Кіріспе

Нарбонн (фр. Narbonne) — Францияның Окситания аймағындағы коммуна және префектура. Ол Париж қаласынан шамамен 750 шақырым қашықтықта, Ауде департаментінде орналасқан, және осы департаменттің префектурасы болып табылады. Жерорта теңізінің жағалауынан шамамен 15 шақырым жерде жатқан Нарбонн тарихи тұрғыдан өте гүлденген порты болған. 14 ғасырдан бастап Ауда өзенінің арнасының өзгеруіне байланысты маңызы төмендеген. Нарбонн Ауде департаментіндегі ең ірі коммуна, бірақ департаменттің астанасы – Каркассон қаласы, ол Нарбонннан кіші.

География

Нарбонна қаласы орталығы арқылы өтетін Канал де ла Робин арқылы жақын маңдағы Canal du Midi және Од өзендерімен байланысты. Ол Монпелье мен Ним қалаларын Перпиньянға және шекара арқылы Испанияның Барселона қаласына жалғайтын A9 тас жолына өте жақын орналасқан. Сонымен қатар, жақында жаңартылған теміржол стансасы бар, ол Испанияға, Парижге және Кале қаласына TGV пойызымен қатынайды, ал ол өз кезегінде Eurostar пойызымен байланысады. Нарбонна Нарбонна жағажайынан (плаж) 10 км қашықтықта, ал ең жақын ашық су, Ла-Наутик, 2 км жерде орналасқан, бірақ онда құмның орнына кесек тастар бар.

Этимология

Қаланың бастапқы атауы Нарбоның шығуы ежелгі заманның тоңырлығында жоғалған, және ол қазіргі елді мекеннің немесе оның тұрғындарының орналасқан жеріне жақын темір ғасырындағы бекініске сілтеме жасауы мүмкін. Бұл аймақ туралы ең ерте мәліметтерді грек Гекатаей Милеттен б.з.д. V ғасырында қалдырған, ол оны сол кездегі кельт порты және сауда орталығы деп атап, тұрғындарына Ναρβαῖοι деген ат берген. Ежелгі жазуларда бұл атау кейде латын тілінде, ал кейде иберия тілінде Недхена деп көрсетілген.

Римдіктердің билігі

Нарбонна Рим республикасы б.з.д. 118 жылы Галлияда Colonia Narbo Martius, немесе кеңінен танымал Нарбо ретінде құрылды және жаңадан құрылған Галлия Трансальпина провинциясының астанасы болды. Ол Италия мен Испанияны байланыстыратын Галлиядағы алғашқы римдік жол – Виа Домиция жолында орналасқан, бұл жол осы отар құрылған кезде салынған. Географиялық тұрғыдан Нарбон өте маңызды торап нүктесінде орналасқан, себебі Виа Домиция Аквитания жолымен байланысты, ол Толоса және Бурдигала арқылы Атлантика мұхитына қарай бағытталған. Сонымен қатар, Ауда өзені қаладан өтеді. Юлий Цезарьдің X Эвестрис легионының аман қалған әскерилеріне қазіргі Нарбонна деп аталатын аймақта жерлер берілді. Саяси тұрғыдан Нарбон Массилияға (Марсель) қарсылас ретінде маңызға ие болды. Юлий Цезарь өзінің 10-шы легионының ветерандарын сол жерге орналастырды және Марсель Помпейді қолдап тұрғанда оның портын дамытуға тырысты. Нарбонның өнімдерінің ішінде розмарин гүлінің балы римдіктер арасында әйгілі болды. Кейіннен Галлия Трансальпина провинциясы қаланың атымен Галлия Нарбоненсис деп аталды, ал Нарбон оның астанасы болды. Қуатты әкімшілік орталығы болғандықтан, қала экономикалық және сәулеттік дамуға жете алды. Сол кезде қалада 30 000–50 000 адам тұрған, ал мүмкін 100 000-ға дейін жеткен болуы мүмкін.

