Кіріспе

Испан теңіз офицері және зерттеуші

Хуан Франсиско де ла Бодега и Квадра (22 мамыр 1743 – 26 наурыз 1794) – Америкада қызмет еткен испандық креол теңіз офицері. Жаңа Испания вице-корольдығындағы (қазіргі Мексика) Сан-Блас қаласындағы Тынық мұхиты жағалауындағы испан теңіз базасына бекітілген ол Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауын, қазіргі Аляскаға дейін зерттеді. Калифорниядағы Бодега шығанағы оның құрметіне аталған. Хуан Франсиско де ла Бодега и Квадра 19 жасында Кадистегі испан теңіз академиясына қабылданды. Төрт жылдан кейін, 1767 жылы ол фрегат офицері (alférez de fragata) шеніне ие болды. 1773 жылы кеме офицері (alférez de navío) және 1774 жылы кеме лейтенанты (teniente de navío) шеніне көтерілді.

Ата-аналық тегі

Бодега и Квадра Перудің Лима қаласында, Испанияның Бискай провинциясынан Томас де ла Бодега и де лас Лянас пен Перудің Лима қаласынан Франсиска де Моллинедо и Лосада отбасында дүниеге келген (оның ата-анасы Испанияның Бильбао қаласынан еді). Оның отбасы басктар тегінен шыққан. Ол Лимадағы Сан-Маркос ұлттық университетінде оқыды.

