Кіріспе

Флоренциялық ақын және жазушы

Джованни делла Каса (28 маусым 1503 – 14 қараша 1556) – итальян ақыны, дипломат, дін қызметкері және инквизитор, сонымен қатар әдеп және қоғам туралы жазушы. Ол өзінің әдепті мінез-құлық туралы әйгілі трактаты «Il Galateo overo de’ costumi» (1558) арқылы танымал. Бұл әдеп туралы нұсқаулық жарық көргеннен бастап зор табысқа ие болып, үлкен ықпалға ие болды. XVIII ғасырда белгілі сыншы Джузеппе Баретти «Италия кітапханасы» (1757) еңбегінде: «Көптеген итальяндықтар бұл кішкентай трактатты біздің тіліміздегі ең әсем туынды деп санайды», – деп жазды.

Өмірбаян

Делла Каса Флоренцияның бай отбасында Борго Сан-Лоренцо маңындағы Мугеллодағы Вилла-Ла-Касада дүниеге келді, оны бүгінде тамашалауға болады. Оның алғашқы білімі Болоньяда, туған Флоренциясында және Падуада, Убальдино Бандинилли мен Людовико Беккадели сияқты көрнекті әдебиетшілердің жетекшілігімен өтті. 1526 жыл Делла Касаның өміріндегі маңызды жыл болды, ол Тосканадағы отбасы вилласында латын классикасын, әсіресе Цицеронның еңбектерін оқып, аударды. Алессандро Фарнезедің кеңесімен, Делла Каса досы Пьетро Бембоның ізбасарлығымен шіркеуде жоғары мәртебелі мансапқа ұмтылды. 1544 жылы ол Беневенто архиепископы болды, ал сол жылы Папа Павел III оны Венециядағы Папалық нунцийі етіп тағайындады. Ол Гранд-каналдағы сарайда Венецияның ақындары, суретшілері және ақсүйектерімен кездесті. Қорғаушысы Фарнезенің қайтысымен және Папа Юлий III сайлануымен Делла Каса Римді қалдырды, кардинал болмағанына көңілі толмады және жазу мен оқуға берілген, ойлы өмірге зейнетке шықты. Осы кезеңде – 1551 және 1555 жылдар аралығында – ол Тревизо маңындағы Нервеза аббаттығында «Галатео» атты еңбегін ойлап тапты және жазды. Ол бір жылдан кейін, шамасы Римдегі Фарнезе сарайында қайтыс болды және Римдегі Сант-Андреа-делла-Валле шіркеуіне жерленді.

Галатео

Оның ең танымал еңбегі және Еуропа тарихындағы ең белгілі әдеп кітабы – «Галатео», қарапайым қадір-қасиет пен үйлесіммен өмір сүруге көмектесетін бірқатар ережелер мен шектеулерді ұсынады. Делла Каса (қарт ағасының дауысымен) немересіне тартымды, мәдениетті және сыпайы болу үшін не істеу керектігін, ал ненің бұрыс екенін түсіндіреді. Ол модадан бастап сөйлесу өнеріне дейін алуан түрлі тақырыптарды қамтиды. Сәтті адам сыртқы әдемілікті қажетті қоғамдық нормалармен үйлестіруі тиіс. Кез келген ұятты жағдайға немесе жаман ойларды ашып көрсетуге әкелетін нәрседен сақтану керек. Сондықтан Делла Каса әрдайым сақтық, тәжірибелілік және сырлы болуға кеңес береді. Мысалы, ешқашан біреудің шарабын иіскемеу керек, себебі мұрыннан бірдеңе түсіп қалуы мүмкін; Делла Касаның айтуынша, бұл ықтимал болмаса да, мұндай тәуекелге бармаған жөн. Керісінше, адам әрдайым сыртқы түріне, сөйлеуіне және мінез-құлқына назар аударуы керек, ешкімді ренжітпеу үшін, сонымен қатар сыпайылық пен зиялылықты көрсетуі керек. «Галатео» кітабындағы көптеген шектеулер бүгінгі күнде де өте пайдалы.

