Кіріспе

Америкалық антрополог Моррис Эдвард Оплер (3 мамыр 1907 – 13 мамыр 1996), американдық антрополог және жапон-американдық азаматтық құқықтарды қолдаушы, Нью-Йорк штатының Буффало қаласында дүниеге келген. Ол антрополог және әлеуметтік психиатр Марвин Оплердің ағасы. Оплердің антропологиядағы ең маңызды еңбегі – Оңтүстік Атабаска халықтарының, атап айтқанда Навахо және Апачи (Чирикауа, Мескалеро, Липан және Джикарилла сияқты) этнографиясы. Оның классикалық еңбегі – «Апачилардың өмір салты» (1941). Ол Гренвилл Гудвинмен бірге жұмыс істеді, ол да Батыс Апачиларының әлеуметтік ұйымдасуын зерттеді. Гудвиннің ерте қайтыс болуынан кейін Оплер оның экспедициядан жазған хаттары мен басқа да материалдарын жинақтап, 1973 жылы жариялады. Оплер 1933 жылы Чикаго университетінен философия докторы (Ph.D.) дәрежесін алды. 1940 жылдары Орегон штатының Портленд қаласындағы Рид колледжінде және Калифорния штатының Клермонт колледжінде сабақ берді, ал кейін Корнелл университетінде және Оклахома университетінде оқытты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оплер Манзанар концлагерінде қоғамдық талдаушы болып жұмыс істеді, лагерьдегі жағдайды және жапон-американдық тұтқындардың күнделікті өмірін құжаттады. 1943 жылы келген ол көшірілген жапон-американдықтарға көңіл жасыды және лагерь әкімшілігімен жиі келіспейтін, «Манзанар көтерілісі» деп аталған оқиғаны және «сенімділік сауалнамасына» (loyalty questionnaire) және лагерьдегі ер адамдарды әскерге шақыруға наразылықты жариялады. Ол сондай-ақ Гордон Хирабаяши мен Фред Корематсуды жапон-американдықтарды Батыс жағалауынан қуудың заңдылығына қарсы сотта қорғауға көмектесті, олардың екеуінің де ісі бойынша әскери қажеттілік туралы пікір келтіретін сотқа үндеу (amicus brief) жазды, онда Батыс қорғаныс командасының басшысы Джон Л. ДеВитт көрсеткен әскери қажеттілік, шын мәнінде, «расалық негізде» құрылғанын дәлелдеді.

Ерекше жетістіктер

Моррис Эдвард Оплер апач халқын антропологиялық тұрғыдан зерттеген және олармен жұмыс істеген алғашқы адам емес, сондай-ақ олардың тарихи баяндамаларына үлес қосқан жалғыз дауыс емес. Ол өзінің қызығушылығын арттыратын салада білім алған басқалардың жетістіктерін де мойындады. Дегенмен, ол Американың түпкілікті халқы мен жапондық америкалық антропологиясының аса ықпалды жетекшісі болды және өзінің жұмысында көптеген елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Оплер жоғары білімді болған. Бакалавр және магистратураны Буффало университетінен алғаннан кейін, докторлық дәрежесін Чикаго университетінен алды. Ол докторлық диссертациясын жазып аяқтаған кезеңде, апач халқы арасындағы маңызды антропологиялық зерттеулерін бастады. Осы зерттеулер оның 1932 жылы қорғаған "Мескалеро және Чирикауа апачтарының әлеуметтік ұйымының олардың қарым-қатынас жүйелері тұрғысынан талдауы" атты диссертациясына негіз болды. Он жыл өткен соң, 1942 жылы, Оплер Клермонт колледжінде жұмыс істеп жүрген кезде, Джон Саймон Гуггенхайм мемориалдық қорынан стипендия алды, бұл стипендияны оның апач халқы арасындағы он жылдық зерттеулерінің нәтижесінде иеленді. Оплер жапондық тұтқындарға шынайы көңіл көрсетті және тіпті жапондық америкалықтардың қорғанында бірнеше заңдық шағымдамалар жазды, олардың екеуі АҚШ Жоғарғы Сотында қарастырылды. Саяси көзқарасы бойынша, ол марксистік және коммунистік идеяларға қарсы болды және оларға қатысты пікір білдірді. Бұл оның мансабының аясында түсінікті, себебі ол АҚШ-та марксизмге қатысты үлкен дау мен күдік болған кезде өмір сүрді, ал антропологтар көбінесе марксистік көзқарастарды ұстанатындығы үшін айыпталды. Ол зерттеген халықтың мүддесін қорғады. Мысалы, Манзанар соғыс тұрғын үй орталығында жұмыс істеген кезде, ол сол жерде ұсталған жапон халқына зор симпатиямен қарады. Ол олардың мәдениетін зерттей және жазбай тұрып, олардың құқықтары мен жайлылығын қорғады. Оплер мәдениетті зерттеу биологияны зерттеуден тәуелсіз болуы керек деп есептеді. Адам биологиясының өзгермейтін екендігі және мәдениеттің үнемі дамитындығы, егер оларды бірге зерттеуге тырысса, бір-бірімен қақтығысады деп сенді. Мәдениеттегі айырмашылықтар биологиялық айырмашылықтардан туындамайды деген сеніміне байланысты, Оплер нәсілдік толеранттылық танытты және ешбір нәсіл биологиялық жағынан жоғары деп санамады. Осы нәсілдік толеранттылық оны зерттеу еңбектерін маргиналды этникалық топтарға, атап айтқанда америкалық түпкілікті халыққа және жапон халқына арнауға итермеледі.

