Кіріспе

Швейцарияның француз тілінде сөйлейтін бөлігі – Романдия (немесе Suisse romande; Arpitan: Romandia) – Швейцарияның француз тілінде сөйлейтін тарихи және мәдени аймағы. 2020 жылы Романдияда шамамен 2 миллион адам, яғни Швейцария халқының 22,8 пайызы тұрды. Романдия тұрғындарының көп бөлігі елдің батыс бөлігінде, әсіресе Женева көлі маңында, Женева, Во және Төменгі Вале аймақтарын байланыстыратын Женева көлі аймағында шоғырланған. Француз тілі Швейцарияның төрт кантонында – Женева, Во, Нойшатель және Юрада – жалғыз ресми тіл мәртебесіне ие. Бұған қоса, француз және неміс тілдері үш кантонда – Фрибург/Фрайбург, Вале/Валлис және Берн/Бернде – бірдей ресми мәртебеге ие.

Атауы

Роман (әйелдер түрінде романде) – романның (қазіргі француз тілінде romain, яғни «римдік») аймақтық диалектілік түрі; көне француз тілінде галло-роман тілдеріндегі халық тілдерін атау үшін қолданылған. Франко-провансальдық диалекттерге қатысты «роман» (этимологиялық жағынан дұрыс емес соңғы «d» әрпімен) атауын қолдану 15 ғасырға дейін жетеді; ол 1424 жылы Фрибурда жазылған құжатта «роман» түрінде тіркелген, ал 17 және 18 ғасырларда Во мен Фрибурда кеңінен қолданылды; 19 ғасырда Женева қабылдады, бірақ оның қолданысы қазіргі француз тілінде сөйлейтін Швейцария шегінен тысқары тараған жоқ. «Suisse romande» термині Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері кеңінен қолданылып келеді; Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және 19 ғасырда Францияның мәдени және саяси беделін көрсететін «Suisse française» («Француз Швейцариясы») термині қолданылды (Вауд кантоны Наполеон бұрынғы Бернге бағынған аймақтардан құрылған, ал Женева, Вале және Юра тіпті Францияға қосылған, сәйкесінше Леман, Симплон және Мон-Террибель департаменттері ретінде). «Suisse romande» «Suisse alémanique» («Алемандық Швейцария») терминіне қарама-қарсы қолданылады, ол неміс тілінде сөйлейтін Алемандық Швейцарияны білдіреді. Ұқсастық бойынша құрылған «Suisse italienne» («Италиялық Швейцария») Тичинодан және Гризонның бір бөлігінен тұрады. Швейцариялықтар француз тілінде сөйлейтін Швейцарияны «Welschland» немесе «Welschschweiz» деп, ал француз тілінде сөйлейтін швейцариялықтарды «Welsche» деп атайды, бұл ежелгі герман тіліндегі герман емес тілде сөйлейтіндерді атау үшін қолданылған термин (Walhaz қараңыз), сондай-ақ ағылшын тіліндегі Welsh сөзінің де түбірі осындан шыққан. «Welschland» және «Welschschweiz» терминдері швейцариялық стандартты неміс тілінде де қолданылады, бірақ ресми жағдайда олар кейде «französischsprachige Schweiz» («француз тіліндегі Швейцария») немесе «französische Schweiz» («француз Швейцариясы») терминдерімен ауыстырылады. «Westschweiz» («батыс Швейцария») қарапайым синоним ретінде де қолданылуы мүмкін.

