Westminster Abbey Museum in London has a collection of British royal funeral effigies made of varying materials going back to that of Edward III of England's wooden likeness (died 1377), as well as those of figures such as the naval hero Horatio Nelson, and Frances Stewart, Duchess of Richmond, who also had her parrot stuffed and displayed. From the funeral of Charles II in 1680 they were no longer placed on the coffin but were still made for later display. In European courts including that of France the making of posed wax figures became popular. Antoine Benoist (1632–1717) was a French court painter and sculptor in wax to King Louis XIV. He exhibited forty three wax figures of the French Royal Circle at his residence in Paris. Thereafter, the king authorized the figurines to be shown throughout France. His work became so highly regarded that James II of England invited him to visit England in 1684. There he executed works of the English king and members of his court. A seated figure of Peter the Great of Russia survives, made by an Italian artist, after the Tsar was impressed by the figures he saw at the Chateau of Versailles. The Danish court painter Johann Salomon Wahl executed figures of the Danish king and queen in about 1740. The 'Moving Wax Works of the Royal Court of England', a museum or exhibition of 140 life size figures, some apparently with clockwork moving parts, opened by Mrs Mary in Fleet Street in London was doing excellent business in 1711. Philippe Curtius, waxwork modeller to the French court, opened his Cabinet de Cire as a tourist attraction in Paris in 1770, which remained open until 1802. In 1783 this added a Caverne des Grands Voleurs ("Cave of the Great Thieves"), an early "Chamber of Horrors". He bequeathed his collection to his protégée Marie Tussaud, who during the French Revolution made death masks of the executed royals.

Белгілі балауыз музейлері

Тарихи тұрғыдан Лондонмен байланысты Мадам Тюссо – балауыз музейлерімен байланысты ең танымал атау, бірақ кейде ойланғандай, ең алғашқы балауыз музейі емес. 1835 жылы Мадам Тюссо өзінің алғашқы тұрақты көрмесін Лондонның Бейкер-стритте ашты. XIX ғасырдың соңында көптеген ірі қалаларда Париждегі Гревен мұражайы немесе Гамбургтегі Паноптикум сияқты коммерциялық балауыз музейлері болды. ХХ ғасырдың соңында олар үшін басқа аттракциондармен бәсекелесу қиындады. Бүгінде Амстердамдағы Дам-сквердегі, Берлиндегі, Гонконгтағы, Шанхайдағы Мадам Тюссо музейлері және АҚШ-тағы бес жерде: Лас-Вегастағы Венеция қонақ үйі, Нью-Йорктегі Таймс-сквер, Вашингтон, Сан-Францискодағы Балықшылар кемежайы және Голливудта орналасқан. Техас штатының Сан-Антонио қаласында Луи Тюссоның балауыз музейі тарихи Аламоның қарама-қарсысында орналасқан. Басқалары Ниагара шарлауығының Канада жағында және Гранд-Прейри, Техас штатында орналасқан. Ең танымал балауыз музейлерінің бірі – Фатимада орналасқан Мәсіхтің өмірі музейі. Фатима – Португалияда болған деп есептелетін Мәриямның көрінісімен халықаралық деңгейде танымал қала. Лондондық компанияның директоры Тони Джулиус, ол балауыз мүсіндерін жасаған және Мадам Тюссо музейінің бұрынғы серіктесі, оны әлемдегі үшінші ең жақсы балауыз мұражайы деп санайды. Онжылдықтар бойы АҚШ-тағы ең танымал балауыз музейлерінің бірі – Буэна-Парктегі (Калифорния штаты) Кнотттың Бери фермасына жақын орналасқан Мовиленд балауыз музейі. Музей 1962 жылы ашылған. Жылдар бойына мұнда шоу-бизнестің танымал тұлғаларының көптеген бейнелері қосылды. Бірнеше жұлдыздар балауыздан жасалған бейнелердің ашылуына қатысты. Музей 2005 жылғы 31 қазанда жабылып, көп жылдар бойы келушілердің саны азайды. Алайда, АҚШ-тағы ең ұзаққа созылған мұражай – Голливудта орналасқан Голливудтық балауыз мұражайы, Калифорнияда, ол танымал фильмдердегі рөлдерімен байланысты киноактерлердің кейіптерін дерлік ерекше көрсетеді. Бұл музейлер тобында Миссури штатының Брэнсон қаласындағы Голливуд балауыз мұражайы Брэнсон, Теннесси штатының Пиджон Фордж қаласындағы Голливуд балауыз мұражайы Пиджон Фордж және Оңтүстік Каролина штатының Мертл Бич қаласындағы Голливуд балауыз мұражайы Мертл Бич бар. Бастапқы орны 1960 жылдардың ортасында дамығандықтан, бұл музейлер тобы 20-ғасырдың соңындағы балауыз музейлеріне келушілердің азаю үрдісіне қарсы шықты. Брэнсон орны 2008 және 2009 жылдары едәуір кеңейтіліп, қайта жаңғыртылды, анимациялық аттракцион мен айналы лабиринт қосылды. Тағы бір танымал балауыз музейі – Луизиана штатының Нью-Орлеанс қаласындағы Музей Конти балауыз музейінде қаланың тарихын бейнелейтін балауыз фигуралары, сондай-ақ қорқынышты фильмдер мен әдебиеттегі әйгілі кейіпкерлердің балауыз фигуралары бар "Құпия бөлме" бөлімі бар. Қазіргі уақытта бұл мұражай жабық, өйткені Конти ғимараты пәтерлерге айналдырылуда. Музей Жазланд ойын-сауық паркінде жақын арада қайта ашылуы тиіс. АҚШ-тағы тағы бір танымал балауыз мұражайы – Калифорния штатының Сан-Франциско қаласындағы Балықшылар кемежайындағы балауыз мұражайы. BibleWalk – Огайо штатының Мэнсфилд қаласында орналасқан христиандық балауыз музейі. Ол өзінің діни көріністерінде атақтылардың балауыз фигураларын қолданғаны үшін назар аударды, бастапқыда жаңа балауыз фигуралары тым қымбат деп саналған кезде шығындарды үнемдеу шарасы болды. 2008 жылы шілдеде Ескі Гоаның тарихи жерінде діни мүсіндер жинағы бар тағы бір филиал ашылды. Мадам Тюссо 2017 жылы Нью-Делиде Үндістандағы алғашқы мұражайын ашты.

