Кіріспе

Роман, драма, өлең, фильм немесе басқа да медиа жанры. Абсурдтық көркем әдебиет – роман, драма, өлең, фильм немесе басқа да медиа жанры, кейіпкерлердің өмірде ешқандай мағына таба алмайтын жағдайлардағы тәжірибесіне назар аударады. Бұл көбінесе мәнсіз әрекеттер мен оқиғалар арқылы бейнеленеді, олар шындық немесе құндылық сияқты өмірлік ұғымдардың анықтығына күмән тудырады. Әдебиеттегі абсурдтық жанр 1950-1960 жылдары Франция мен Германияда, соғыстан кейінгі көңілсіздікке байланысты пайда болды. Абсурдтық көркем әдебиет – 1830 жылдары Париждегі романтизмнің өркендеуіне, Германиядағы діни дәстүрдің құлауына және Сёрен Кьеркегор мен Фридрих Ницше идеяларының ықпалымен болған қоғамдық және философиялық революцияға қарсы реакция. Абсурдтық көркем әдебиетте сатира, қараңғы юмор, үйлесімсіздік, ақыл-оқтың жоғалуы және «ешнәрсе» болудың философиялық мәселесіне қатысты даулар жиі кездеседі. Абсурдтық көркем шығармалар пьеса түрінде Абсурдтық Театр деп аталады. Екі жанрдың да ерекшелігі – кейіпкерлердің өмірлік тәжірибесіне баса назар аудару, өмірдің үйлесімсіз, шешілмейтін және мағынасыз екендігі туралы идеяға негізделгендігі. Абсурдтық көркем әдебиеттің маңызды ерекшелігі – кейіпкерлердің қатысатын нәтижесіз оқиғалардағы мәнсіз әрекеттері арқылы бейнеленген, өмірде ішкі мақсатты табуға тырысу тәжірибесін қамтиды. Абсурдизм – бұл экзистенциализмнің жалғасы немесе одан өзгешелігі болып табылатын философиялық бағыт, ол адамзаттың мақсатсыздығына және әсіресе мақсаттың болуы күмәндалған кезде туындайтын эмоционалдық күйзеліске және алаңдаушылыққа назар аударады. Экзистенциалистік және агностикалық көзқарастар абсурдтық романдар мен театрларда сюжет пен кейіпкерлер арқылы зерттеледі. Абсурдтық әдебиеттің көрнекті авторларына Франц Кафка, Альбер Камю, Самуэль Бекетт және Эжен Ионеско жатады.

Сипаттамалары

Абсурдтық көркем әдебиеттің көп бөлігі күлкілі немесе иррационалды болуы мүмкін. Абсурдтық юмор – себеп-салдар байланысын бұзатын, логикалық байланысы жоқ, және күтпеген үйлесімдерге негізделген комедия түрі ретінде сипатталады. Дегенмен, бұл жанрдың ерекшелігі комедия немесе мағынасыздық емес, қайта, мақсатсыз және философиялық тұрғыдан абсурд болып көрінетін жағдайларда (реалистік немесе фантастикалық) адам мінез-құлқының зерттелуі. Абсурдтық көркем әдебиет кейіпкерлер мен олардың іс-әрекеттеріне қатысты аз баға береді; оқырманға осы міндеттің өзі қалдырылады. Сондай-ақ, әңгіменің "нәтижесі" әдетте нақты айтылмайды, ал тақырыптар немесе кейіпкерлердің түйсіктері – болған жағдайда – көбінесе түсініксіз болады. Бұған қоса, көптеген басқа көркем әдебиет түрлерінен өзгеше, абсурдтық туындыларда міндетті түрде дәстүрлі сюжет құрылымы (яғни, бастапқы әрекет, кульминация, аяқталу әрекеті және т.б.) болмайды. Фикцияның сюжет, кейіпкерлерді сомдау және даму сияқты негізгі элементтері көбінесе жоққа шығарылады. Кейбір ғалымдар бұл туындының нормадан "шеттеуді" білдіретінін түсіндіреді. Сонымен қатар, табиғи заңдарды қабылдауға негіз болатын адам ақылының дұрыстығына күмән тудыру да орын алады.

