Кіріспе
Германия Императорлық Әскери-теңіз флотының линкоры SMS Helgoland, оның класының жетекші кемесі, Германия Императорлық Әскери-теңіз флотының дредноут линкоры болды. Helgoland конструкциясы алдыңғы линкорларға қарағанда жақсартуды білдірді, оның ішінде бас қаруларының калибрі 28 см-ден (11 дюйм) артты. Helgoland кемесінің қадасы 1908 жылдың 11 қарашасында Киль қаласындағы Howaldtswerke кеме жасаушылығында салынды. Helgoland 1909 жылдың 25 қыркүйегінде суға түсіріліп, 1911 жылдың 23 тамызында қолданысқа берілді. Ашық теңіз флотының көптеген линкорлары сияқты, Helgoland Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания Корольдік теңіз флотына қарсы шектеулі әрекеттер жасады. Кеме I-шығыстыру тобының крейсерлерін жауып, Солтүстік теңізге бірнеше нәтижесіз жорықтарға қатысты. Ол 1915 жылдың тамызында Рига шығанағы шайқасында қолдау күштерінің бір бөлігі ретінде Ресей теңіз флотына қарсы Балтық теңізінде де шектеулі міндеттерді орындады. Helgoland 1916 жылдың 31 мамыры мен 1 маусымы аралығында өткен Ютландия шайқасында болды, бірақ ол неміс шегінің ортасында орналасқандықтан және алдыңғы қатардағы кемелерге қарағанда аз қатысты. Соғыс аяқталғаннан кейін Helgoland Ұлыбританияға берілді және 1920 жылдардың басында металл тескілеріне жіберілді. Оның гербі Дрездендегі Бундесвер Әскери тарих мұражайында сақтаулы.
SMS Helgoland, the lead ship of her class, was a dreadnought battleship of the German Imperial Navy. Helgolands design represented an incremental improvement over the preceding , including an increase in the bore diameter of the main guns, from 28 cm (11 in) to Her keel was laid down on 11 November 1908 at the Howaldtswerke shipyards in Kiel. Helgoland was launched on 25 September 1909 and was commissioned on 23 August 1911. Like most battleships of the High Seas Fleet, Helgoland saw limited action against Britain's Royal Navy during World War I. The ship participated in several fruitless sweeps into the North Sea as the covering force for the battlecruisers of the I Scouting Group. She saw some limited duty in the Baltic Sea against the Russian Navy, including serving as part of a support force during the Battle of the Gulf of Riga in August 1915. Helgoland was present at the Battle of Jutland on 31 May – 1 June 1916, though she was located in the center of the German line of battle and not as heavily engaged as the and ships in the lead. Helgoland was ceded to Great Britain at the end of the war and broken up for scrap in the early 1920s. Her coat of arms is preserved in the Military History Museum of the Bundeswehr in Dresden.
Дизайн
Кеме ұзын, ені және суға бату тереңдігі болды, толық жүктемеде ығыстыру салмағы құрады. Ол үш есе кеңейтілген бу машинасымен жабдықталған, олар ең жоғары жылдамдыққа жете алды. "Хельголанд" кемесіне дейін көмір сақтады, бұл оған жылдамдықпен жүруге мүмкіндік берді. 1915 жылдан кейін қазандықтар мұнайды жағу үшін қайта жабдықталды; кеме дейін отын майын тасымалдай алатын. Оның экипажы 42 офицер мен 1071 сарбаздан тұрды. "Хельголанд" кемесінде 12 SK L/50 зеңбірегінен тұратын негізгі артиллерия және 6 екі зеңбірек мұнарасы болды, мұнаралардың біреуі кеменің ал жағында, біреуі арт жағында, ал екеуі кеменің әр жағында орналасқан. Кеменің қосалқы артиллериясы он төрт SK L/45 зеңбірегінен тұрады, олардың барлығы жоғарғы палубаның жанындағы казематтарға орнатылған. Торпедалық катерлерге қарсы қорғаныс үшін он төрт SK L/45 зеңбірегі тасымалданды. 1914 жылдан кейін 8,8 см-лік екі зеңбірек алынып тасталып, 8,8 см-лік зениттік зеңбіректермен ауыстырылды. "Хельголанд" кемесінде сондай-ақ алты суасты торпеда түтігі болды; біреуі кеменің мұртында, біреуі кормасында, ал екеуі кеменің әр жағында орналасқан. Негізгі броньды белдеу орталық цитадельде қалыңдығында болды және Крупп цементтелген броньдан (KCA) тұрды. Негізгі артиллериялық мұнаралардың жақтары мен алдыңғы беттері, сондай-ақ мұнараларды қолдаған барбеттер бірдей қалыңдықтағы KCA-мен қорғалған. "Хельголанд" кемесінің палубасы қалыңдығында болды.
