Кіріспе

Энциклопедия Браун – ақыл-парасатымен және білімінің кеңдігімен "Энциклопедия" деп аталған ұл-детектив Лерой Браунның оқиғаларын баяндайтын кітаптар сериясы. Серияның негізгі баспагері – Bantam Skylark.

Стиль

Энциклопедия Браунның құпиялар сериясындағы әрбір кітап жеке-дара болып табылады, яғни оқырман оқиғаны түсіну үшін бұрынғы кітаптарды оқуға міндетті емес. Басты кейіпкерлер, оқиға ортасы және т.б. әдетте әр кітапта таныстырылады (немесе қайта таныстырылады). Браун туралы кітаптар бірнеше (әдетте он немесе одан да көп) (бір-бірімен байланысты болуы мүмкін) қысқа әңгімелерге бөлінген, олардың әрқайсысы бір құпияны ұсынады. Бұл құпияларды оқырман мәтіннің бір жеріндегі логикалық немесе фактілік қателіктерді анықтау арқылы шеше алады. Бұл Дональд Соболдың басқа кітап сериясы – "Екі минуттық құпиялардың" құрылысына өте ұқсас. Көптеген құпияларда Браун әкесіне, жергілікті полиция бастығына қылмысты ашуға көмектеседі; Браун қалалық бұзақы Багс Миниді, "Тайгерлер" деген топтың басшысын жеңіп шығады; немесе Браунның серіктесі, жақын досы және күзетшісі Салли Кимболл оған көмектеседі. Браун, оның әкесі немесе Салли осы қателікті ашып, істі шешеді, ал оның егжей-тегжейлі сипаттамасы кітаптың соңындағы "Жауаптар" бөлімінде келтірілген.

Формуласы

Көбінесе бұл кітаптарда бірінші тарауда Браун әкесіне, Айдавилл қалашығындағы жергілікті полиция бастығына кешкі ас дастарқаны басында бір істі шешіп көрсетеді. Бастық Браун тағамын жақсы татпаса, ол қиын іс тапсырылғанын білдіреді. Ол өзінің іс кітабын алып, отбасымен бірге қарап шығады. Энциклопедия осы істерді шешу үшін қысқа ғана көзін жұмып, терең ойланып, содан кейін бір ғана сұрақ қойып, тікелей шешімге жетеді. Екінші құпия көбінесе Ровер даңғылындағы Браун гаражынан басталады, онда Энциклопедия көрші балаларға "күнде 25 цент, қосымша шығындармен" істерді шешуге көмектесу үшін жеке детективтік агенттік ашқан. Бұл екінші оқиғада көбінесе қаланың бұзақысы және тәлкеулеушісі Багс Мини қатысады, ол өздерін "Тайгерлер" деп атайтын топтың жетекшісі. Олар жеңілгеннен кейін үшінші құпияда кек алуға тырысады. Үшінші құпияда сюжет Энциклопедияның серігі, жақын досы және күзетшісі Салли Кимболлға байланысты. Салли – 14 жасқа дейінгі жалғыз адам, ол Багске тікелей қарсы тұра алды. Ол Багс пен оның Тайгерлерінің Энциклопедияға физикалық күш қолдануына тосқауыл жасайды. Энциклопедия Саллиға ғашық болғандарды ұнатпайды, мүмкін, ол Саллиға ғашық екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Салли ақылды, ол серияның бірінші кітабында Энциклопедиядан ақылды екенін дәлелдеуге тырысты. Адамдар бұл жарысты Тайгерлердің клубында өткізді, Багс және оның достары оны қолдады. Бірақ ол жарыста жеңілді (дегенмен Энциклопедия оны алдауға жақын болғанын мойындады), содан кейін олар дос болып қалды. Келесі оқиғаларда Багс немесе оның тобы Энциклопедияны немесе Саллиді қиын жағдайға түсіру үшін түрлі тұзақтар құрады. Бірақ бұрынғы оқиғадағыдай, олар Энциклопедияның ашып беретін маңызды қателік жасайды. Кейінірек Энциклопедия әкесіне қылмыс орнында көмектесуі мүмкін (бірақ бұл қарақшылықтан артық емес, және Энциклопедия әкесіне көмектескенде әрқашан сақтық танытады) немесе қаладағы адамдармен сөйлесіп, көбінесе алаяқтықтарды әшкерелейді. Мысалы, мектептен шығып кеткен, алаяқтыққа бейім Уилфорд Виггинс балалардың ақшасын иемдену үшін түрлі схемалар ойлап табады. Багс сияқты, оның схемаларында да Энциклопедия ашатын қайшылықтар бар. Кейде Энциклопедия емес, Салли оны түсінеді, себебі ол Энциклопедияға "Сен баласың" дейді. Яғни, ол қыздар ғана байқай алатын нәрселерді көреді. Салли өз ақыл-ойымен түрлі құпияларда да көзге түседі, ол көбінесе қылмысты кім жасағанын немесе адамның өтірік айтып тұрғанын анықтай алады, бірақ оны әрқашан дәлелдей алмайды.