Өзіндіктері мен әдістері

Альберт Камюдың "Сизиф туралы аңыз" (1942) грек ертегісінен алынған, онда адам үнемі тасты тауға қарай итеруге мәжбүр, бірақ оның өзінің салмағынан тас қайта төмен домалап түседі – бұл мәңгілікке созылатын қиындық. Камю өзінің символикасын оқиғаларды түсінудегі жалпы қиындыққа тап болатын әлемдегі адам жағдайының бейнесі ретінде түсіндіреді; алайда, өзіне-өзі қол жұмсаудың орнына, біз "абсурд сезімімен" татуласып, оны барынша төзуіміз керек. Франц Кафканың "Процесс" (1925) кітабы қашық және қолжетімсіз билік тарапынан тұтқындалған және сотталған Йозеф К. туралы баяндайды; оның қылмысының мәні немесе не үшін сотталғаны оған да, оқырманға да белгісіз. Кафка роман бойына драмалық иронияны күшейту үшін, сондай-ақ Йозеф К.-нің тұтқындалуы мен сот процесінің қисынсыз және үйлесімсіз оқиғаларын көрсету үшін сәлсеріп жазылған стильді қолданады. Кафканың романы қоғамды жайлаған гипер-рационализация нәтижесінде рационалды әлемдегі олқылықты көрсетеді деп түсіндіруге болады, Кафканың айтуынша, сот жүйесі осының бір мысалы. Кафка дұрыс емес аллитерация мен әдеби манипуляцияны қолданып, қазіргі әлемдегі тоталитаризмнің, әділетсіздіктің және бюрократияның салдарымен қатар, адамгершіліксіздікті, шегіністі және абсурдты бейнелейтін мағынасыз, экзистенциалистік роман жасайды.

Абсурд театры

Абсурд театры – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болған абсурдтық көркем пьесалардың атауы, әсіресе, 20-шы ғасырдың соңында еуропалық драматургтар жазған пьесалар, сондай-ақ олардың туындыларынан қалыптасқан театр стилі. Әдеби сыншы Мартин Эслин 1960 жылы жариялаған «Абсурд театры» атты эссесінде «Абсурд театры» терминін енгізді. Эслин осы пьесаларды абсурдтың кең тақырыбымен байланыстырды, бұл Камюдің 1942 жылғы «Сизиф мифы» эссесіндегі қолданысына ұқсас. Абсурд театрының идеологиясы экзистенциализмнен бастау алады және адам өмірінің мағынасы мен мақсатынан айырылуының, соның салдарынан барлық қарым-қатынастың үзілуінің көрінісін білдіреді. Абсурдтық театрдың ішіндегі логикалық құрылым мен дәлелдер иррационалды және логикасыз сөйлеу сипаттарына, сондай-ақ үнсіздікке ұласты. Абсурд театры абсурдтың түрлі формаларына – экзистенциалдық, философиялық, эмоционалдық және драматургиялық – қызығушылық танытады. Драмалық форма ретінде Абсурд театры театрды шектен шығарып, шындық пен жоқ нәрсе қандай болатыны туралы сұрақтар тудырады. Эссесінің кейінгі басылымдарында ол бесінші драматург – Гарольд Пинтерді қосты. Эслин мен басқа сыншылардың осы бағытпен байланыстырған басқа авторлары: Том Стоппард, Фридрих Дюренмат, Фернандо Аррабал, Эдвард Альби, Борис Виан және Жан Тардье.

Сипаттамалары

Абсурд театры көрермендердің спектакльді тамашалауда күткен дәстүрлі театрлық формаларды жоққа шығарады. Оқиғаның дамуы еріксіз болып келеді; абсурд театрының кейіпкерлері көбінесе бейтаныс және түсініксіз ниеттермен әрекет етеді, декорациялар көбінесе танылмайды және кейде өзгермейді немесе шөлді болып келеді, ал әңгімелер мағынасыз болып көрінеді. Абсурдист драматургтер үшін хаос пен иррационалдық рационалдық пен тәртіптен гөрі шындықты жақсырақ көрсетеді. Пьесалар трагикалық және комедиялық бола алады, бұл театрдағы трагикомедия жанрының ерекшелігі.