Қызмет тарихы
"Хелголанд" кемесі Германияның Императорлық Әскери-теңіз флоты (Kaiserliche Marine) тапсырысымен, ескі жағалау қорғаныс кемесін алмастыру мақсатында, "Ersatz Siegfried" деген уақытша атаумен салынды. Кемеге арналған келісім-шарт 500-ші құрылыс нөмірімен Киль қаласындағы Howaldtswerke компаниясына берілді. Жұмыс 1908 жылғы 24 желтоқсанда келінің салынуымен басталды, ал кеме бір жылға жетпейтін уақыттан кейін, 1909 жылғы 25 қыркүйекте суға түсірілді. Үстінжама құрылымды аяқтау және қару-жарақтарды орнату жұмыстары 1911 жылғы тамызға дейін жалғасты. Киль каналын қорғау үшін маңызды деп есептелген теңіз аралдарының атымен аталған "Хелголанд" 1911 жылғы 23 тамызда, жұмыс басталғаннан кейін үш жылға жетпейтін мерзімде, Ашық теңіз флотына қабылданып алынды. "Хелголанд" қабылданысымен I шайқас эскадриласындағы ескі пре-дредноутты ығыстырды. 1912 жылғы 9 ақпанда "Хелголанд" экипажы екі сағаттың ішінде 1100 тонна көмірді тиеп, көмір тиеу бойынша неміс рекордтарын жаңартты. Бұрынғы рекорд "Нассау" класындағы линкор "Кайзер Вильгельм II" экипажына тиесілі болған. Наурыз айында Солтүстік теңізде флоттық оқу-жаттығу маневрлері өтті, ал қарашада олар қайталанды. Қарашадағы жаттығуларда флот Скагеррак және Каттегат теңіздерінде де оқытылды. Келесі жыл да осындай оқу үлгісін сақтады, бірақ сонымен қатар Норвегияға жазғы саяхат ұйымдастырылды. 1914 жылғы 10 шілдеде "Хелголанд" Жад шығанағынан Норвегияға жыл сайынғы жазғы оқу круизіне аттанды. Флот, бірнеше неміс суасты қайықтарымен бірге, 12 шілдеде Скагенде торпедалық қайықтарға шабуыл жасау, жеке кемелерді маневрлеу және шамдарды пайдалану тәсілдерін жаттықты. 18 шілдеде флот Сонг фьордына жетті, бірақ "Хелголанд" фьордтың тар суларына бағыт беру үшін портовый лоцманды күткені үшін түн ортасынан кейін күтуге мәжбүр болды. "Хелголанд" жеңіл крейсер және "Кайзердің" яхтасы "SMY Hohenzollern" Балхольмда қосылды. Сол күні "Хелголанд" норвежтік көмір тасушыдан 1250 тонна көмір алды. Келесі күні таңертең "Хелголандқа" оның туыс кемесі қосылды, екеуі Германияға қайтып, 22 шілде таңында келді. 1 тамыз кешкісінде капитан экипажға кайзердің әскери-теңіз күштеріне Ресей әскери-теңіз күштерімен қақтығысуға дайындалуға бұйрық бергенін хабарлады.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, «Хелголанд» I дивизияның I шайқас эскадрильясына тағайындалды. 