1775 жылғы экспедиция

1775 жылы лейтенант Бруно де Эсетаның басшылығымен испандықтар Тынық мұхитының солтүстік-батысын зерттеді. Бұл 1774 жылы Хуан Перестің жасаған алғашқы испандық экспедициясынан кейін болды, ол Испанияның жоғарғы солтүстік-батыс жағалауын иеленуге жетпеді. Экспедиция екі кемеден тұрды: Сантьяго (сонымен қатар Нуэва Галисия, әрі Нуэстра Сеньора де Гуадалупе деп те аталады), оның бас штаб офицері, лейтенант Хуан Франсиско де ла Бодега и Куадра басқарды. Бодега и Куадраға, басқалардан жоғары шенді болса да, «Сонора» кемесінде екінші офицердің төменгі лауазымы берілді. Бодега и Куадра жоғары офицерлік лауазымға үміткер болу үшін барлық білім мен дағдыға ие болды, бірақ испандық емес болғандықтан, Испания мен колониялық Америкаға сол кезде тән сыныптық дискриминацияға ұшырады. Сондықтан оған жоғарылаудан бас тартты. Испандықтарға жағалауды зерттеу және жаңадан ашылған аумақтарды испандық жер деп мойындау үшін жағаға түсуге бұйрық берілді. Экспедиция үшін ең маңыздысы – орыс колониялық қоныстарын анықтау болды. Кемелер 1775 жылдың 16 наурызында Сан-Бластан (Жаңа Испания) шықты. Аурулар (скорбут), дауылдар, «Сонора» кемесінің нашар теңізге лайықтылығы және басқа да жағдайлар олардың ілгерілеуін баяулатты. 1775 жылдың 13 шілдесінде олар қазіргі АҚШ-тың Вашингтон штатындағы Гренвилл мүйісі мен Жою аралына жетті. «Сонора» кемесі кемелерді бекітуге қолайлы жер іздеп жүргенде, қазіргі «Сонора рифі» деп аталатын жердің үстінен өтіп кетті. Ол бірден қателігін түсініп, «Сантьягоға» артынан бармауға сигнал берді. Желдің бағыты мен судың өзгеруі «Сонораны» «Сонора рифі» мен Гренвилл мүйісінің арасында тұтқынға түсірді. «Сантьяго» кемесі оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жердегі Гренвилл шығанағына тоқтады. «Сонора» жақын маңдағы Квинолт ауылының назарын аударды. Көптеген квинолттар шхунаға келіп, экипажбен сауда жасап, тағам сыйлады. Келесі күні таңертең «Сантьягодан» қарулы топ жағаға шығып, иелену рәсімін жүргізді, оны бірнеше квинолттар бақылады. Сол күні таңертең Бодега и Куадра су мен отын жинау үшін алты теңізшіні жағаға жіберді. Көптеген квинолттар пайда болып, жағалаудағы топқа шабуыл жасап, өлтірді. Бодега и Куадра көмектесе алмады, себебі олар шхунаның жалғыз қайығын алып кеткен. Түске қарай ол толқынның көтерілуімен судан шығуға тырысты. Желдің нашар болуы және экипаждың азаюы салдарынан ілгерілеу баяу болды. 30-ға жуық квинолттарды тасыған тоғыз үлкен каноэ «Сонорамен» қатар жүріп, жақындасты. Олар достық белгілер көрсетті, бірақ Бодега и Куадра одан бас тартты. Каноэлердің біріндегі квинолттар «Сонораға» көтерілуге тырысты, бірақ каноэ шхунаның екі айналмалы зеңбірегі мен үш мылтығының қашықтығына жеткенде, оларға оқ атылып, «олардың көпшілігі» өлтірілді, деп жазды Бодеганың күнделігі. Бодега жоғалтқан теңізшілерінің кек алуын қалады, бірақ экспедицияға тек өзін-өзі қорғау үшін күш қолдануға бұйрық берілгенін айтқан Эсета оған қарсылық көрсетті. Квинолт этнографтары кенеттен шабуылға қатысты теориялар ұсынды, олардың бірі – жерді иелену рәсімі дұрыс түсінілген. Жағажайда үлкен айқыш орнатылған. Квинолттар діни рәсім кезінде өрісі бар биік бағананы орнатудың символдық күшті әрекет екенін түсінген болар. Осы оқиғадан қатты қалған және экипаждың көпшілігі скорбуттан зардап шеккен Эсета Жаңа Испанияға оралуға шешім қабылдады, бірақ Бодега и Куадра онымен бірге Ресейді табу жөніндегі негізгі міндетін орындамай, оған ілесуден бас тартты. Ол «Сонорамен» солтүстікке қарай жалғастырып, қазіргі Сіткаға (Аляска) дейін жетіп, 1775 жылдың 15 тамызында солтүстік ендігінің 59°-на жетті. Ресейліктерді таба алмағаннан кейін, ол оңтүстікке қайтты. Оралғанда, ол Испанияға жағалауды иелену үшін бір рет жағаға шықты. Бұл экспедиция испандықтарға орыс колониясының Тынық мұхитының солтүстік-батысында үлкен ықпалы жоқ екенін көрсетті. Бодега и Куадра алғаш рет Солтүстік Американың батыс жағалауының салыстырмалы түрде дәл картасын жасады.