Мұра

"Энциклопедия Браун" кітаптары ұзаққа созылған танымалдылыққа ие болды. 1976 жылы Американың детектив жазушылары Соболды және оның "Энциклопедия Браун" сериясын арнайы Эдгар сыйлығымен марапаттады. Педагогтар "Энциклопедия Браунды" сыныптарда есеп дайындау сияқты дағдыларды оқыту үшін пайдаланды. 1986 жылы Society for Visual Education, Inc. бастауыш және орта мектептерде қолдануға арналған аудиокассеталар мен оқулықтармен бірге фильмдер сериясын жариялады. "Энциклопедия Брауннан" төрт оқиға пайдаланылды: "Жоғалған мүсін ісі", "Қуанышты жүректің ісі", "Құтқарған шошқалар ісі" және "Мәрмәр ойнаушының ісі". WorldCat кітапханалық каталогында көрсетілгендей, "Супер детектив Энциклопедия Браун төрт құпияны шешкенде студенттерге есептерін қалай толтыратынын көрсетеді, оның ішінде тақырыпты таңдау, ақпарат жинау, жазбалар жасау, жоспар құру, түзету және өңдеу".

Комикстер

1978 жылдың 3 желтоқсанынан 1980 жылдың 20 қыркүйегіне дейін «Encyclopedia Brown» күнделікті және жексенбілік комикстер тізімі Universal Press Syndicate арқылы таратылды. Суретші – Фрэнк Болле, ал авторы – Дональд Дж. Собол. 1980-жылдардың ортасында комикстер жиналып кітаптарға шығарылғанда, комикстер Соболдың кейіпкерлеріне негізделген Эллиот Каплинге жатқызылды. Комикстер Соболдың әңгімелерін бейімдеді, олардың кейбіреуі бастапқыда «Encyclopedia Brown» әңгімелері болса, ал қалғандары Соболдың синдикатталған «Екі минуттық жұмбақтар» рубрикасының құрамына кірген.

Телесериалдар

1989 жылы HBO телеарнасында “Encyclopedia Brown” деп аталатын тікелей эфирдегі телесериалдар түсірілді. Скотт Бремнер басты рөлді ойнады, ал Лора Бридж Салли рөлін сомдады. Сериал сегіз сериядан тұрды. Оны Говард Дэвид Дойч продюсерлік етті, режиссері – Стив Холланд. Сериалдың бір бөлігі Юта штатының Прово қаласында түсірілді. Сериал “Жоғалған уақыт капсуласының ісі” атты бір сағаттық арнайы эпизодпен басталды, ал одан кейінгі алты эпизод 30 минуттан тұрды. “Жоғалған уақыт капсуласының ісі” (бір сағаттық арнайы эпизод 1989 жылдың 2 наурызында сериалды бастау үшін көрсетілді және HBO-да 200-ден астам рет қайталанды) “Идавилл қаласының 100 жылдығын қаланың негізін қалаушы қалдырған уақыт капсуласын ашу арқылы атап өтеді. Бірақ оның ішінде қандай құндылықтар бар екенін ешкім білмейтін кезде капсула ұрланып кетеді! Е.Б. мен оның досы Салли тергеу жүргізген кезде, олар көптеген күдіктілерді табады. “Жоғалған ҰШО-ның ісі” (№529) 1990 жылдың 3 қыркүйегінде алғаш рет көрсетілді. Идавиллде ерекше нәрсе болып жатыр, түнгі аспанда ұшқыш табақ пен жарқыраған жарықтар пайда болады. Энциклопедия Браун мен оның серігі Салли бейтаныс нәрсені батыл барып ашу үшін демалысын тоқтатады. “Таңғажайып жарыс машинасының ісі” (№524) 1990 жылдың 16 наурызында алғаш рет көрсетілді. Дейви күлкілі автодербиде жеңіске жететіндей көрінеді, бірақ біреу оның машинасының тізгінін ұрлағанға дейін. Энциклопедия Браун құпияны шешу үшін іске кіріседі. “Періштедей салт аттының ісі” (№525) 1990 жылдың 23 наурызында көрсетілді. WildCat Kid-тің әруағы Ескі Гленвиллге қайта оралып, қорқытып жүр. ЕБ мен Салли Багс Минидің көмегімен күнді құтқара ала ма? “Жалынды сұлулық патшайымының ісі” (№932) 1990 жылдың 6 мамырында алғаш рет көрсетілді. Энциклопедия Браун кітапханадағы өртті кімнің қозуға болғанын және жасырылған ақшаның алаятылық екенін анықтауға тырысады. “Керемет Калпеппердің ісі” 1990 жылдың 7 қазанында алғаш рет көрсетілді. Бұл эпизод VHS-та шығарылмаған. Е.Б. мен Салли дереу іске кірісіп, бірнеше күдіктіні анықтайды. Олар детективтік шеберліктерімен қылмысты тез шешіп, арыстанды Калпепперге қайтарады. Сиқырлы шоу ақырында қаланың барлық жақсы халқына қуаныш сыйлайды. (Энциклопедия Браунның арқасында.) “Ұрланған бейсбол карточкаларының ісі” (№523) 1990 жылдың 1 қыркүйегінде алғаш рет көрсетілді. Энциклопедия бағалы бейсбол карточкаларының жинағын түнде ұрлағанды анықтауға кіріседі. “Энциклопедия Браун, бір минуттық құпиялардағы бала детектив” тікелей видеоға шығарылды (Бұл кітаптардан алынған Энциклопедия Браунның 5 әңгімесін қамтиды: “Шашылған карточкалардың ісі”, “Аяқ қыздырғыштың ісі”, “Ащы сусынның ісі”, “Азамат соғысының қылышының ісі” және “Ұлы Мерконың ісі”. Бұл фильм де VHS-та шығарылды.) Осы эпизодтардың көптегені кейін VHS-та шығарылды.