9 тамызда «Хелголанд» Вангероуг аралының жанында орналасты. Вильгельмсхавенді қорғау үшін миналық өрістер мен крейсерлер, торпедалық катерлер және су асты кемелері де орналастырылды. «Хелголанд» кемесінің қозғалтқыштары күйіп тұрды, осылайша ол кез келген сәтте жауап беруге дайын болды. Төрт күннен кейін, 13 тамызда, «Хелголанд» отын алу үшін Вильгельмсхавенге оралды. Келесі күні теңіз резервінің сарбаздары неміс шайқас кемелерінің соғыс уақытындағы экипаждарын толықтыру үшін келе бастады. Солтүстік теңіздегі алғашқы ірі теңіз шайқасы – Хельголанд шығанағы шайқасы 1914 жылғы 28 тамызда өтті. «Хелголанд» қайтадан Вангероуг маңында орналасты. Шабуылға жақын болғанына қарамастан, «Хелголанд» қиын жағдайдағы неміс крейсерлеріне көмекке жіберілмеді, себебі оны басым британдық күштерге қарсы қолдаусыз шабуылға салуға қауіпті деп есептеді. Оның орнына кемеге аяқ тіреп, 04:30-ға дейін көмек күтуге бұйрық берілді. Сағат 05:00-де екі шайқас кемесі қираған крейсерлерді кездестірді, ал 07:30-да кемелер түнгі уақытта портқа оралды. Үш күннен кейін, 31 тамызда, «Хелголанд» жөндеу үшін құрғақ докқа қойылды. 7 қыркүйек күні түстен кейін «Хелголанд» және ашық теңіз флотының қалған бөлігі Хельголанд аралына оқу сапары жасады.
Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларына шабуыл
Соғыс барысында Хельголандтың қатысқан алғашқы ірі операциясы 1914 жылғы 15-16 желтоқсанда Скарборо, Хартлпул және Уитбиге жасалған шабуыл болды. Шабуылды I Скаутингтік тобының ұрыс крейсерлері жүргізді; Хельголанд және Ашық теңіз флотының басқа да дредноуттары Франц фон Хиппердің ұрыс крейсерлеріне алыстан қолдау көрсетті. Ашық теңіз флотының қолбасшысы Фридрих фон Ингенол Скарбороның шығысына шамамен 130 мильдей жерде, Солтүстік теңіздің ортасында орналасуға шешім қабылдады. Жақында жағаға отырған «Магдебург» крейсерінен қолға түскен неміс код кітаптарын алған Корольдік флот операцияның жүргізіліп жатқанын білді, бірақ немістердің қай жерде шабуыл жасайтындығын нақты білмеді. Сондықтан Адмиралтейство Дэвид Биттидің 1-ші крейсерлік эскадрильясына, 2-ші ұрыс эскадрильясының алты линкорына және бірнеше крейсер мен эсминецке неміс крейсерлерін тосқаулауға бұйрық берді. Дегенмен, Биттидің күштері бүкіл Ашық теңіз флотына дерлік соқтығысып қалды. 06:20-да Биттидің эсминецтерінің күзеті неміс торпедалық кемесімен байланысқа түсті. Бұл британдық эсминецтер мен неміс крейсерлері мен эсминецтерінің күзеті арасындағы екі сағаттық шайқастың бастамасы болды, көбінесе өте жақын қашықтықта. Алғашқы кездесу кезінде Хельголанд класының линкорлары алты британдық дредноуттан аз қашықтықта болды; бұл атысқа қолайлы қашықтық болатын, бірақ қараңғыда британдық және неміс адмиралдары ешқайсысы қарсыластарының