Визиготтар тұсында

Гидацийдың мәліметінше, 462 жылы жергілікті әскери жетекші қаланы қолдау алмасу шартымен вестготтарға тапсырды; осының нәтижесінде қаладағы рим үкімшілігі аяқталды. Бұдан кейін қала вестготтардың Септимания провинциясының астанасы болды, Войль шайқасынан (507) кейін ғана франктардың шабуылына тойтарыс бере алған территория еді. 531 жылы франк корольі Хильдеберт I Септиманияға шапқындап, Нарбоннаның жанында вестгот корольі Амаларикті жеңіп, қаланы басып алды. Бірақ Хильдеберттің Каталонияға жасаған келесі шабуылы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Амалариктің ізбасары Теодис Нарбоннаны қоса алғанда, Септиманияның бай провинциясын қайта иеленді. 711/712 жылдары Толедо мен Барселонаны жоғалтқаннан кейін вестготтардың соңғы екі корольі Агила II және Ардо Нарбоннаға шегінді, онда олар 716 жылға дейін мұсылман шабуылдарына қарсы тұра алды.

Арабтардың тұсында

719 жылдан 759 жылға дейін 40 жыл бойы Нарбонна Омейяд халифатының бір бөлігі болды. Омейяд әкімі Аль-Самх 719 жылы Нарбоннаны вестготтар мемлекетінен жаулап алды.

Каролингтер тұсында

Каролингтерден шыққан Пипин Ұзын 759 жылы Нарбон қаласын арабтардан жаулап алды, содан кейін ол Каролингтердің Нарбон виконттығының бір бөлігіне айналды. Ол Бағдат халифатынан белгілі еврейлерді Нарбонға қоныстандырып, Батыс Еуропа үшін маңызды еврей оқу орталығын құруға шақырды. 12 ғасырда Нарбон графы Эрменгардтың (1134-1192 жылдары билік еткен) сарайы сарайлық махаббат рухы қалыптасқан маңызды мәдени орталықтардың бірі болды. Тарихшы Артур Цукерман 1973 жылы «Феодалдық Франциядағы еврей княздығы» атты кітабында 8-10 ғасырларда Нарбонға негізделген еврей вассал княздығы болғанын айтты. Бұл княздық, 759 жылы Аль-Андалустан Нарбонды жаулап алудағы еврейлердің көмегі үшін Каролинг патшасы Пипиннің оларға берген алғыс сыйлығы еді. Алайда, бұл мәселе даулы, кітап басқа тарихшылар тарапынан сынға ұшырады.

Шапанның астында

11-12 ғасырларда Нарбоннада маңызды еврей түсіндіру мектебі болды, ол сарфат (жаңа еврей тілі) және шуадит (прованс еврей тілі) тілдерінің өркендеуіне және дамуына шешуші рөл атқарды. Яһудилер шамамен 5 ғасырдан бері Нарбоннаға қоныстанған, ал 12 ғасырда олардың саны 2000-ға жуық адамды құрады. Осы кезеңде Нарбонна Талмуд еңбектерінде өз ғалымдарымен байланысты жиі еске алынды. Толедолық Абрахам ибн Дауд сияқты бір дереккөз оларды Вавилондық жер аударылғандармен тең маңызды деп бағалайды. 12-13 ғасырларда қауым бірнеше өрлеу мен құлдырау кезеңдерін бастан өткізіп, соңында ұзаққа созылған төмендеуге ұшырады.

Нарбон өзенінен және портынан айырылды

Нарбонның өзі 14 ғасырда түрлі себептерден қанағаттандырмай, баяу құлдырап кетті. Олардың бірі – Ауда өзенінің бағытының өзгеруі, бұл кеме қатынасы үшін маңызды жолдың лайлануына әкеп соқты. Көне заманда Атакс деп аталған бұл өзеннің Салельс маңында екі негізгі арнасы болды: біреуі Нарбон арқылы оңтүстікке қарай, содан кейін Клапп тауына жақын теңізге, екіншісі – қаланың шығысына қарай, өзеннің қазіргі сағасына жақын Вендредегі көлге дейін шығысқа қарай ағып жатты. Римдіктер Салельс маңында бөгет тұрғызып, өзеннің кеме жүзуге қолайлы болуын қамтамасыз еткен. Сонымен қатар, өзенді сазды дельта арқылы теңізге дейін арнамен жүргізіп, су жолын жақсартты (сол кездегідей, қазір де бұл канал Робин деп аталады). 1320 жылы болған күшті су тасқыны бөгетті жойып жіберді. Ауда өзенінің жағалаудан асып кетуінің тарихы ұзаққа созылған. Порт өркендеген кезде, жағалауға дейінгі қашықтық шамамен 300 метрді құрады, бірақ сол кезде өзен толып аққанда теңізге шығу жолы жеткілікті терең болды, бұл порт пен қала арасындағы байланысты тұрақсыз етті. Дегенмен, жүктерді порттардан құрлықпен және шағын баржалармен тасымалдау оңай болды (бірнеше порт болды: негізгі порт және ірі кемелерге арналған алдыңғы порттар; шындығында, теңізден көлге, содан кейін өзенге қарай кеме жүзу мәселесі үнемі туындап отырды). Сонымен қатар, оба және Эдуард, Қара ханзаданың шабуылы да көп зиян келтірді. Басқа порттардың дамуы да осы құлдырауға себеп болды.