Абсурд театры

Евгений Ионесконың "Балдақ сопрано" (1950) – абсурдтық театрдың есте қаларлық пьесасы. Сэмюэл Беккеттің "Годо күту" (1953) – екі актілі, драмалық тәсілдерді қолданатын абсурдтық театрлық пьеса. Басқа мысалдарға Жан Поль Сартрдың "Шығу жоқ" (1944), Макс Фриштің "Өрт қосушылар" (1953) және Эцио Д’Эриконың "Құмырсқа ұясы және жәндіктер уақыты" (1954) пьесалары жатады. Торнтон Уайлдердің "Ұзын Рождестволық кешкі ас" (1931) және Жан Тардьедің "Жер астындағы махаббат" (1934) – ертеректегі мысалдар.

Техникалар мен құрылғылардың мысалдары

Румын-француз драматургі Эжен Ионесконың "Балдақ сопрано" (1950) пьесасы – абсурд театрының орталық туындысы. Ондағы "мағынасыз сөздің арманға ұқсас симфониясы және байланыссыз ассоциациялар" адамдық қарым-қатынастың үмітсіздігін ашады. "Мағынасыз сөз" және "байланыссыз ассоциациялар" абсурд театрының маңызды элементтері болып табылады. Ионесконың пьесасындағы көптеген диалогтардың мәні шамалы, ал актерлердің сөйлеуі көбінесе түсініксіз болады. Ионеско мәтініндегі сатира мен мағынасыз әңгімелер оның қарапайым өмірдің нешелік абсурдты болуы мүмкін екенін көрсету мақсатына қызмет етеді. Ионесконың экзистенциализммен байланысы абсурд театрының ерекшелігі, сондай-ақ ағылшын тілінің күлкілі көрінуі және қоғамның бір-бірімен қарым-қатынас жасауға құштар болмауы да осыған жатады. Ионесконың "Балдақ сопрано" пьесасы мақсатсыз әлемде адамзаттың қарым-қатынас құруға бейім еместігін көрсетеді, экзистенциализмнің абсурдтық көркем әдебиетке тигізген әсерін және оның абсурдтық әдебиет жанрындағы пьесаларда қалай көрінетінін көрсетеді. Самуэль Беккеттің "Годоны күту" (1953) пьесасы – бастапқыда француз тілінде жазылған абсурдтық театрлық драма. Ол 20 ғасырдың ең маңызды пьесаларының бірі саналады, алғашқы қабылдауына қарамастан. Пьеса алғаш рет 1953 жылдың 5 қаңтарында Париждегі "Theatre de babylone" театрында қойылды. 1950 жылдардағы пьесаға сыншылардың пікірлерінен көрініс табуға болады. Әдеби сыншы Вивиан Мерсер бұл пьесаны "ешнәрсе екі рет орын алмайтын пьеса" деп атады, бұл циклдік құрылымды екі актіге сілтеме жасайды. Беккеттің мәтінін талқылаған тағы бір әдеби сыншы Альфонсо Састре пьесаны "үміттің өлім куәлігі" деп сипаттады, содан кейін: "Годоны күтудің ең қызықты жағы – ештеңе болмайды. Бұл – ешнәрселікке айқын куәлік". Беккеттің пьесасындағы бейшара әлем абсурдтық тәсілдермен бейнеленген: өзгермейтін пейзаж, кездейсоқ және түсініксіз зорлық-зомбылыққа ұшыраған кейіпкерлер, циклдік диалогтар. Беккет "Гого" мен "Диди" арасындағы қарым-қатынасты бейнелей отырып, адамзаттың мәңгілік мағынаны күту сезімін, ашушаңдықпен араласқан берік өзара тәуелділікті көрсетеді. Беккеттің абсурдтық пьесасына трагикомедиялық элемент комедиялық бекершілікті қосады, оны Том мен Джерри сияқты комедиялық және мультфильмдік кейіпкерлермен салыстыруға болады. "Годоны күту" пьесасындағы екі кейіпкердің (Владимир мен Эстрагон) арасындағы қарым-қатынас өзара тәуелді, бірақ ашулы. "Годоны күту" пьесасындағы екі кейіпкердің (Владимир мен Эстрагон) арасындағы қарым-қатынас өзара тәуелді және түсініксіз. Олардың мінезі, диалогтары мен өзара әрекеттері таныс комедиялық дуэттер – Лорел мен Харди және Том мен Джерри еске түсіреді.