флотының құрамын білмеді. Кайзердің тікелей рұқсатысыз ұрыс флотын тәуекелге ұшыратпау жөніндегі бұйрығын білген адмирал Ингенол, оның күштері бүкіл Ұлы флоттың күзетімен шайқасып жатыр деген қорытындыға келді, сондықтан алғашқы байланыстан кейін 10 минут өткен соң ол оңтүстік-шығысқа бұрылуға бұйрық берді. Ұдайы шабуылдар бұрылыстың уақытын ұзартты, бірақ 06:42-де бұрылыс орындалды. Шамамен 40 минут бойы екі флот параллель бағытта жүзіп өтті. 07:20-де Ингенол портқа қарай тағы бір бұрылуға бұйырды, бұл оның кемелерін неміс базаларының қауіпсіздігіне қарай бағыттады. 17 қаңтарда Ингенол Хельголандты жөндеуге кемежайға қайтаруға бұйырды, бірақ ол үш күннен кейін ғана құрғақ докқа кірді, себебі канал шлюздерінен өту қиын болды. Айдың ортасында Хельголанд кемежайдан шықты, оның орнына бронекер крейсері келді. 10 ақпанда Хельголанд және I эскадрильяның қалған бөлігі Вильгельмшафеннен Куксхафенге қарай жүзіп кетті, бірақ қатты тұман екі күн бойы қозғалысқа кедергі келтірді. Содан кейін кемелер Брунсбюттельдің жанында тоқтады, содан кейін Киль каналы арқылы Кильге қарай жүрді. 1 наурызда экипаждар негізгі және қосалқы қарулармен, сондай-ақ торпедалық оқ ату жаттығуларын өткізді. Келесі түнде экипаждар түнгі шайқас жаттығуларын жүргізді. 10 наурызда эскадрилья Вильгельмсхавенге оралу үшін қайтадан шлюздерден өтті. Тұман тағы да ілгерілеуді баяулатты, және кемелер 15 наурызға дейін портқа жетпеді.
Рига шығанағындағы шайқас
1915 жылы тамыз айында Рига шығанағына жасалған шабуылды қамтамасыз етуге арналған күштер тобына «Хелголанд», оның үш бауырлас кемесі және «Нассау» класындағы төрт линкор тағайындалды. Гиппердің басқаруындағы неміс флотилиясына бірнеше жеңіл крейсерлер, 32 эсминец және 13 мина тазартушы кеме де кірді. Жоспарда ресейлік әскери-теңіз күштерін, соның ішінде доредноуттан бұрынғы ресейлік «Слава» жауынгерлік кемесін жою үшін ресейлік миналау өрістерін тазарту көзделген. Содан кейін немістер ресейлік кемелердің шығанаққа қайта кірмеуі үшін өз миналау өрістерін орналастыруға тиіс болды. «Хелголанд» және Ашық теңіз флотының көптеген басқа да ірі кемелері операцияның барлық кезеңінде шығанақтан тыс қалды. 16 тамызда «Дредноуттар» және «Позен» мина тазартушыларды сүйемелдеу және «Славаны» жою үшін жіберілді, бірақ олар ескі жауынгерлік кемені батыра алмады. Үш күннен кейін ресейлік миналау өрістері тазартылды, ал флотилия 19 тамызда шығанаққа кірді, бірақ аймақтағы одақтас суасты қайықтары туралы хабарлар келесі күні немістердің шығанақтан кері шегінуіне себеп болды.