География

Француз және неміс тілдерінің арасындағы тілдік шекара Röstigraben (лат. "rösti ditch", швейцариялық француз тілінде barrière de rösti деп қабылданады). Бұл терминнің пайда болуы әзілге толы, ол географиялық бөлінуді де, Романдия мен неміс тілді швейцариялық көпшіліктің арасындағы мәдени айырмашылықтарды да көрсетеді. Бұл термин Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінен бастап қолданысқа түскен, бірақ 1970 жылдары сол кездегі Юра сепаратизмінің күшті болуымен байланысты кеңінен танымал болды. Тілдік шекара Швейцарияны солтүстіктен оңтүстікке қарай кесіп өтеді, Юра кантонының шығыс шекарасын құрайды, содан кейін Берн Юрасын қамтиды, онда шекара бірнеше екі тілді қауымдастықты қамтиды, олардың ішіндегі ең ірісі – Биль/Биен. Одан әрі, ол Нойшатель мен Берн арасындағы шекараны жалғастырып, Моратқа қарай оңтүстікке бұрылады, Морат және Фрибург қауымдастықтарын қамтитын дәстүрлі екі тілділік аймағынан өтеді. Бұл шекара Фрибург кантонын батыста француз тілінде сөйлейтін көпшілікке және шығыста неміс тілінде сөйлейтін азшылыққа бөледі, содан кейін Во кантонының шығыс шекарасын және Берн Оберлендісінің Жоғарғы Саан/Сарин аңғарын бойлай өтеді. Лес-Диаблереттегі Альп тауларын кесіп өтетін шекара, француз тілінде сөйлейтін Төменгі Валесті, алман тілінде сөйлейтін Жоғарғы Валестен (Сиерден тыс) бөліп тұрады. Содан кейін ол тағы да Оңтүстік Альпке қарай кесіліп, Валь-д'Аннивьерді Маттертальдан ажыратады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Швейцария жазығындағы тілдік шекара ерте орта ғасырларда Ааре өзенін шамамен бойлай өтіп, Бургундияны (бургундтар өздерінің герман тілін галло-рим халқына таңуға тырыспаған) Алемманниядан бөліп тұрған. Жоғарғы орта ғасырларда шекара біртіндеп батысқа қарай жылжып, қазіргі кезде шамамен Берн билігіне өткен Зерингер иеліктерінің батыс шекарасына сәйкес келеді, және ешқандай айқын топографиялық ерекшеліктерге сәйкес келмейді. Вале өңірінің тілдік тарихы ерекше; бұл жерде, қоныстанғанға дейін, бүкіл аңғар галло-рим тілінде сөйлеген, ал оның жоғарғы бөліктері Жоғарғы герман тілінде сөйлейтін адамдармен, Берн Оберлендісінен келгендермен қоныстанғанға дейін солай болған (Walser туралы көріңіз).

Тіл

Дәстүрлі түрде Жоғарғы Бургундияның франко-провансаль немесе пату диалектілерін қолданған роман халқы қазір стандартты француз тілінің түрлі нұсқаларында сөйлейді. Бүгінде швейцариялық француз тілі мен париждік француз тілі арасындағы айырмашылықтар көбінесе лексикалық сипатта аз және шамалы, бірақ диалектілік лексиканың немесе фонетиканың іздері ауылдық тұрғындардың сөйлеуінде жақсырақ сақталуы мүмкін. Атап айтқанда, Швейцарияның кейбір аймақтары Францияның Франш-Конте аймағында қолданылатын Франк-Конту диалектісіне қатысады. 1970 жылдардан бері франко-провансаль диалектілерін жаңғыртуға бағытталған шектеулі күш-жігер жұмсалды, олар қазір көбінесе Арпитан (альпін сөзінің диалекттік түрінен туындаған 1980 жылдардағы жаңа сөз) деп аталады, ал олардың аймағы Арпитания деп белгіленеді.

Мәдени бірлік

Романдияның мәдени ерекшелігін Швейцария радио-телевизиясы және Женева, Фрибург, Лозанна және Невшатель университеттері қолдайды. Тарихи тұрғыдан Романдияның көп бөлігі протестанттық, әсіресе кальвинистік болған; Женева – ең ерте және маңызды кальвинистік орталықтардың бірі болды. Дегенмен, Рим католик діні Юра, Вале және Фрибург кантондарында басымдығын сақтап келді. Соңғы онжылдықтарда Франция мен Оңтүстік Еуропа елдерінен қоныс аударулардың арқасында, бүкіл аймақ бойынша католиктерді кездестіруге болады. Тур де Романди – UCI World Tour жүйесіндегі жыл сайынғы велосипедтік жарыс, ол көбінесе Тур де Франсқа дайындық үшін маңызды жарыс саналады.

Кітапханалар желісі

Батыс Швейцарияның кітапханалар желісі Романдия аймағында орналасқан. Ол Романдия аймағындағы Батыс Швейцария кітапханаларының біріккен жиынтығы.