Нарбонна соборы

Қасиетті Юст және Пасторға арналған Нарбонн соборы Нарбонн қаласының тағдырындағы кенеттен және күрт өзгерістің айқын дәлелін көрсетеді. Собордың арт жағындағы құрылыстың аса зор жоспары тоқтап қалған – Франциядағы ең биік соборлардың бірі салынбай қалған. Бұның себептері көп, бірақ ең маңыздысы – соборды аяқтау үшін қала қабырғасын бұзу қажет болды. 14 ғасыр оба ауруын және 5 ғасырдағы (визиготтарға дейінгі) қабырғаларды сақтап қалудың көптеген себептерін әкелді. Дегенмен, хор, бүйірлік шатырлар, сакристика және аула толығымен сақталған. Собор енді епископ немесе архиепископтың резиденциясы болмаса да, қаланың католик халқы үшін негізгі құдайға сыйынған орын болып табылады және маңызды туристік орталыққа айналған.

Канал де ла Робиннің құрылысы

Алтыншы ғасырдан бастап маңызды сауда байланысын сақтап қалуға тырысқан Нарбонн халқы, Ауда өзенінің теңізге қарайғы қалдықтарын қайта жаңартуға қымбат жұмыстарды бастады, осылайша өзен шектеулі су айдыны бар кемелерге жүзуге жарамды болып қала берді және Корольдік каналмен байланыс құрады. Бұл ауқымды жоба 1776 жылы Canal de la Robine каналының салынуына әкелді, ол Canal de Jonction арқылы Canal du Midi (сол кезде Корольдік канал деп аталған) каналымен қосылды. 19-шы ғасырда Францияның оңтүстігіндегі канал жүйесі тауарларды жылдам тасымалдауға мүмкіндік берген, кеңейіп келе жатқан теміржол желісімен бәсекелесуге мәжбүр болды. Каналдар шарап саудасының гүлденуіне қолдау көрсеткендіктен, маңыздылығын сақтап қалды. Рим дәуірінен бері құлдыраса да, Нарбонн өзінің маңызды, бірақ шектеулі сауда жолы ретіндегі рөлін сақтап келді. Бұл жағдай соңғы ғасырларда да жалғасуда.

Спорт

Нарбонн қаласында 1907 жылы құрылған RC Narbonne регби одағының командасы орналасқан. Бұл Францияның тарихи командасы, Нарбон екі рет Францияның бірінші лигасының чемпионы атанды және 2001 жылы Еуропа финалға жетті. Олар Parc des Sports Et de l'Amitié стадионында ойнайды (сыйымдылығы 12 000 орын). Олар қызғылт сары және қара түстердегі киім киеді.

Көлік

Нарбонна теміржол вокзалы Париж, Барселона, Тулуза, Марсель және көптеген аймақтық бағыттарға тікелей қатынайды. Citibus.fr компаниясы басқаратын автобустар мен маршруттардың кең желісі Нарбонна қаласы мен айналасындағы елді мекендерде қоғамдық көліктің ыңғайлы болуын қамтамасыз етеді. Ұшақпен сапар жасауды жоспарлаған саяхатшылар Безие, Каркассон, Перпиньян, Тулуза немесе Монпелье қалаларындағы әуежайларға ұшады, себебі Нарбоннада әуежай жоқ.