Фильм

2013 жылдың маусым айында Warner Bros. «Энциклопедия Браун» кітаптарын толық метражды фильмге бейімдеу құқығын сатып алды. Мэтт Джонсон фильм сценарисін жазу мүмкіндігін қарастырып жатқан болатын. Рой Ли және Говард Дэвид Дойч (1989 жылғы «Энциклопедия Браун» телесериалының продюсері) мен Джонатан Закин фильмнің продюсерлері болып тағайындалды.

Өздеріңіз шешіп алыңыздар

1989 жылдың 15 қаңтарынан 30 маусымына дейін "Энциклопедия Браун" кітаптары және "Бантам" баспасымен бірлесіп "Өзің шеш" атты арнайы лотерея ұйымдастырылды. "Энциклопедия Браун және Қазына іздеу ісі" кітаптарының арнайы белгіленген даналарының соңында Собол шешілмеген жұмбақты ұсынды, оны шешіп, сыйлық жеңіп алу үшін жауап беруге болатын. Лотереяның жұмбағы "Жоғалған туған күн сыйлығының ісі" деп аталды, онда Энциклопедия Уилли Грантқа он жылдығына сыйға берілген ұрланған велосипедтің ісін шешуге тиіс болды. Күдіктілер ретінде "Тайгерлер" тобы пайда болады: Багс Мини, Джек Бек және Рокки Грэм барлығы "Тайгерлердің" клубына келеді. Конкурсқа қатысушылар әрқайсысы жеке конвертке салып, қалағанша қатыса алатын. Лотерея тек АҚШ және Канада тұрғындары үшін қолжетімді болды. Кітап сатып алу міндетті емес, конкурсқа қатысу үшін арнайы белгіленген "Энциклопедия Браун және Қазына іздеу ісі" кітаптарының соңындағы ресми нысанды пайдалануға немесе шешімін және байланыс ақпаратын жазылған 3х5 дюймдік индекс карточкасын жіберуге болады.

Пародиялар мен құрмет көрсетулер

2003 жылы сатирикалық The Onion газетінде "Идавилл детективі "Энциклопедия" Браун кітапхана қоқыс контейнерінен өлген күйде табылған" деген мақала жарияланды. Мақалада Энциклопедия Браунның, қазір орта жастағы полиция детективінің, өлтірілгені айтылды. Мақала кітаптардағы қылмыстарды тривиальды білім арқылы шешу бейімділігін пародиялап, Багс Минимен аяқталды, ол қазір полиция комиссары болып, өзінің кісі өлтіруге қатысы болмағанын "Мен Солтүстік полюсте пингвиндерді қадағалап отырдым" деп мәлімдеді. (Пингвиндер экватордың оңтүстігінде ғана тіршілік етеді, сондықтан солтүстік поляр аймақтарында олар кездеспейді.) Эд Брубейкер мен Шон Филлипстің "Қылмыстық: Тазалардың соңғысы" графикалық романында Энциклопедия Браунға сілтеме жасалып, комиксте Энциклопедияның ересек нұсқасы бейнеленген, бұл туралы Эд Брубейкердің өзі куәландырды. "ФоксТротт" комиксінде 2000 жылы Джейсон мен Маркус жеке тергеушілер болып, сүйікті қыздарына жасалған ұрлықты шешуге тырысады. Олар талқылаған агенттік атауының бірі "Энциклопедиялар қоңыр және ақ" (өйткені Маркус – афроамерикалық, ал Джейсон – еуропалық) болды, бұл атау FoxTrot-тың келесі комикс кітабының тақырыбына айналды. 2020 жылы түсірілген "Жас детектив" фильмінің басты кейіпкері – бұрынғы дарынды детектив, қазір сәтсіз ересек адам, шағын қалада тұрады. "Симпсондардың" "500 кілт" эпизодында Энциклопедия Браунның қабірі Нэнси Дрю мен Харди Бойздің қабірлерінің қасында қысқаша көрсетіледі, оған Лиза: "Құдай-ау, олар шыбықтай құлап жатыр" деп түсіндіреді.