Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швейцарияның француз тілінде сөйлейтін бөлігі – Романдия (немесе Suisse romande; Arpitan: Romandia) – Швейцарияның француз тілінде сөйлейтін тарихи және мәдени аймағы. 2020 жылы Романдияда шамамен 2 миллион адам, яғни Швейцария халқының 22,8 пайызы тұрды. Романдия тұрғындарының көп бөлігі елдің батыс бөлігінде, әсіресе Женева көлі маңында, Женева, Во және Төменгі Вале аймақтарын байланыстыратын Женева көлі аймағында шоғырланған. Француз тілі Швейцарияның төрт кантонында – Женева, Во, Нойшатель және Юрада – жалғыз ресми тіл мәртебесіне ие. Бұған қоса, француз және неміс тілдері үш кантонда – Фрибург/Фрайбург, Вале/Валлис және Берн/Бернде – бірдей ресми мәртебеге ие.
French speaking part of Switzerland
Romandy ( or Suisse romande; Arpitan: Romandia) is the French speaking historical and cultural region part of Switzerland. In 2020, about 2 million people, or 22.8% of the Swiss population, lived in Romandy. The majority of the romand population lives in the western part of the country, especially the [[Lake Geneva region region along Lake Geneva, connecting Geneva, Vaud, and the Lower Valais. French is the sole official language in four Swiss cantons: Geneva, Vaud, Neuchâtel, and Jura. Additionally, French and German have co official status in three cantons: Fribourg/Freiburg, Valais/Wallis, and Berne/Bern.
Атауы
Роман (әйелдер түрінде романде) – романның (қазіргі француз тілінде romain, яғни «римдік») аймақтық диалектілік түрі; көне француз тілінде галло-роман тілдеріндегі халық тілдерін атау үшін қолданылған. Франко-провансальдық диалекттерге қатысты «роман» (этимологиялық жағынан дұрыс емес соңғы «d» әрпімен) атауын қолдану 15 ғасырға дейін жетеді; ол 1424 жылы Фрибурда жазылған құжатта «роман» түрінде тіркелген, ал 17 және 18 ғасырларда Во мен Фрибурда кеңінен қолданылды; 19 ғасырда Женева қабылдады, бірақ оның қолданысы қазіргі француз тілінде сөйлейтін Швейцария шегінен тысқары тараған жоқ. «Suisse romande» термині Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері кеңінен қолданылып келеді; Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және 19 ғасырда Францияның мәдени және саяси беделін көрсететін «Suisse française» («Француз Швейцариясы») термині қолданылды (Вауд кантоны Наполеон бұрынғы Бернге бағынған аймақтардан құрылған, ал Женева, Вале және Юра тіпті Францияға қосылған, сәйкесінше Леман, Симплон және Мон-Террибель департаменттері ретінде). «Suisse romande» «Suisse alémanique» («Алемандық Швейцария») терминіне қарама-қарсы қолданылады, ол неміс тілінде сөйлейтін Алемандық Швейцарияны білдіреді. Ұқсастық бойынша құрылған «Suisse italienne» («Италиялық Швейцария») Тичинодан және Гризонның бір бөлігінен тұрады. Швейцариялықтар француз тілінде сөйлейтін Швейцарияны «Welschland» немесе «Welschschweiz» деп, ал француз тілінде сөйлейтін швейцариялықтарды «Welsche» деп атайды, бұл ежелгі герман тіліндегі герман емес тілде сөйлейтіндерді атау үшін қолданылған термин (Walhaz қараңыз), сондай-ақ ағылшын тіліндегі Welsh сөзінің де түбірі осындан шыққан. «Welschland» және «Welschschweiz» терминдері швейцариялық стандартты неміс тілінде де қолданылады, бірақ ресми жағдайда олар кейде «französischsprachige Schweiz» («француз тіліндегі Швейцария») немесе «französische Schweiz» («француз Швейцариясы») терминдерімен ауыстырылады. «Westschweiz» («батыс Швейцария») қарапайым синоним ретінде де қолданылуы мүмкін.