1779 жылғы экспедиция

1779 жылдың 11 ақпанында лейтенант Игнасио де Артеага мен оның орынбасары лейтенант Бодега-и-Квадра басқаратын «Принцесса» және «Фаворита» корветтері Сан-Бластан қайтадан шықты. Олардың міндеті – солтүстік-батыс жағалауын зерттеу, ал ондағы ағылшын теңізшілерінің ісіне араласпау. Олар Солтүстік-Батыс өткелін табу үшін әрбір шығанақ пен бұхтаны картаға түсірді, Аляскаға жақын нашар ауа-райына байланысты 58°30′ солтүстік еніне жеткен соң кері қайтты. Олар Испанияның Тынық мұхитының солтүстік-батыс бөлігіне иелік ету процесін аяқтады, бұл процесс бұрын басталған болатын. Экспедиция Принц-Уильям шығанағының жанындағы Этч портына тоқтады. 1779 жылдың 23 шілдесінде портына «Пуэрто-де-Сантьяго» деген ат берілді. Бұл ат Испанияның қасиетті әулиесі, мерекесі 25 шілдеде тойланатын Жақыпқа құрмет көрсету мақсатында берілді. Испандықтар Этч портына тоқтағанда ресми иелік ету рәсімін өткізді. Барлық офицерлер мен дін қызметкерлері жағаға процессиямен шығып, үлкен крест көтеріп, зеңбіректер мен мылтықтармен салют атып, құрмет көрсетті. «Те-Деум» әні орындалды, содан кейін тілектер мен дұғалар оқылды. Уағыз айтылғаннан кейін, офицерлер мен дін қызметкерлері қол қойған ресми иелік ету құжаты жасалды. Пуэрто-де-Сантьягоға құқық беру келесі жылдары маңызды болды, себебі ол Испанияның Солтүстік Тынық мұхитындағы 61°17′ солтүстік еніне дейінгі егемендік талаптарының негізін құрады. 1780 жылы Бодега-и-Квадра 1779 жылғы саяхатындағы жетістіктері үшін фрегат капитаны (капитан де фрегата) шеніне көтерілді.

Перу

1780 жылы Бодега Мексиканың күміс өндіру өнеркәсібіне қажет болған сынап (терез) алу үшін Перу вице-корольдігіне теңізге шығуға бұйрық алды. Сынаппен қамтамасыз ету күрт азайды, себебі оны жеткізуге тиіс кемелер Ұлыбританиямен соғыс болғандықтан басқа бағытқа бұрылды. Көптеген кешігулерден кейін Бодега 1781 жылдың 5 маусымында Сан-Бластан ескі фрегат «Сантьягоны» шығарды. Сапар кезінде үнемі қарсы жел және нашар ауа-райы сияқты қиындықтар туды. «Сантьяго» кемесіне соншама су жиналды ki, оны құрғақ докқа қою қажет болды, бірақ Перуда ғана мұндай мүмкіндік болды. Бодега, Сан-Бластан шыққаннан кейін он үш ай өткен соң, 1782 жылдың 18 шілдесінде Перудің Кальяо қаласына жетті. Бірақ көп ұзамай ол сынаптың қоры қалмағанын анықтады. Перу вице-королі Агустин де Яуреги Бодега келгенге дейін оның миссиясы туралы естіп, «Сан-Пабло» сауда кемесімен барлық сынапты Акапулькоға жіберіп, мәселені жеделдетуге шешім қабылдады. Бодега жүктісіз оралғысы келмей, әскери жабдықтарды тасымалдауға келісті. «Сантьяго» кемесі құрғақ докқа қойылып, көптеген шіріген бөліктері ауыстырылды. Бодега 1783 жылдың наурыз айының соңында Кальяодан әскери жабдықтар мен бірнеше жолаушыларды алып жүзіп кетті. Солтүстікке сапар абыройлы болды және Бодега 1783 жылдың 20 маусымында «Сантьягоны» Сан-Бласта тоқтатып қойды.

Испания

Сан-Бласқа оралғаннан кейін көп ұзамай Бодега Гаванаға, Кубаға бару туралы бұйрық алды. Сол жерде, 1784 жылы ол Испанияға баруға рұқсат сұрады және оны 1785 жылы алды. Ол Испанияда көбінесе көңілін қалдыратын және маңызсыз өткен төрт жыл өткізді. Дегенмен, кем дегенде екі жағымды оқиға болды. Біріншіден, король 1786 жылдың 15 қарашасында Бодеганың кеме капитаны (capitán de navío) шеніне өкіметтік бекітуін берді – бұл флаг-офицер шенінен төменгі ең жоғары теңіз шені еді. Екіншіден, ол Испания королінен Сантьяго орденінің толық құқықты рыцары атағын алды – Испанияның төрт рыцарлық орденінің ең беделдісі. Сантьяго орденіне кіру өте қиын болды. Бодега осы процесті 1775 жылы бастаған еді. Ол ақыры 1788 жылдың 8 сәуірінде корольдің қолдарынан рыцарь атағын алды.