Поэзия

Каса ең алдымен лирикалық поэзияда Петрарканың жалпыға бірдей еліктеуіне қарсы реакцияның көшбасшысы ретінде және жаңа стильдің бастамашысы ретінде көзге түседі. Бұл стиль бұрынғысына қарағанда оқшау және сәнді болмаса да, күшті әрі салтанатты болды. Делла Каса әдеби жолын Берни стилінде әдепсіз өлеңдер жазудан бастады. Оның ашықтан-ашық еркекшіл өлеңі – «Капитоли дель форно», Флоренциядағы Медичи үкіметінен алшақтауы және француз сарайының оны кардинал қылуға ниетті екендігі туралы сенім, оның кардинал болып сайлануына кедергі келтірді. Өмірінің соңына қарай ол Петрарканың үлгісіне оралып, он алтыншы ғасырдың ең терең лирикалық өлеңдерін жазды. «Рима» атты шығармасында ол махаббатты, сондай-ақ қайғы, көңіл көшіру және өкініш тақырыптарын басты орынға қойды. Оның салмақтылығы мен салтанатты стилімен жазылған екі сонет өмірдің мәнсіздігі мен өлімнен кейін жоқ болу туралы ойларды қамтиды. Ақын 1558 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның «Рима» шығармасы замандас әдеби ортада үлкен сәттілікке ие болды. Оның енжамбентті қолдануы – он бір буынды шумақты келесі шумаққа жалғастыру арқылы өлеңдеріне жаңа музыкалық әсер мен күш сыйлады. Ерекше қарқындылығымен көзге түсетін екі сонет – «O dolce selva solitaria, amica» және «Questa vita mortal, che ‘n o ‘n due». «Делла Касаның барлық өлеңдері махаббат немесе амбиция туралы түпкілікті алаңдаушылықты және мазасыздықты білдіреді, көбінесе құтылуға, тыныштыққа және тіпті өлімге деген құштарлықпен үйлеседі. Осы күйзелісті мазмұн мен көркем стильдің үйлесімі Делла Касаның сексеннен аз лирикалық өлеңін он алтыншы ғасырдың ең үздік туындыларының біріне айналдырды» (Уэйн Ребхорн). Зейнетке шыққаннан кейін ол «Carminum Liber» атты жинақты жазды, ол Хораций стиліндегі түрлі одалар мен хаттардан тұрады және Хораций, Катулл, Вергилий, Еврипид және Проперций сияқты классикалық үлгілерді шеберлікпен пайдаланады.

Латын жазбалары

Оның риторика және дипломатиядағы шеберлігі Делла Касаға Ватикандағы бірқатар қызметтерді, сол кездегі аса беделді лауазымдарды алуға көмектесті. Оның латын тілінде жазу стилі хаттар мен саяси құжаттарда, сондай-ақ Венеция Республикасына және Карл V-ге арналған екі сөз сөйлеуінде көрінді. Венецияда болғанда ол "Quaestio lepidissima: an uxor sit ducenda" атты трактат жазды, онда неке институтының мәнін сұраққа салды. Ол Бембоның өмірбаянын жазды, досының латын және итальян тілдерінде, проза және поэзияда бірдей жазу қабілетіне қызығушылық танытты, мұндай сирек таланттардың иесі ол да болды. Оның "Latina Monumenta" еңбегін Пьеро Веттори өңдеп, Бернардо ди Джанта (1518–1550 жж. өмір сүрген) Флоренцияда (1564 ж.) жариялады. Веттори "Carminum Liber"-ге басымдық берді, сонымен қатар Каспар Контаринидің өмірбаяны, "De officiis" және Фукидид, Платон мен Аристотельдің аудармаларын қосты. Оның барлық еңбектерінің толық жинағы 1707 жылы Флоренцияда жарық көрді, ал кіріспе ретінде Касотти жазған өмірбаяны берілді.

Инквизиция

Рим папасының Венецияға уәкілі ретінде ол "Балдо Лупетиноны қамауға бұйырған инквизитор және соңында Венециядағы ірі лютеран қауымын құртқан" еді.

Қызықты жайттар

Сондай-ақ, ол 1549 жылы Карл V-ге арнаған сөйлеуінде ragion di Stato, яки "ұлттық мүдде" деген тіркесті алғаш рет қолданған адам деп есептеледі. Делла Касаның Галатео еңбегін жазған деп саналатын Тревизо қаласының жанындағы Нервеза аббаттығы бомбаға түсіп, қазір қираған күйде. Монсеньор Делла Касаның вилласы бүгінде сәнді демалыс орнына айналған.