The adjective romand (feminine romande) is a regional dialectal variant of roman (modern French romain, i. e. "Roman"); in Old French used as a term for the Gallo Romance vernaculars. Use of the adjective romand (with its unetymological final d) in reference to the Franco Provençal dialects can be traced to the 15th century; it is recorded, as rommant, in a document written in Fribourg in 1424 and becomes current in the 17th and 18th centuries in Vaud and Fribourg; it was adopted in Geneva in the 19th century, but its usage never spread outside of what is now French speaking Switzerland. The term Suisse romande has become widely used since World War I; before World War I and during the 19th century, the term Suisse française "French Switzerland" was used, reflecting the cultural and political prestige of France (the canton of Vaud having been created by Napoleon out of former Bernese subject territories, while Geneva, Valais and Jura were even briefly joined to France, as the [[Léman (department), [[Simplon (department) and Mont Terrible départements, respectively). Suisse romande is used in contrast to Suisse alémanique ("Alemannic Switzerland") the term for Alemannic German speaking Switzerland. Formed by analogy is Suisse italienne ("Italian Switzerland"), which is composed of Ticino and of a part of Grisons. In Swiss German, French speaking Switzerland is known as Welschland or Welschschweiz, and the French speaking Swiss as Welsche, using the old Germanic term for non Germanic speakers also used in English of Welsh (see Walhaz). The terms Welschland and Welschschweiz are also used in written Swiss Standard German but in more formal contexts they are sometimes exchanged for französischsprachige Schweiz ("French speaking Switzerland") or französische Schweiz ("French Switzerland"). Simple Westschweiz "western Switzerland" may also be used as a loose synonym.
География
Француз және неміс тілдерінің арасындағы тілдік шекара Röstigraben (лат. "rösti ditch", швейцариялық француз тілінде barrière de rösti деп қабылданады). Бұл терминнің пайда болуы әзілге толы, ол географиялық бөлінуді де, Романдия мен неміс тілді швейцариялық көпшіліктің арасындағы мәдени айырмашылықтарды да көрсетеді. Бұл термин Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінен бастап қолданысқа түскен, бірақ 1970 жылдары сол кездегі Юра сепаратизмінің күшті болуымен байланысты кеңінен танымал болды. Тілдік шекара Швейцарияны солтүстіктен оңтүстікке қарай кесіп өтеді, Юра кантонының шығыс шекарасын құрайды, содан кейін Берн Юрасын қамтиды, онда шекара бірнеше екі тілді қауымдастықты қамтиды, олардың ішіндегі ең ірісі – Биль/Биен. Одан әрі, ол Нойшатель мен Берн арасындағы шекараны жалғастырып, Моратқа қарай оңтүстікке бұрылады, Морат және Фрибург қауымдастықтарын қамтитын дәстүрлі екі тілділік аймағынан өтеді. Бұл шекара Фрибург кантонын батыста француз тілінде сөйлейтін көпшілікке және шығыста неміс тілінде сөйлейтін азшылыққа бөледі, содан кейін Во кантонының шығыс шекарасын және Берн Оберлендісінің Жоғарғы Саан/Сарин аңғарын бойлай өтеді. Лес-Диаблереттегі Альп тауларын кесіп өтетін шекара, француз тілінде сөйлейтін Төменгі Валесті, алман тілінде сөйлейтін Жоғарғы Валестен (Сиерден тыс) бөліп тұрады. Содан кейін ол тағы да Оңтүстік Альпке қарай кесіліп, Валь-д'Аннивьерді Маттертальдан ажыратады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Швейцария жазығындағы тілдік шекара ерте орта ғасырларда Ааре өзенін шамамен бойлай өтіп, Бургундияны (бургундтар өздерінің герман тілін галло-рим халқына таңуға тырыспаған) Алемманниядан бөліп тұрған. Жоғарғы орта ғасырларда шекара біртіндеп батысқа қарай жылжып, қазіргі кезде шамамен Берн билігіне өткен Зерингер иеліктерінің батыс шекарасына сәйкес келеді, және ешқандай айқын топографиялық ерекшеліктерге сәйкес келмейді. Вале өңірінің тілдік тарихы ерекше; бұл жерде, қоныстанғанға дейін, бүкіл аңғар галло-рим тілінде сөйлеген, ал оның жоғарғы бөліктері Жоғарғы герман тілінде сөйлейтін адамдармен, Берн Оберлендісінен келгендермен қоныстанғанға дейін солай болған (Walser туралы көріңіз).