Сан-Блас әскерінің командирі

Испанияда болғаннан кейін Бодега Сан-Блас теңіз бөлімінің бастығы болып тағайындалды. Сан-Блас қаласында өзіне қызмет ететін алты кіші офицерді таңдауды тапсырған Бодега и Квадра Мануэль Квинперді, Рамон Сааведра Гиральдес-и-Ордонесті, Франсиско де Элизаны, Сальвадор Фидальгоны, Хасинто Каманьоны және Сальвадор Менендес Вальдесті таңдады. Бодега және осы алты офицер Жаңа Испанияның жаңа вице-королі Конде де Ревильягигедомен бірге Америкаға кемемен аттанды. Вице-король мен Бодега Нотка дағдарысынан кейін бірден өздерін тапты. Олардың дереу шешуге тиіс екі мәселе болды. Біріншіден, 1789 жылы Мартинес тұтқындаған британдық кемелердің, офицерлердің және теңізшілердің босатылуын ұйымдастыру қажет еді. Екіншіден, 1789 жылдың 14 сәуіріндегі Nootka Sound қаласындағы испандық бекінісін сақтап қалуды талап ететін патша жарлығына жауап беру қажет болды. Басында Ревильягигедо да, Бодега да Мартинестің Нотка сағасын тастап кеткенін білмеді. Сондықтан патша жарлығы Нотка сағасын қайта басып алу мақсатында жаңа экспедиция ұйымдастыруды білдірді. Қайта басып алу экспедициясы өте жылдам ұйымдастырылды. Сан-Бластан шыққан үш кеме – «Консепсьон», «Сан-Карлос» және «Принцесса Реал» 1790 жылдың сәуір айының басында Ноотка сағасына жетті. Франсиско де Элиза бастық болып тағайындалды. Квинпер, Фидальго және басқа офицерлер экспедицияға қатысты. Педро де Альберни басқаратын Каталония еріктілерінің бірінші ротасы Элизамен бірге Ноотка бекінісін күзетуге барды. Экспедиция жақсы жабдықталуы керек еді, тек қана зеңбіректер мен оқ-дәрілер ғана емес, сонымен қатар жылы киімдер, Альбернидің сарбаздарына арналған жаңа жабдықтар, ғимараттар мен Сан-Мигель бекінісін салуға қажетті материалдар, сауда үшін немесе жергілікті халыққа сыйлық ретінде беруге арналған мыңдаған мыс жақтары және тағы да көптеген тауарлармен қамтамасыз етілуі керек еді. Бодега и Квадраның күрделі логистикалық мәселелерді ұйымдастыра білуі, әсіресе Сан-Бластың үнемі жетіспейтін және қаржыландырылмаған жағдайы ескерілгенде, кемелер Бодега келгеннен кейін бірнеше ай ішінде аттанғаны үлкен жетістік болды.

Нотка сағатының командирі

Квадра Нотка саундтағы Нотка дағдарысынан кейін сарапшы куә ретінде шақырылды. 1789 жылы Сан-Блас штабының коменданты ретінде ол бірнеше жаңа зерттеу экспедицияларын ұйымдастырды. 1791 жылы ол Нотка сағасындағы Нотка келісімдерін келіссөздер арқылы жүзеге асыру және басқару үшін испан комиссары болып тағайындалды. Ноткадағы испандық бекінісіне жетекші болған Бодега, жергілікті және еуропалық әрбір қонақты қабылдауға және күтіп қабылдауға тырысты. Ол Нотка сағасына келген әрбір кеменің офицерлеріне тойлар берді, соның ішінде француздық тері сауда кемесі «Ла Флави», «португалдық» кеме «Фелиз Авентурейра» (іс жүзінде португалдық болып көрінген британдық кеме), Роберт Грей басқарған америкалық «Колумбия» және Джозеф Инграхам басқарған «Хоуп» кемелері, Ванкувердің кемелері және тағы да көптеген кемелерге қонақасы ұйымдастырды. 1792 жылдың жазында Нотка саундқа келген көптеген адамдардың күнделіктерінде Бодеганың кешкі асханасының әсемдігіне деген таңғажайсып қалғандықтары жазылған, әсіресе әлемнің осылай шалғай жерінде елуден астам адамға Бодеганың жеке жинағынан 300-ге жуық күміс ас-су жиынтығымен көптеген тағамдар ұсынылған. Бодега сонымен қатар, жөндеуді қажет ететін кез келген кемеге кеме жөндеу қызметтерін де ұсынды. «Чатэм» сияқты бірнеше кемелер испандық жұмысшылармен қайықтап, жөнделді.