Madame Tussauds, historically associated with London, is the most famous name associated with wax museums, although it was not the earliest wax museum, as is sometimes thought. In 1835 Madame Tussaud established her first permanent exhibition in London's Baker Street. By the late 19th century most large cities had some kind of commercial wax museum, like the Musée Grévin in Paris or the Panoptikum Hamburg, and for a century these remained highly popular. In the late 20th century it became harder for them to compete with other attractions. Today there are also Madame Tussauds in Dam Square, Amsterdam; Berlin; Madame Tussauds Hong Kong; Shanghai; and five locations in the United States: the Venetian Hotel in Las Vegas, Nevada, Times Square in New York City, Washington, D. C., Fisherman's Wharf in San Francisco and Hollywood. Louis Tussaud's wax museum in San Antonio, Texas, is across the street from the historic Alamo. Others are located on the Canadian side of Niagara Falls, and Grand Prairie, Texas. Among the most notable wax museums is the Life of Christ Museum located in Fatima, the city internationally known for the phenomenon of the apparitions of the Virgin Mary that allegedly occurred in Portugal. Tony Julius, director of the London company that manufactured the wax figures and former collaborator of the Madame Tussauds Museum, considered it the third best wax museum in the world. One of the most popular wax museums in the United States for decades was The Movieland Wax Museum in Buena Park, California, near Knott's Berry Farm. The museum opened in 1962 and through the years added many wax figures of famous show business figures. Several stars attended the unveilings of the wax incarnations. The museum closed its doors on October 31, 2005, after years of dwindling attendance. However, the most enduring museum in the United States is the Hollywood Wax Museum located in Hollywood, California which features almost exclusively figures of movie actors displayed in settings associated with their roles in popular movies. This group of museums includes Hollywood Wax Museum Branson in Branson, Missouri along with Hollywood Wax Museum Pigeon Forge in Pigeon Forge, Tennessee and Hollywood Wax Museum Myrtle Beach in Myrtle Beach, South Carolina. With the original location having been developed in the mid 1960s, this group of museums went against the late 20th century trend of declining wax museum attendance, with the Branson location having undergone a substantial expansion and remodeling in 2008 and 2009 including an animated ride and a mirror maze. Another popular wax museum is the Musée Conti Wax Museum in New Orleans, Louisiana, which features wax figures portraying the city's history as well as a "Haunted Dungeon" section of wax figures of famous characters from horror films and literature. This museum is currently closed as the Conti building is being converted into condos. The museum should reopen at Jazzland Theme Park some time in the future. Another popular wax museum in the U. S. is the Wax Museum at Fisherman's Wharf in San Francisco, California. BibleWalk is a Christian wax museum in Mansfield, Ohio. It has received attention for its use of celebrity wax figures in its religious scenes, originally a cost saving measure when new wax figures were deemed too expensive. Another branch opened in July 2008 at the historical site of Old Goa with a collection of religious statues. Madame Tussauds opened its first museum in India at New Delhi in 2017.