Танымал басылымдар

Оплердің зерттеулерінің көп бөлігі Американың оңтүстік-батысындағы үндістерге арналды. Ол ерекше Чирикауа тайпасын зерттеді, олар оның ең танымал екі кітабының – «Апачи өмір салты» және «Чирикауа апачилерінің мифтері мен әңгімелері» – тақырыбы болды. «Апачи өмір салты: Чирикауа тайпасының экономикалық, әлеуметтік және діни институттары» Оплердің ең белгілі жарияланымдарының бірі еді. Ол көптеген үндістерді зерттеді, бірақ апачилер оның ерекше назарында болды. Кітап апачи өмірін жыл санап баяндайды. Бұл кітап тарих емес, апачилердің күнделікті өмірін оқиға ретімен түсіндіреді. Кітапта сипатталған өмір салты американдықтар апачилермен ұзақ соғысқа шықпастан бұрын қалыптасқан. Бұл кітапта «апачи» деп аталатын адамдар – қазіргі Нью-Мексико, Аризона, Сонора және Чиуауа аймақтарында апачи тілінде сөйлейтін тайпалар. Бұл аймақтарда көптеген кіші топтар болды, олардың арасында Чирикауа апачилерінің үш әртүрлі тобы да бар еді. Кітап бірнеше негізгі бөлімге бөлінген: Балалық шақ; Ересек болу; Ересектердің әлеуметтік қарым-қатынастары; Халықтық сенімдер, медициналық тәжірибе және бақсылық; Шаруашылықты жүргізу; Неке және жыныстық өмір; Өмір айналымы; Саяси құрылым және мәртебе; Өлім, аза тұту және әлем басқасы. Әр бөлім өмірдің әр кезеңін және оған байланысты рәсімдерді зерттейтін тармақтарға бөлінген. «Чирикауа апачилерінің мифтері мен әңгімелерінде» Оплер Чирикауа апачилерінің мифологиясы мен сенімдерін сипаттайды. Онда апачилердің ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген діни әңгімелері мен тарихи ертегілері бар. Оплер халықтың мифологиясын зерттеу – олардың мәдениетінің тамырын түсінудің ең жақсы жолы деп сенді. Антрополог ретіндегі мансабында ол зерттеген әрбір тайпаның фольклорымен танысуға тырысты. Кітап алты негізгі бөлімге бөлінген, олардың әрқайсысында бірнеше тараулар мен кіші бөлімдер бар: Жер жаңа болған кезде; Күндізге талас; Койот циклі және басқа жануарлар, құстар мен жәндіктер туралы әңгімелер; Ұлы күштер туралы әңгімелер және олармен кездесулер; Ақымақтық, сенімсіздік және бұрысу туралы әңгімелер; және басқа да әртүрлі әңгімелер. Осы кітаптарды жазу кезінде Оплер ақиқатты олардың көзқарасынан білу үшін бірнеше апачилермен сұхбаттасты. Ол кітаптардың мазмұны бойынша олармен кеңесіп, олардың мәдениетін жарияламас бұрын жақсырақ түсіну үшін көп уақыт өткізді.