Квадра және Ванкувер аралдары

1792 жылдың тамызында Бодега ағылшын капитаны Джордж Ванкуверді қарсы алды. Екі командир тез арада достық қарым-қатынас орнатты, оның ішінде бірлескен зерттеулер мен жабдықтар мен ақпарат алмасу. Ванкувер Квадраның күшейіп бара жатқан бас ауруына көмектесу үшін хирург Арчибальд Мензиестің қызметін ұсынды. Кездесулер барысында Бодега-и-Квадра Ванкуверден «біз екеуіміздің есімімізбен бір портты немесе аралды атауын» сұрады (бірақ Бодега өз күнделігінде Ванкувердің осы ұсынысты жасағанын жазды). Ванкувер Нотка орналасқан жерді үлкен арал деп анықтағандықтан, оны Квадра және Ванкувер аралы деп атауды ұсынды: «біздің кездесуімізді және сол кездегі достық қарым-қатынасты еске алу үшін бір портты немесе аралды атауды ұсынамын (Ванкувер бұрын Квадраны кемесінде құрметпен қабылдаған); және кездесу орнынан артық жайды таба алмағандықтан, осы жерді Квадра және Ванкувер аралы деп атадым». Осылайша ол зерттеушілердің карталарына енгізілді, бірақ кейін бұл атау Ванкувер аралы деп қысқартылды. Дегенмен, екі командир өз үкіметтерінен алынған нұсқаулардағы қайшылықтарды шеше алмады. Мәселе испандықтардың тек авантюрист Джон Мирес салған шағын жер учаскесін беруі керек пе, әлде бүкіл Батыс жағалауын, немесе олардың арасындағы нәрсені беруі керек пе дегенде болды. Мирес өзінің жаңалықтарының ауқымын асыра көрсеткені даусыз. Алайда, Бодега-и-Квадра өзінің жоғары тұрғандарының стратегиялық құндылығы шектеулі әлемнің бір бөлігінде Испанияның егемендігін қаншалықты сақтауға ниеттенгені туралы белгісіздіктермен қиындыққа тап болды. Ол жағдайға қарай әрекет етті және таныс болмаған жағдайда, кейіннен король мен вице-король оған хабарлаған шартқа дәл сәйкес келетін нәрсені талап етті. Ванкувер де нұсқаулардың жетіспеушілігіне тап болды. Ол Нотка келісімінің 1-бабын әдепкі бойынша түсіндірді. Келіспеушілікке жеткен екі тарап даулы мәселелерді Мадрид пен Лондонға, тиісінше өз үкіметтеріне қайтаруға келісті; Квадра Ванкувердің елшісі Уильям Роберт Броутонға Мексика арқылы өтуді ұйымдастырды. Вице-король Ревильягигедо Броутонға Жаңа Испания арқылы өтуге рұқсат бергені үшін Бодеганы айыптады. Ақырында, Испания мен Ұлыбритания 1794 жылдың 11 қаңтарында келісімге қол қойды, онда олар аймақтан бас тартуға келісті (үшінші Нотка келісімі).