Ютландия шайқасы
Капитан фон Камеке басшылығымен «Хельголанд» Ютландия шайқасында I шайқас эскадрильясының әріптестерімен бірге шайқасты. Шайқастың көп бөлігінде I шайқас эскадрильясы III шайқас эскадрильясының артында, ал одан кейін II шайқас эскадрильясының ескірек кемелерімен, шайқас шебінің ортасын құрады. «Хельголанд» және оның әпкелері алғаш рет сағат 18:00-ден кейін тікелей шайқасқа қатысты. Неміс желісі солтүстікке қарай бағытталғанда, шайқас барысында зақымдалған «Армстронг» және «Гаава» эсминецтерін кездестірді. Желінің басында шабуылға ұшыраған «Номад» кемесі сағат 18:30-да жарылып, батып кетті, ал бес минуттан кейін «Нестор» «Хельголанд», «Тюринген» және басқа да неміс шайқас кемелерінен жасалған бас және қосалқы оқтардан батып кетті. Сағат 19:20-да «Хельголанд» және басқа да бірнеше шайқас кемелері 5-ші шайқас эскадрильясының кемелерімен бірге неміс крейсерлік күштерін қуып келген «Германия» кемесіне оқ атуды бастады. Немістер нысананы көзден шығарғандықтан, атыс тез тоқтады; «Хельголанд» өзінің бас қаруларынан шамамен 20 оқ атты. Сағат 20:15-те үшінші Gefechtskehrtwendung кезінде «Хельголанд» кемесінің алдыңғы бөлігіне броньды тесуші (AP) снарядтан зақым келді, бұл снаряд «Дрейдент» немесе «Аугст» кемелерінен болған болуы мүмкін. Снаряд су сызығынан 0,8 метр жоғарыдағы қалыңдығы 15 см болатын броньды белдеуге тиді. 15 дюймдік снаряд соққыда жарылып кетті, бірақ ол корпуста тесік жасады. 15 см-лік зеңбілдің алдыңғы бөлігіне сынықтар жауды, бірақ оны әлі де қолдануға болады. Кемеге шамамен 80 тонна су кірді. Сағат 23:30-да Ашық теңіз флоты түнгі рейдтік құрамына келді. Кезек кері бұрылды, төрт «Нассау» классы кемелері алда, содан кейін тікелей «Хельголандтар», олардың артында «Кайзерлер» мен «Кёнигтер» болды. Артты ескірген пре-дредноуттар жапты; жарақат алған неміс шайқас крейсерлері осы кезде шашырап кеткен. 1 маусым күні түнгі сағаттарда неміс желісінің ортасында орналасқан «Хельголанд» және «Нассау» классы кемелері британдық 4-ші эсминец флотилиясымен байланысқа түсті. 4-ші флотилия уақытша қайта топтасу үшін шайқастан шықты, бірақ сағат 01:00 шамасында екінші рет неміс дредноуттарына кездейсоқ соқтығысты. «Хельголанд» және «Ольденбург» екі британдық эсминецке оқ ашты. «Хельголанд» «Фортуна» эсминецін қатты зақымдағанша, оған қосалқы қаруларынан алты рет оқ атты. Содан кейін «Хельголанд» белгісіз эсминецке оқ жіберді; «Хельголанд» 15 см-лік зеңбілдерінен бес рет оқ атты, бірақ нәтижесі белгісіз. Британдық эсминецтер неміс кемелеріне торпедалар атты, бірақ олар оңға бұрылып, олардан сәтті құтыла алды. Неміс суларына оралғаннан кейін «Хельголанд» пен «Тюринген», сондай-ақ «Нассау», «Позен» және кемелері Джейд жолжайында қорғаныс позициясын алды. Шайқас барысында кемеге аз ғана зақым келді; «Хельголанд» 15 дюймдік снарядтан зақымданды, бірақ зақым аз болды. Дегенмен, броньды белдеудегі тесікті жөндеу үшін кеме құрғақ докқа қойылды. Жұмыс 16 маусымға дейін аяқталды. Шайқас барысында «Хельголанд» 63 бас қару снарядын және 15 см-лік зеңбілдерінен 61 оқ атты.