The linguistic boundary between French and German is known as Röstigraben (lit. "rösti ditch", adopted in Swiss French as barrière de rösti). The term is humorous in origin and refers both to the geographic division and to perceived cultural differences between the Romandy and the German speaking Swiss majority. The term can be traced to the WWI period, but it entered mainstream usage in the 1970s in the context of the Jurassic separatism virulent at the time. The linguistic boundary cuts across Switzerland north to south, forming the eastern boundary of the canton of Jura and then encompassing the Bernese Jura, where the boundary frays to include a number of bilingual communities, the largest of which is Biel/Bienne. It then follows the border between Neuchâtel and Bern and turns south towards Morat, again traversing an areal of traditional bilinguism including the communities of Morat and Fribourg. It divides the canton of Fribourg into a western French speaking majority and an eastern German speaking minority and then follows the eastern boundary of Vaud with the upper Saane/Sarine valley of the Bernese Oberland. Cutting across the High Alps at Les Diablerets, the boundary then separates the French speaking Lower Valais from the Alemannic speaking Upper Valais beyond Sierre. It then cuts southwards into the High Alps again, separating the Val d'Anniviers from the Mattertal. Historically, the linguistic boundary in the Swiss Plateau would have more or less followed the Aare during the early medieval period, separating Burgundy (where the Burgundians did not impose their Germanic language on the Gallo Roman population) from Alemannia; in the High Middle Ages, the boundary gradually shifted westward and now more or less corresponds to the western boundary of the Zähringer possessions, which fell under Bernese rule in the late medieval period, and does not follow any obvious topographical features. The Valais has a separate linguistic history; here, the entire valley, as far as it was settled, would have been Gallo Roman speaking until its upper parts were settled by Highest Alemannic speakers entering from the Bernese Oberland in the high medieval period (see Walser).
Тіл
Дәстүрлі түрде Жоғарғы Бургундияның франко-провансаль немесе пату диалектілерін қолданған роман халқы қазір стандартты француз тілінің түрлі нұсқаларында сөйлейді. Бүгінде швейцариялық француз тілі мен париждік француз тілі арасындағы айырмашылықтар көбінесе лексикалық сипатта аз және шамалы, бірақ диалектілік лексиканың немесе фонетиканың іздері ауылдық тұрғындардың сөйлеуінде жақсырақ сақталуы мүмкін. Атап айтқанда, Швейцарияның кейбір аймақтары Францияның Франш-Конте аймағында қолданылатын Франк-Конту диалектісіне қатысады. 1970 жылдардан бері франко-провансаль диалектілерін жаңғыртуға бағытталған шектеулі күш-жігер жұмсалды, олар қазір көбінесе Арпитан (альпін сөзінің диалекттік түрінен туындаған 1980 жылдардағы жаңа сөз) деп аталады, ал олардың аймағы Арпитания деп белгіленеді.
Traditionally speaking the Franco Provençal or Patois dialects of Upper Burgundy, the romand population now speak a variety of Standard French. Today, the differences between Swiss French and Parisian French are minor and mostly lexical, although remnants of dialectal lexicon or phonology may remain more pronounced in rural speakers. In particular, some parts of the Swiss Jura participate in the Frainc Comtou dialect spoken in the Franche Comté region of France. Since the 1970s, there has been a limited amount of linguistic revivalism of Franco Provençal dialects, which are often now called Arpitan (a 1980s neologism derived from the dialectal form of the word alpine) and their area Arpitania.
Мәдени бірлік
Романдияның мәдени ерекшелігін Швейцария радио-телевизиясы және Женева, Фрибург, Лозанна және Невшатель университеттері қолдайды. Тарихи тұрғыдан Романдияның көп бөлігі протестанттық, әсіресе кальвинистік болған; Женева – ең ерте және маңызды кальвинистік орталықтардың бірі болды. Дегенмен, Рим католик діні Юра, Вале және Фрибург кантондарында басымдығын сақтап келді. Соңғы онжылдықтарда Франция мен Оңтүстік Еуропа елдерінен қоныс аударулардың арқасында, бүкіл аймақ бойынша католиктерді кездестіруге болады. Тур де Романди – UCI World Tour жүйесіндегі жыл сайынғы велосипедтік жарыс, ол көбінесе Тур де Франсқа дайындық үшін маңызды жарыс саналады.
The cultural identity of the Romandy is supported by Radio Télévision Suisse and the universities of Geneva, Fribourg, Lausanne and [[University of Neuchâtel. Historically, most of the Romandy has been strongly Protestant, especially Calvinist; Geneva was one of the earliest and most important Calvinist centres. However, Roman Catholicism continued to predominate in [[Canton of Jura, Valais, and [[Canton of Fribourg. In recent decades, due to significant immigration from France and Southern European countries, Catholics can now be found throughout the region. The Tour de Romandie is an annual cycling event on the UCI World Tour, often considered to be an important race in preparation for the Tour de France.
Кітапханалар желісі
Батыс Швейцарияның кітапханалар желісі Романдия аймағында орналасқан. Ол Романдия аймағындағы Батыс Швейцария кітапханаларының біріккен жиынтығы.
The Library Network of Western Switzerland is in the region of Romandy. It is a collection of Libraries of Western Switzerland that are based in the region of Romandy.