Кейінгі мансап
Ютландық шайқасынан кейін адмирал Шеер флоттың британдық теңіз блокадасын бұза алмайтынын, тек шексіз U-кемелері соғысын қайта жандандыру ғана табысқа жеткізерін мәлімдеді. Осының салдарынан, Ашық теңіз флоты 1916 жылғы тамыз және қазан айларындағы екі сәтсіз әрекеттен басқа, көбінесе портта тұрды. 1917 жылғы сәуірде «Хельголанд» жаңадан жабдықталып жатқан «Крестоносец» жаңа шайқас крейсеріне кездейсоқ соқтығысты, ол тұрақтан шығып келе жатқанда. 1917 жылғы қазан айында «Хельголанд», «Ольденбургпен» бірге, Норвегияға британдық конвойына шабуылдан оралған «Көлн» және «Эмден» жеңіл крейсерлерін күтіп алу үшін Амрумға барды. 27 қарашада кеме Кайзер Вильгельм каналы арқылы Балтық теңізіне өтті, бірақ Рига шығанағындағы аралдарды басып алуға қатыспады. Үшінші және соңғы флоттық шабуыл 1918 жылғы сәуірде болды, бірақ «Мольтке» шайқас крейсерінің қозғалтқышында ақаулар пайда болғандықтан, оны портқа сүйреп әкелуге мәжбүр болды. «Хельголанд» және оның үш әпкесі соғыс бітісі күшіне енгенге дейін бірнеше күн бұрын соңғы флоттық шайқасқа қатысуға тиіс болды. Ашық теңіз флотының басым бөлігі Вильгельмсхавендегі базасынан британдық Ұлы флотқа қарсы шабуылға шығуға дайындалған; Шеер – енді флоттың Ұлы адмиралы (Großadmiral) – Германия үшін күтілетін шығындарға қарамастан, жақсы келіссөздік позицияны сақтау үшін британдық теңіз күшіне мүмкіндігінше көп зиян келтіруді көздеді. Алайда, соғыстан шаршаған көптеген теңізшілер операция бейбіт процесті бұзып, соғысты ұзартуы мүмкін деп ойлады. 1918 жылғы 29 қазанның таңында Вильгельмсхавеннен келесі күні шығуға бұйрық берілді. 29 қазан түнінен бастап «Тюрингендегі», содан кейін бірнеше басқа шайқас кемелеріндегі теңізшілер бүлік көтерді. 30-ы ертеңіне портта «Тюрингеннің» артында орналасқан «Хельголанд» экипажы бүлікке қосылды. I эскадрилья командирі кеме офицерлерін түсіру үшін «Хельголандқа» және «Тюрингенге» қайықтар жіберді, оларға зиянсыз кетіп қалуға рұқсат берілді. Ол егер бүлікшілер қарсы тұрмаса, екі кеме де торпедамен жойылатынын ескертті. Екі торпедалық кеме оқиға орнына келгеннен кейін екі кеме де бас иді; олардың экипаждары жағаға шығарылды және тұтқынға алынды. 3 қарашада шамамен 20 000 теңізші, кемежай жұмысшылары және азаматтар тұтқынға алынған бүлікшілерді босату үшін Кильде шайқасқа түсті. 5 қарашада Вильгельмсхавендегі барлық капиталдық кемелердің үстінде социалистердің қызыл туы көтерілді. Келесі күні теңізшілер кеңесі базаны өз бақылауына алды, ал «Хельголандтан» және «Тюрингеннен» бүлікшілерді тасымалдайтын пойыз Куксхавенде тоқтатылды, онда олар қашып кетті. Версаль келісімінің шарттарына сәйкес, барлық төрт «Хельголанд» класындағы линкорлар қарусыздандырылды және Scapa Flow-да батып кеткен кемелердің орнына одақтастарға соғыс жүлдесі ретінде тапсырылды. 1918 жылғы 21-22 қарашада «Хельголанд» Харвичке сол жерде тапсырылған U-кемелерінің экипаждарын алу үшін жүзіп барды. 1918 жылғы 16 желтоқсанда белсенді қызметтен алынды. 1919 жылғы 5 қарашада «Хельголанд» және оның әпкелері неміс теңіз күшінің тізімінен шығарылды. 1920 жылғы 5 тамызда «Гелголанд» ресми түрде Ұлыбританияға тапсырылды. Ол Морекамбта бұзылды; жұмыс 1921 жылғы 3 наурызда басталды. «Хельголандтың» гербі қазіргі уақытта Дрездендегі Бундесвердің әскери тарих мұражайында сақтаулы.